1953 жылғы Солтүстік теңіз су тасқыны

Кіріспе

Қаңтардың соңы – ақпанның басында 1953 жылғы Солтүстік теңіздегі тасқын дауыл.

1953 жылғы Солтүстік теңіздегі тасқын (Watersnoodramp) – Нидерланды, Солтүстік-Батыс Бельгия, Англия және Шотландияны қатты дауыл толқынынан туындаған ірі тасқынға ұшыратты. Дауыл толқынына қарсы тұрған теңіз қорғаныстарының көп бөлігі жеңіліп, кең ауқымды су тасқынына әкелді. Дауыл мен су тасқыны 1953 жылғы 31 қаңтардың соңында және келесі күні таңда болды. Көктемгі толысу мен Еуропалық қатты дауылдың үйлесімі Солтүстік теңізде дауыл тудырды. Желдің күші, толысу және төмен қысымның әсерінен теңіз жерді орташа теңіз деңгейінен жоғары су басуға себеп болды. Мұндай сирек оқиғалар қайта орын алуы мүмкін екенін түсінген Нидерланды мен Ұлыбритания жағалау қорғанысын күшейту бойынша ауқымды зерттеулер жүргізді. Нидерланды "Дельта" жобасын жасады, ол – бөгеттер мен дауылға қарсы тосқауылдардың кең ауқымды жүйесі. Ұлыбритания Темза сағасында және Хэмбер сағасымен қосылатын жерде дауылға қарсы тосқауылдар салды.

Су тасқыны туралы қысқаша мәлімет

Нидерландыда жердің 20% теңіз деңгейінен төмен жатыр (кейіннен Флеволандтың кеңеюімен бұл көрсеткіш артты); ал келесі 30% теңіз деңгейінен төмен болды. Мұндай жерлер теңізден қорғанысқа көп тәуелді және ең көп зардап шекті, 1836 адам қаза тауып, кең ауқымда зардаптар тіркелді. Қаза тапқандардың көп бөлігі Зеландия провинциясында болды. Англияда Линкольншир, Норфолк, Суффолк және Эссекс графтықтарында 307 адам қаза тапты. Шығыс Шотландияда 19 адам қаза тапты. Бельгияның Батыс Фландриясының солтүстігінде 28 адам қаза тапты.

Теңіздегі өлім-жітім

Солтүстік Еуропа жағалауларында және Солтүстік теңіздің терең суларында 230-дан астам адам қаза тапты. "МВ Принцесса Виктория" паром Белфасттан шығысқа қарай Солтүстік арнада 135 адамның өмірін алып батып кетті, сондай-ақ көптеген балық аулау траулерлері де суға батты. Ұлыбритания аралдарының маңында тоғыз шағын кеме барлық экипажымен бірге құлады; олардың ішінде шведтік бу кемесі "Аспо" (22 экипаж мүшесі жоғалды), британдық бу кемесі "Юввэлли" (12 экипаж мүшесі жоғалды), британдық траулерлер "Шелдон" (14 экипаж мүшесі жоғалды), "Майкл Гриффит" (13 экипаж мүшесі жоғалды) және "Гуава" (11 экипаж мүшесі жоғалды), голландтық моторлы кемелер "Салланд" (9 экипаж мүшесі жоғалды) және "Вестланд" (8 экипаж мүшесі жоғалды), голландтық траулер "Катарина Дуйвис" (16 экипаж мүшесі жоғалды) және бельгиялық траулер "Леопольд Нера" (5 экипаж мүшесі жоғалды).

Нидерланды

1953 жылдың 31 қаңтарында түстен бастап, Норвегия мен Шотландия арасындағы Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігіндегі суды күшті солтүстік-батыс дауыл айдады. Нидерланд жағалауында су деңгейінің көтерілуі, көктемгі толысумен бірге келді, нәтижесінде 1953 жылдың 1 ақпанында Нидерланд жағалауындағы көптеген су деңгейлері бұрынғы тіркелген көрсеткіштерден жоғары болды, әсіресе елдің оңтүстік-батыс аймақтарында. 31 қаңтарда кешкі сағат 22:30-да төмен су болды. Бірақ бұл жолы су деңгейі жоғары қалып қойды. Дауылдың күші толқын қозғалысын бұзды. 1953 жылдың 1 ақпанындағы түнде шамамен сағат 3-те Зеландия провинциясының, Оңтүстік Голландия провинциясының оңтүстік бөліктері мен Солтүстік Брабант провинциясының солтүстік-батыс бөліктеріндегі көптеген бөгеттер көктемгі толысу мен солтүстік-батыс дауылдың комбинациясына төтеп бере алмады. Аралдарда да, материкте де елдің кең аумақтары суға батты. 1 ақпанда сағат 16:00-де су тасқыны екінші деңгейге жетті. Су бірінші тасқын кезіндегіден де жоғары көтеріліп, одан да көп бөгеттер қирады. Бірінші тасқыннан аман қалған көптеген адамдар, үйлердің шатырларында паналағанда, судың әсерінен үйлердің құлауынан қаза тапты. Сол кезде үкімет Шоувен-Дюивеланд, Гоери-Оверфлакки және Толен аймақтарының көбі су астында қалғанын білмеді, және ірі құтқару операциялары әлі басталмаған еді. Тек 2 ақпанда балықшылар ғана апат аймағына тереңірек жүзіп кіріп, жүздеген адамды құтқарып алды. Әуеден құтқару операцияларын жүргізуге мүмкіндік болмады: Нидерландыда тек 1 тікұшақ болды және басқа елдерден көмек күтілуде еді.

Шыққан зиян

Зеландияның бөгеттері 67 жерде бұзылды. Оңтүстік Голландияның, Зеландияның және Солтүстік Брабанттың үлкен бөліктері суға батты. Солтүстік Голландияда тек бір полдер ғана су астында қалды. Ең ауқымды су тасқыны Шоувен-Дювеленд, Толен, Синт-Филипслэнд, Гоери-Оверфлакке, Хоекше-Ваард, Вурне-Путтен және Альблассерваард аралдарында болды. Зюйд-Бевеланд, Норд-Бевеланд, Эйсселмонде, Пернис, Розенбург, Валхерен және Ланд-ван-Алтена аралдарының бір бөліктері, сондай-ақ Виллемстад, Ньиув-Воссемер аймақтарының және Зеландия Фландриясының кейбір бөліктері суға батты. Ең көп қаза болғандар Шувен-Дювеленд және Гоери-Оверфлакке аралдарында тіркелді. Оуд-Тонге ауылында 305 адам суға батып қайтыс болды. Оуд-Тонгеден келген 20 жасар Жос де Боэт апатта 42 туысын жоққа шығарды. Содан кейін үкімет су тасқынының себептерін және салдарына зерттеу үшін «Дельта комиссиясын» құрды. Олардың есебуынша, су тасқынынан 1835 адам қаза тауып, тағы 70 мың адам шұғыл түрде эвакуацияланды. Су тасқыны Голландияның егістік жерлерінің 9%-ын жапты, теңіз суы жерді су басты. Шамамен 30 000 жануар суға батып, 47 300 ғимарат зақымдалды, оның ішінде 10 000-ы қиратылды (немесе ағызылып кетті). Жалпы зиян 1 миллиард голланд гильдеріне бағаланды.

Басқа бөліктерді су басудың қасында

Голландияның IJssel өзені бойындағы Schielands Hoge Zeedijk (Шиеландс Хоге Зеедийк) Солтүстік және Оңтүстік Голландия провинцияларындағы үш миллион адамды су тасқынынан қорғаған жалғыз нәрсе еді. Гренендейк деп аталатын бұл бөгеттің бір бөлігі таспен нығайтылмаған. Су деңгейі бөгеттің үстінен ғана төмен болды және теңізге қарай беткейі нашар еді. Бұл учаскені нығайту үшін еріктілер жұмыс істеді. Бірақ 1 ақпан күні сағат 5:30 шамасында Гренендейк қысымға көнбей құлап бастады. Теңіз суы терең жазыққа құйыла бастады. Әрекетсіз қалған Нейверкерк қаласының әкімі "De Twee Gebroeders" (Екі бауыр) атты өзен кемесін тәркіледі және кеме иесіне оны бөгеттегі тесікке бағыттап, жабуға бұйрық берді. Кеме жазыққа кіріп кетпесінен сескенген капитан Арий Эвегроен өзімен бірге қайық алып шықты. Әкімнің жоспары сәтті аяқталды, кеме бөгетке берік бекітіліп, оның құлауын тоқтатты және көптеген адамдардың өмірін сақтап қалды. Зюдерзееге кіретін жердегі Afsluitdijk сол бір түні құрылыс шығындарын өтеді, өйткені бұрынғы Зюдерзее болған үш үлкен көлдің маңындағы құрылымды су тасқынының алдын алды.

Реакция

Бірнеше көршілес елдер денелерді іздеуге және адамдарды құтқаруға әскери қызметшілерді жіберді. АҚШ әскері Германиядан тікұшақтарды жіберіп, адамдарды шатырлардан құтқарып алды. Патшайым Джулиана мен принцесса Беатрикс су тасқыны болған аймаққа бірнеше күннен кейін барды. Ірі көмек бағдарламасы – Ұлттық көмек қоры іске қосылды, ал әскерилер есіктен-есікке жүріп, бұршақ сорпасын сату арқылы қаржы жинады. Эппо Доуве салған суреті бар 100 000 ескерткіш почта карточкасы халықаралық деңгейде сатылды. 1200 жерде толқын қорғағыш қабырғалар бұзылып, су астына кетті. Морей-Ферт жағалауындағы тар жер суға батып, балықшылар ауылы Крови (бұрын Банффширде, қазір Абердинширде) көптеген тұрғындарынан айырылды, өйткені үлкен құрылыстар теңізге кетіп қалды. Толқын шығыс жағалаудан Солтүстік теңіздің орта және оңтүстік бөліктеріне дейін жетіп, судың беткейлігіне байланысты күшейді. Темза сағасының солтүстік жағындағы Эссек графтығындағы Канви аралы суға батып, 58 адамның өмірі қиылды. Суфолк графтығындағы Феликсстоу қаласында қаланың батыс жағындағы жиналмалы ағаш үйлер суға батып, 41 адам қаза тапты. Клэктон маңындағы Джейвик ауылы суға батып, тағы 37 адам қаза тапты. Линкольнширде су тасқыны Маблторптан Скегнесске дейін 3 шақырымға дейін созылды. Полиция офицерлері Чарльз Льюис пен Леонард Депфорд құтқару жұмысына қатысқандары үшін Джордж медальдарын алды. Льюис полиция бөлімшесінің жоғарғы қабатынан секіріп, бір метрлік су астындағы қарт әйелдер жұбын құтқарып, оларды жолдың арғы жағындағы үйге жеткізіп, бірнеше сағат бойы құтқару жұмыстарын жалғастырды, содан кейін көмек шақыру үшін жұмыс істейтін телефонды тапты. Депфорд ұлының тойында демалыста болғанда су тасқыны болды. Ол қарт адамдардың қауіпсіздігіне қауіп төніп тұрғанын түсінді, сондықтан оларды құтқарып, қауіпсіз жерге жеткізді. Бір үйде ол төсекте жатқан қарт әйелдер жұбы мен олардың орта жастағы қызын тапты. Ол белге дейін суға батып, май шелектерін байланыстырып, сал жасады, содан кейін оған жұбайларды байлап, қауіпсіз жерге сүйреп әкелді. Ол таңға дейін жұмысын жалғастырып, соңғы құтқарылған итті құтқарып алды. АҚШ әуе күштерінің ұшқышы Рейс Леминг және USAF штаб-сержанты Фримен А. Килпатрик Хунстантонның Саут-Бичінде 27 және 18 адамды құтқарып, Джордж медальдарымен марапатталды. Солтхауста Виктория дәуірінде салынған Рэндаллдың ақымақтық үйі зақымданып, кейіннен бұзылды. Оңтүстік-батыс Эссексте су Корольдік доктардан Сильвертаунға ағып, онда кәрізге құйылды, бірақ Канинг Таун мен Tidal Basin-де қайтадан су тасқыны болды. Уильям Хейвард, Уильям Ричи мен Ұлы компаниясының түнгі күзетшісі, зақымдалған құбырдан шыққан газға уланып қайтыс болды – Лондондағы жалғыз қаза болды. Шамамен 200 адам үйсіз қалды және Канинг Таунның қоғамдық залында баспана тапты. Родинг өзенінің сағасы Баркинг-Крикке орналасқан Крикмут ауылы теңіз толқынынан толығымен су астында қалды, кейіннен бұзылды. Тұрғындар Баркингтің басқа аудандарына көшірілді. Ұлыбританияда құрлықта қаза тапқандардың жалпы саны 307 деп есептеледі. Ұлыбританияда теңізде қаза тапқандардың жалпы саны 224 адамды құрайды.

Several neighbouring countries sent soldiers to assist in searching for bodies and rescuing people. The U. S. Army sent helicopters from Germany to rescue people from rooftops. Queen Juliana and Princess Beatrix visited the flooded area only a few days after. A large aid program, the National Relief Fund, was launched, and soldiers raised funds by selling pea soup door to door. Internationally, 100,000 commemorative postcards, featuring an illustration by Eppo Doeve, were sold. and sea walls were breached in 1,200 places, inundating The fishing village of Crovie (then in Banffshire, now Aberdeenshire), built on a narrow strip of land along the Moray Firth coast, was abandoned by many, as large structures were swept into the sea. The surge raced down the east coast into the mid to southern North Sea, where it was amplified by shallower waters. On the north side of the Thames Estuary Canvey Island in Essex was inundated, with the loss of 58 lives. Some 41 people died at Felixstowe in Suffolk when wooden prefabricated homes in the West End of the town were flooded. Another 37 died when the seafront village of Jaywick near Clacton was flooded. In Lincolnshire, flooding occurred from Mablethorpe to Skegness, reaching as far as 2 mile (3 km) inland. Police Officers Charles Lewis and Leonard Deptford received George Medals for their part in rescue work. Lewis leapt from a police station upper window to save an elderly couple being swept away in 3 feet (1 m) floodwater, carrying them to a house across the road to safety, then continuing rescue work for hours until he found a working telephone to call for help. Deptford was off duty at his son's party when the wall of water hit. He realised that elderly people were vulnerable as the sea wall was breached and he dragged and carried many to safety. At one house he found a bedridden elderly couple with their middle aged daughter; in the waist high floodwater, he lashed together oil cans to make a raft, to which he tied the couple and pulled them to safety. He carried on into day light, his last rescue being a dog. Reis Leming, a US airman, and USAF Staff Sergeant Freeman A Kilpatrick were also awarded the George Medal for rescuing respectively 27 and 18 people at South Beach, Hunstanton. At Salthouse the Victorian Randall's Folly was badly damaged, resulting in its subsequent demolition. In south west Essex, water overspilled the Royal Docks into Silvertown, where it drained into the sewers but flooded back in Canning Town and Tidal Basin. William Hayward, a night watchman at William Ritchie & Son, died of exposure to gas from a damaged pipe – the only fatality in London. Almost 200 people were homeless and took refuge at Canning Town Public Hall. The village of Creekmouth on Barking Creek, the mouth of the Roding, was wholly flooded by the sea surge and later demolished. Residents were relocated elsewhere in Barking. The total death toll on land in the UK is estimated at 307. The total death toll at sea for the UK, including the , is estimated at 224.

Бельгия

Фландрияның жағалау қорғанысы ауыр зақымдарға ұшырады. Остенд, Кнокке және Антверпен жанында теңіз қорғанысына жергілікті бұзулармен елеулі зиян келтірілді. 28 адам қаза тапты, олардың ішінде музыкант Роберт Дюбуа да болды.

Жауаптар

1953 жылғы су тасқынынан кейін үкіметтер осындай сирек кездесетін, бірақ қатты зиян келтіретін оқиғалар болашақта да болуы мүмкін екенін түсінді. Нидерландта үкімет 1960 жылдары бастау алған, су тасқынынан қорғануға арналған амбициялы жүйені жобалап, салды. «Дельта жұмыстары» (Deltawerken) деп аталатын бұл жүйе Рейн, Мез және Эшельда өзендерінің сағаларын қорғауға бағытталған. Жүйе 1998 жылы Роттердамның жанындағы Nieuwe Waterweg-те Maeslantkering дауылдық толқынды тоқтату құрылысы аяқталуымен толыққанды. Ұлыбританияда Ішкі істер министрлігінің тұрақты хатшысы сэр Фрэнк Ньюсам су тасқынынан кейін үйлерді қорғау, адам өмірін сақтау және жағдайды жақсарту жөніндегі жедел шараларды үйлестірді. Су тасқынынан кейін үкімет жаңа теңіз қорғанысына үлкен қаржы құйды. Темза бөгеті бағдарламасы Лондонның орталық бөлігін болашақ дауылдық толқындардан қорғау үшін басталды; бөгет 1984 жылдың 8 мамырында ресми түрде ашылды. Ұлыбританияның жағалауында су тасқынынан қорғануға бағытталған бірқатар шаралар іске қосылды.

Еске алу

2013 жылы Ұлы су тасқынының 60 жылдығына орай Челмсфорд соборында қызмет өтті, оған Анна, Корольдік ханшайым қатысты. Еске алу шаралары Линкольншир, Норфолк, Суффолк және Эссекс округтерінде де өткізілді. Лий қоғамы су тасқынының деңгейін көрсететін көк тақтаны Ли-он-Сидегі Мұра орталығының қабырғасына орнатты. Сондай-ақ, Линкольнширдегі Саттон-он-Сиде су тасқынының биіктігін көрсететін көк тақта бар. 2011 жылы, су тасқынынан 58 жыл өткен соң, Эссекс округіндегі Канви аралында кітапхана алдында 58 адамның қаза болуына арналған мемориалдық тақта ашылды. Нидерландыдағы Уверкерк қаласындағы Watersnoodmuseum немесе Су тасқыны мұражайы 2001 жылы "1953 жылғы су тасқыны туралы ұлттық білім және естелік орталығы" ретінде ашылды.

Кітаптар, фильмдер және музыка

Доу Эйзенганың 1953 жылғы "Requiem Aeternam" композициясы су тасқынының құрметіне арналып жазылған. Бенджамин Бриттеннің 1958 жылғы "Нойдың су тасқыны" композициясы Солтүстік теңіз су тасқынының естелігін оятады. Голландияның қоғамдық телерадиокомпаниясы Солтүстік теңіз су тасқыны туралы көптеген деректі фильмдер түсірді. Олардың екеуі ағылшын тіліне аударылды: "Ең үлкен дауыл" және "Жануар жылы". BBC Timewatch 1953 жылғы Солтүстік теңіз су тасқыны туралы "Ең үлкен дауыл" атты деректі фильмін жасады. BBC Radio Four 2023 жылы су тасқыны және алынған сабақтар туралы, мысалы Темза бөгеті: "Ұлы толқыннан алған сабақтар" туралы хабарлады. BBC Sounds. ITV телесериалының бір бөлімі "Savage Planet" су тасқыны туралы айтты. 1953 жылғы су тасқыны туралы егжей-тегжейлі мәліметтер "Солқын" (2007) драмалық фильмінде келтірілді. 2009 жылы Голландияда "De Storm" ("Дауыл") атты әрекетке толы драма жарық көрді. 2018 жылы Голландияда "Stormvloed in De Schelphoek" ("Шелфоектегі дауыл толқыны") атты деректі фильм шықты. Ян де Хартогтың 1953 жылы жарық көрген "Кішкентай кеме" кітабы су тасқынын бейнелейді. 1972 жылы ол сол атпен фильмге бейімделді. Джим Шепардтың "Нидерланды сумен бірге өмір сүреді" атты әңгімесінде оқиғаны сипаттайтын бөлім бар. Ян Терлоудың 1976 жылғы "Oosterschelde, windkracht 10" кітабы Нидерландының Зеланд айманындағы су тасқыны туралы айтады. Бірінші бөлім дауылды, ал екінші бөлім Дельта жұмыстарын салу туралы кейінгі дауларды сипаттайды. Пенелопа Фицджеральдтың "Кітап дүкені" (1978) романы, 1959 жылы Саффолк графтығында өтеді, 1953 жылғы су тасқынына көптеген сілтемелер жасайды. Дункан Барретт пен Нуала Кальвидің 2012 жылғы "Шәкәр қыздары" ғылыми-популярлық кітабы Шығыс Лондондағы су тасқынының әсерін және Tate & Lyle компаниясының Шығыс Лондондағы зауыттарындағы жұмысшыларды сипаттайды. Су тасқыны және оның Лоустофт қаласына тигізген әсері британ суретшісі Марк Берреллдің суретінде бейнеленген. Хильда Гривтің 1959 жылы жарық көрген "Ұлы толқын" кітабы Эссекстегі су тасқынының барлық аспектілерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Авторы - тәжірибелі тарихшы, оны Эссекс округі кеңесі тапсырыс еткен.

The composition Requiem Aeternam 1953 by Douwe Eisenga was written as a commemoration of the flood. The composition Noye's Fludde of 1958 by Benjamin Britten evokes the memory of the North Sea flood. The Dutch public broadcasting foundation has made numerous documentaries about the North Sea Flood. Two have been adapted as English versions: The Greatest Storm and 1953, the Year of the Beast. BBC Timewatch made a documentary about the North Sea flood of 1953, called The Greatest Storm. BBC Radio Four broadcast in 2023 an account of the flood and lessons learned, such as the Thames Barrier: Learning From the Great Tide BBC Sounds
An episode of the ITV series Savage Planet featured the flood. The 1953 floods were mentioned in detail in the drama film Flood (2007). In 2009 a Dutch action drama titled De Storm (The Storm) was released. In 2018 a Dutch documentary titled Stormvloed in De Schelphoek ("Storm surge in the Schelphoek") was released. The book The Little Ark by Jan de Hartog, published in 1953, depicted the flood. It was adapted as a film by the same name in 1972. The short story "The Netherlands Lives with Water", by Jim Shepard, contains a passage describing the event. The 1976 book Oosterschelde, windkracht 10, by Jan Terlouw is the story of the flood in Zeeland, Netherlands. The first part describes the storm, while the second part describes the later conflicts about constructing the Delta Works. Penelope Fitzgerald, The Bookshop (1978), set in Suffolk in 1959, makes many references back to the 1953 flooding. The 2012 non fiction book, The Sugar Girls, by Duncan Barrett and Nuala Calvi, describes the effects of the flood in East London, and on workers at Tate & Lyle's East End factories. The flood and its effect upon the coastal town of Lowestoft is the subject matter of a painting by British artist Mark Burrell. 'The Great Tide' by Hilda Grieve (published 1959) gives a detailed description of every aspect of the flood in Essex. The author was an experienced historian, commissioned by the Essex County Council.