Кіріспе

Лихтенштейнде сайлаулар ұлттық деңгейде көп партиялық жүйеде өтеді, онда екі үлкен саяси партия басымдыққа ие. Лихтенштейннің Ландтагында 25 мүше бар, олар екі көпмандатты сайлау округінде пропорционалдық өкілдік принципі бойынша төрт жылдық мерзімге сайланады. Ел 1984 жылы жалпыұлттық референдумнен кейін жалпы еркек сайлау құқығын жалпы сайлау құқығымен алмастырғаннан кейін демократиялық мемлекетке айналды.

Сайлау процесі

Стандартты партиялық тізімнің пропорционалдық форматының бір түрі Оберланд округінен 15 мүше және Унтерланд округінен 10 мүше сайлау үшін қолданылады. Ең жоғары қалдық әдісі әр партияның округтегі орын санын олардың дауыс үлесіне (бұл мәселе егжей-тегжейлі қарастырылады) байланысты анықтайды. Бұл екі округтегі сайлаулар негізінен бөлек өтеді және муниципалдық бөлімшелердің жекелегені ақырғы жеңімпаздарды анықтауда тікелей қатыспайды. Лихтенштейнде қазіргі уақытта төрт партия тіркелген: Прогрессивті Азаматтар партиясы (FBP), Патриотикалық Одақ (VU), Тәуелсіздер (DU) және Еркін Тізім (FL). Әр партия округте сайланатын орындар санына сәйкес кандидаттарды тікелей ұсына алады (Оберланд үшін 15, Унтерланд үшін 10). Сайлаушыларға олардың тұрғын жеріне қарай сайлау учаскелері (Оберланд немесе Унтерланд округі) белгіленеді. Дауыс беру кезінде әр сайлаушы бір партияны таңдауы тиіс, бірақ қалаған кандидаттарды таңдауға құқылы (бірақ шектеуге дейін: Оберландтан келген сайлаушыға 15 кандидатқа дейін, Унтерландтан келген сайлаушыға 10 кандидатқа дейін). Бюллетеньде партия таңдалмаған жағдайда жарамсыз деп есептеледі, бірақ таңдалған кандидаттардың санына қарамастан қабылданады. Егер кандидаттардың саны лимиттен асып кетсе, он бесінші (Оберландта) немесе оныншы (Унтерландта) кандидаттар ескерілмейді және тек алғашқы 15 (Оберландта) немесе 10 (Унтерландта) таңдау ғана есептеледі. Егер кандидаттың аты қайталанса, ескерілетін тек алғашқы жазба ғана болады, ал келесілері назарға алынбайды. Сайлаушылардың таңдаған кандидаттарының саны әртүрлі болуы мүмкін және олардың өздеріне байланысты, бірақ Оберланд сайлаушылары 15 дауыс беруі керек, ал Унтерланд сайлаушылары 10 дауыс беруі тиіс. Айырмашылық кандидаттардың тізімі арқылы өтелінеді, ол кейінірек талқыланатын болады. Сайлаушы таңдаған әр кандидат сол кандидаттың партиясына берілген дауыс ретінде есептеледі. 15 (Оберланд үшін) немесе 10 (Унтерланд үшін) дауыстың қалған бөлігі, таңдалмаған кандидаттардың санына сәйкес, бастапқыда сайлаушы көрсеткен партияға дауыс ретінде есептеледі. Мысалы, егер Оберландтан келген сайлаушы FBP партиясын таңдаса, содан кейін VU-дан 4 кандидатты, FBP-дан 2 кандидатты және DU-дан 1 кандидатты таңдаса, онда осы сайлаушының партиялық дауыстары VU-ға 4, DU-ға 1 және FBP-ға 10 (осы партиядан кандидаттарға 2 дауыс және қалған 8 бос кандидат дауысы есебінен) болады. Сол сияқты, егер Унтерландтан келген сайлаушы DU партиясын таңдаса, содан кейін FBP кандидатына 18 дауыс берсе және VU-ның 2 кандидатына бір-бір дауыс берсе, онда осы сайлаушының партиялық дауыстары FBP үшін 1 (өйткені FBP-дан тек 1 кандидат таңдалды), VU үшін 2 және DU үшін 7 (қалған 7 кандидат дауысы есебінен) болады. Сайлаушы бюллетень жоғарғы жағында көрсетілген партиядан басқа партияға дауыс бере алмайтынын ескеру қажет, егер ол осы партиядан талапкерлердің қажетті санын таңдамаса. Бұл кейбір адамдар сайлаушылардың бірнеше партияны таңдау еркіндігін шектейді және кем дегенде бір кандидатты қолдамайды деп сынға алды. Сондай-ақ, әрбір сайлаушы әр кандидатқа ең көп 1 дауыс бере алатынын және бір сайлаушының бір кандидатқа бірнеше дауыс беруі мүмкін емес екенін есте сақтаңыз. Партиялар белгілі бір округте толық тізімді ұсынбауы мүмкін, өйткені партия сайланатын кандидаттарға барынша ықпал етуді қалайды және олар күтпеген көпшілік орындарды жеңуі екіталай, сондықтан бір ғана партияны қолдайтын сайлаушылар олардың ықпалы төмендегеніне шағымданады, өйткені олар өз партиясы ұсынған кандидаттарды ғана қолдай алады, ал қалған дауыстары кандидаттарға емес, партияға ғана есептеледі. Сонымен қатар, Лихтенштейн билігінің жаңа электронды дауыс беру машиналарын енгізуі сайлаушының кандидаттарды тым көп таңдап алу мүмкіндігін жоя алады, әсіресе олар барлығы саналады деп қате ойласа және Оберландта 15-ке, ал Унтерландта 10-ға ғана дауыс бере алатынын естісе. Сайлаушы таңдаған партия маңызды емес, егер ол оларға рұқсат етілген кандидаттардың ең көп санын таңдаса (Оберландта 15, Унтерландта 10), бірақ бір кандидатты таңдауды бос қалдырса, бір партиялық дауысқа айырмашылық туады, ал егер екеуі де тексерілмесе, екі партиялық дауысқа есептеледі. Әр округтегі әр партияға берілген орын саны партиялық дауыс санауы арқылы анықталғаннан кейін, осы партияның ең көп дауыс алған кандидаттары сайланады. Мысалы, егер VU Унтерландта үш орын алса, онда Унтерландтағы ең танымал 3 VU кандидаты VU-дың Унтерландтан сайланған 3 өкілі болып сайланады, олардың басқа партиялардан келген кандидаттарға қарағанда алған дауысының санына қарамастан. Егер партияға округте одан көп орын берілсе, олар партияның ұсынған кандидаттарының санына сәйкес, Hare квотасы арқылы басқа партияларға қайта бөлінеді. Осы жағдайда, бұл партияның тиісті округте ала алатын ең көп орын саны олар ұсынған кандидаттардың жалпы санына тең болады. Дауыстар партияға және кандидаттарға бөлек екенін және санауға әртүрлі әсер ететінін ескеру маңызды: жоғарыда айтылғандай, партиялық дауыстар әр округте партияға берілген орын санын анықтау үшін ғана қолданылады, ал кандидаттарға берілген дауыстар партиядан қай кандидаттар сайланатынын анықтайды, бұл мән бұрынғы қадамда анықталған партияның алған орын санына сәйкес келеді. Сондықтан екі округ жеке сайлаулардан басқа салыстырылмайды: Оберландтан келген сайлаушылар әрқайсысына 15 дауыс алады, ал Унтерландтан келген сайлаушылар 10 дауыс алады, бұл егер екі округ арасында дауыс үлесі әртүрлі болса, қолдауды бұрмалап көрсетеді. Алайда, бұл округтерде орын саны округ бойынша анықталады, сондықтан екі округ та пропорционалды түрде өкілдік етіледі, өйткені олардың арасындағы орын санын олардың халық санының айырмашылығына пропорционалды болуы керек.