Кіріспе
Аралас сайлау жүйесінің түрі. Аралас мүшелік пропорционалды өкілдік (АМПЖ немесе АМПЖ) – жергілікті сайлау округтерінде көпшілік дауысымен сайлауды, партиялық тізімдер бойынша дауыс берудің теңестіру механизмімен үйлестіретін сайлау жүйесі. Бұл, жалпы пропорционалды өкілдікті қамтамасыз ету мақсатында қосымша депутаттарды бөлу үшін қолданылады. Көптеген АМПЖ жүйелерінде сайлаушылар екі дауыс береді: біреуі – өз сайлау округінің өкілін анықтау үшін, екіншісі – саяси партияға. Кейбір елдер АМПЖ-ның бір дауыспен жүзеге асырылатын нұсқаларын қолданады, бірақ бұл мақалада негізінен екі дауыспен жүзеге асырылатын нұсқаларына назар аударылады. Заң шығарушы органның депутаттық орындары алдымен сайлау округтерінде жеңіске жеткен кандидаттармен, содан кейін партиялардың ұлттық немесе аймақтық деңгейде алған дауыс пайызына пропорционалды түрде партиялық тізімдерден тағайындалатын кандидаттармен толтырылады. Сайлау округтерінің өкілдері көбінесе «бірінші орын алғанға жеңіс» (FPTP) жүйесі бойынша сайланады. Ұлттық немесе аймақтық деңгейдегі партия өкілдері, көптеген жағдайларда, партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдікке ұқсас, жарияланған партиялық тізімдерден іріктеледі. Партиялардың ұлттық деңгейде өкілдікке ие болуы үшін, олар сайлау округтерінде белгілі бір минималды санды орындар жеңіп алуы, ұлттық деңгейде дауыстардың белгілі бір минималды пайызын жинауы, немесе екеуінің де орындалуы қажет болуы мүмкін. АМПЖ, параллель дауыс беру жүйесінен пропорционалды сайлау нәтижелеріне жету үшін саяси партияларға өтемақы беру арқылы ерекшеленеді. АМПЖ бойынша, әрқайсысы дауыстардың 25% -ын алған екі партия, егер бір партия екіншісінен көп сайлау округтерінде жеңіске жетсе де, шамамен 25% орынға ие болады. Кез келген елде қолданылатын нақты жүйеге және нақты сайлау нәтижелеріне байланысты сайлаудың пропорционалдығы өзгеріп отыруы мүмкін. «Артық» орындар жүйенің пропорционалдығын төмендетуі мүмкін, бірақ бұл, пропорционалдылықтағы кез келген кемшілікті жою үшін қосымша партиялық тізімдер бойынша орындар бөлу арқылы толықтырылуы мүмкін. АМПЖ алғаш рет Германияның Бундестагына өкілдерді сайлау үшін қолданылды және Жаңа Зеландия және басқа да елдерде өзгерістермен қабылданып жүзеге асырылуда.
Mixed member proportional representation (MMP or MMPR) is a mixed electoral system which combines local majoritarian elections with a compensatory tier of party list votes, which are used to allocate additional members in a way that aims to produce proportional representation overall. In most MMP systems, voters get two votes: one to decide the representative for their single seat constituency, and one for a political party. Some countries use single vote variants of MMP, although this article focuses primarily on dual vote versions of MMP. Seats in the legislature are filled first by the successful constituency candidates, and second, by party candidates based on the percentage of nationwide or region wide votes that each party received. The constituency representatives are usually elected using first past the post voting (FPTP). The nationwide or regional party representatives are, in most jurisdictions, drawn from published party lists, similar to party list proportional representation. To gain a nationwide representative, parties may be required to achieve a minimum number of constituency seats, a minimum percentage of the nationwide party vote, or both. MMP differs from parallel voting in that the nationwide seats are allocated to political parties in a compensatory manner in order to achieve proportional election results. Under MMP, two parties that each receive 25% of the votes end up with about 25% of the seats, even if one party wins more constituency seats than the other. Depending on the exact system implemented in a country and the results of a particular election, the proportionality of an election may vary. Overhang seats may reduce the proportionality of the system, although this can be compensated for by allocating additional party list seats to cover any proportionality gap. MMP was first used to elect representatives to the German Bundestag, and has been adopted by New Zealand and others, with modifications.
Басқа атаулары
Германияда, ол федералдық деңгейде және көптеген штаттарда қолданылады, ММП жекелендірілген пропорционалды өкілдік (personalisiertes Verhältniswahlrecht) деп аталады. ММП-ның бұл түрі көптеген қосымша өтемақы орындары арқылы өте пропорционалды сайлау нәтижелерін қамтамасыз етті, олар тегістеу орындары деп белгілі. Германия жақында жүйесін өзгертіп, барлық жергілікті округтерге көпшілік дауыспен жеңімпазды сайлауға мүмкіндік бермейді, соның салдарынан тегістеу орындарының қажеттілігі де жойылды. Алайда, осы түзетуден кейін жүйе енді пропорционалды және көпшілік өкілдігін біріктіретін аралас мүшелік жүйе ретінде қарастырылмайды, бірақ жекелендірілген/жергілікті пропорционалды өкілдіктің түрі болып саналады. Ол жеке кандидаттарға берілген дауысты ашық тізімдер жүйесінен айқын түрде ерекшелейтіндіктен, оны екі түрлі депутаттары бар пропорционалды жүйе ретінде қарастыруға болады: біреуі (жеке (кандидат) дауыстармен сайланады), екіншісі (жабық тізім) дауыстармен сайланады. Канаданың Квебек провинциясында 2007 жылы зерттелген ММП моделі өтемақылы аралас мүшелік дауыс беру жүйесі (système mixte avec compensation немесе SMAC) деп аталады. Ұлыбританияда Шотландия, Уэльс және Лондон Ассамблеясында қолданылатын ММП-ның жартылай пропорционалды іске асырылуы қосымша мүшелік жүйе деп аталады.
Іс-шаралар
ММП-да сайлаушы екі дауыс береді: біреуі сайлау округінің өкіліне, екіншісі партияға. Германияда қолданылған бастапқы нұсқада азаматтар бір ғана дауыс берді, сондықтан өкілге дауыс беру автоматты түрде өкілдің партиясына дауыс беруді білдірді, бұл әлі күнге дейін кейбір ММП сайлауларында қолданылады. Германияның көпшілігі жергілікті парламент мүшелерін жеке жауапкершілікке тарту үшін екі дауысқа өтті. Сайлаушылар партиялық бағытына қарамастан, жергілікті депутатты таңдауға дауыс бере алады, себебі заң шығарушы органның партиялық құрамы партиялық дауыспен ғана анықталады. 2017 жылғы Жаңа Зеландия сайлауында сайлаушылардың 27,33% дауыстарын бөліп берді (өз партиялық дауысынан өзге партияның жергілікті үміткеріне дауыс берді), бұл көрсеткіш 2014 жылғы 31,64%-дан төмен. Әрбір сайлау округінде өкілді бір жеңімпаз әдісімен сайлайды, әдетте көп дауыс жинаған кандидат жеңіске жетеді. Көптеген жүйелер сайлау округі жоқ депутаттарды (оларды тізімдік депутаттар деп те атайды) сайлау үшін жабық партиялық тізімдерді қолданды. Көптеген елдерде кандидаттар бір мезгілде сайлау округінде де, партиялық тізімде де тіркелуі мүмкін (Жаңа Зеландияда бұл қос үміткерлік деп аталады). Уэльсте 2006-2014 жылдары қос үміткерлікке тыйым салынды, яғни кандидаттар сайлау округіне немесе партиялық тізімге, бірақ екеуіне де қатыса алмады. Егер кандидат партиялық тізімде болса, бірақ сайлау округінен жеңіске жетсе, оған екі орын берілмейді; оның орнына партиялық тізімнен алынып тасталады, ал партиялық орын келесі үміткерге беріледі. Баварияда екінші дауыс тек партияға ғана емес, сонымен қатар партияның аймақтық тізіміндегі кандидаттардың біріне беріледі: Бавария осы мақсат үшін жеті аймақты пайдаланады. Ашық тізім әдісін Ұлыбритания үшін Дженкинс комиссиясы (онда ол AMS деп аталады) және Канада үшін Канаданың Заң комиссиясы ұсынды; алайда, ешқайсысы іске асырылмады. Керісінше, ММП ашық тізім әдісі 2016 жылғы қарашада Принц Эдуард аралындағы сайлау реформасы бойынша референдумда сайлаушылардың таңдауы болды. Баден-Вюртембергте тізімдер жоқ, олар төрт аймақтық модельде "ең жақын жеңімпаз" әдісін қолданады, онда аймақтық мүшелер – бұл аймақтағы жеткіліксіз өкілдік алған партияның жергілікті үміткерлері, олар жергілікті сайлау округінде ең көп дауыс жинап, сайланбаған (Zweitmandat, сөзбе-сөз "екінші мандат"). Скандинавия елдері көп мүшелі округтерді (партиялық тізімдер арқылы сайланған мүшелер) және ұлттық деңгейдегі толықтыру орындарын ММП-мен ұқсас әдіспен пайдаланудың ұзақ тарихына ие, бірақ жергілікті депутаттар да пропорционалды сайлау жүйесі бойынша сайланатындықтан, бұл жүйелер әдетте ММП деп есептелмейді, себебі олар аралас жүйелер емес.
Тарату әдістері
Өңірлік немесе ұлттық деңгейде (яғни сайлау округі деңгейінен жоғары) бірнеше түрлі есептеу әдістері қолданылған, бірақ аралас сайлау жүйесінің (ММП) негізгі ерекшелігі – жиналыстағы орындықтардың жалпы саны, соның ішінде бір мандаттық және партиялық тізімдер бойынша сайланған орындар, партияларға партиялық бөлімде алған дауыстарының санына пропорционалды түрде бөлінеді. Бұл әртүрлі үлестіру әдістерімен іске асырылуы мүмкін, мысалы, Д’Ондт әдісі немесе Сент-Лагю әдісі. Әр партияға бөлінген орындықтардың санынан партия жеңген сайлау округіндегі орындықтардың саны алынып тасталады, сондықтан қосымша орындар – өтемақы (түзеу) орындар болып табылады. Егер партия партиялық тізім бойынша алған пропорционалдық квотадан артық бір мандаттық округтерде орындар жеңіп алса, ондағы артық орындар «үстірткі мандаттар» (неміс тілінде Überhangmandate) деп аталады, бұл толық пропорционалдылыққа қол жеткізуге кедергі келтіруі мүмкін. Германияның көптеген штаттарында және 2013 жылдан бері федералдық деңгейде, «үстірткі мандаттардың» салдарынан туындаған пропорционалдық бұзылыстармен күресу үшін «теңестіру мандаттары» (неміс тілінде Ausgleichsmandate) қосылады, осылайша толық пропорционалдылыққа қол жеткізіледі.
Үстіне шығып тұрған орындықтармен жұмыс істеу
Партия (партиялық тізімдегі) дауыс үлесінен артық сайлау округінің орындарын жеңіп алса, көптеген жүйелер бұл орындықтарды сайлау округінің сайлауында жеңіп алған кандидаттарға қалдыруға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда, 2008 және 2012 жылғы заң шығарушы сайлауларда Румынияда қолданылған MMP нұсқасын қарастыруға болады, онда сайлау округінің орындықтары жеңімпаз кандидатқа тек өз округінде абсолютті көпшілікке қол жеткізген жағдайда ғана берілуі мүмкін, осылайша артық орындықтар жойылады. Германияның Бундестагы мен Жаңа Зеландияның Өкілдер палатасында барлық сайлау округтері үшін сайланған мүшелер өз орындарын сақтайды. Мысалы, 2008 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлауда Маори партиясы партиялық дауыстардың 2,4%-ын жеңіп алды, бұл оларға Палатада 3 орынға ие болуға құқық берді, бірақ 5 сайлау округінің орындығына ие болды, 2 орын қалды, бұл 122 мүшелік палатаға әкелді. Егер партияның Маори партиясына берген дауысы сайлау округтеріндегі орындықтарға пропорционалдырақ болса, онда Палатада 120 мүше болар еді. Германияның көптеген штаттарында және 2013 жылдан бастап федералды Бундестагта басқа партиялар толық пропорционалдылықты қамтамасыз ету үшін қосымша орын алады (теңестіру орындары). Мысалы, Солтүстік Рейн-Вестфалияның провинциялық парламенті (Landtag) әдеттегі 50% теңестіру орындарының орнына, егер артық орын қажет болмаса, 29% ғана орын алады. Егер партия жалпы дауыс үлесінен артық жергілікті орын алса, Landtag-тың көлемі ұлғаяды, соның нәтижесінде жалпы нәтиже дауыс үлесіне толық пропорционал болады, ал басқа партиялар пропорционалдылықты қамтамасыз ету үшін қосымша тізімдік орын алады. Теңестіру орындары сайлау кезеңінің ұзақтығы үшін орындардың қалыпты санына қосылады. Германияның Бавария штатында сайлау округтері мен партиялар дауыстары біріктіріліп, орындықтар бөлінеді. Шотландияда бір сайлауда ең жоғары орташа әдіс Шотландиялық Ұлттық партияның 44% партиялық дауыспен көпшілік үкімет құруына әкелді. Алайда, Шотландияда «Қосымша мүшелер жүйесі» термині қолданылады, ол басқа MMP жүйелері сияқты теңестіру орындарын қолданбайды, сондықтан кейде толық пропорционалды болып табылмайды. Шотландия мен Уэльсте аймақтық тізімде орынды бөлу үшін қолданылатын есептеулердің ерекшелігіне байланысты, артық орындықтар пайда болуы мүмкін емес. Бұл парламенттер үшін тізімді бөлу аралас мүшелік көпшілік жүйесі сияқты жұмыс істейді, бірақ бөлудің орташасын табу үшін д’Хондт әдісінің бөлгіштерін пайдалану кезінде әр партияның бірінші бөлгіші партияның жеңген сайлау округтерінің санын ескереді; яғни, 7 сайлау округінің орынды иеленген партия 1-дің орнына 8-дің бөлгішімен (7 орын + 1 әдістің бөлгіш формуласы бойынша) басталады. Нәтижесінде, Шотландия үшін 7 орын, Уэльс үшін 4 орын табылады, бірақ екі децентральді парламент те кесте қолданбай, ретті әдісті қолданады. MMP-нің ерекшелігі – сайлау округтерінде орын алған партияның орташа көрсеткіштері, егер сайлауда аралас мүшелік көпшілік жүйесі (MMM) қолданылса, төмен болады. Артық орындықтарға ешқандай ереже болмағандықтан, партияның жалпы саны пропорционалды құқығынан кем болған жағдайлар болды. Бұл, мысалы, Оңтүстік-Шығыс Уэльс сайлау аймағындағы сайлауларда 2007 жылы (Уэльс консерваторлары жеткіліксіз өкілдік алды) және 2016 жылы (Уэльс лейбористері артық өкілдік алды, Plaid Cymru жеткіліксіз өкілдік алды) болды. Сонымен қатар, лейбористер 2003 жылғы сайлаудан басқа Оңтүстік Уэльстің батыс аймағындағы және Оңтүстік Уэльстің орталық аймағындағы барлық сайлауларда осы негізде артық өкілдік алды. Бұл жағдай лейбористердің осы аймақтардағы сайлау округтері орындарының басым көпшілігін иеленіп отырғанынан және қосымша аймақтық орын ретінде таратуға орын санының үштен бір бөлігі ғана қол жетімді болғандықтан туындады.
Келесі:
Көптеген пропорционалдық жүйелердегідей, көптеген ММП модельдерінде тізім бойынша орын алу үшін партия жалпы партиялық дауыс санының белгілі бір пайызын алуы керек, әйтпесе партия тізімінен кандидаттар сайланбайды. Сайлау округінде жеңіске жеткен кандидаттар өз орындарын сақтап қалады. Жаңа Зеландияда бұл шектік көрсеткіш 5%, Боливияда 3%, Германияда федералды парламент пен көптеген штат парламенттеріне сайлауда 5% құрайды. Германияда партия кем дегенде үш сайлау округінен, ал Жаңа Зеландияда кем дегенде бір сайлау округінен жеңіс тудырса, тізім бойынша орын алуға құқылы. Сондықтан, Жаңа Зеландиядағы шағын партия үшін "қауіпті" округте депутаттығы болуы зор артықшылық. Шотландия Парламенті мен Уэльс Ассамблеясына сайлауда шектік көрсеткіш белгіленбеген, себебі әр сайлау аймағының округтік көлемі орынды бөлу есептеулерінде автоматты шектік көрсеткішті қамтамасыз етеді.
Канада
2004 жылдың наурызында Канаданың Заң комиссиясы Канаданың Төменгі палатасына тек 33% депутаттар аймақтық ашық тізімдерден сайланған ММП жүйесін ұсынды, бірақ Парламент 2004 жылғы есепті қарастыруды 2006 жылғы сайлаудан кейін тоқтатты. Жаңа демократиялық партия ММП-ны ұзақ жылдар бойы қолдап келеді. Канаданың Жасыл партиясы пропорционалды сайлау жүйесіне көшуді тұрақты түрде қолдайды. Принс-Эдвард аралының заң шығарушы жиналысына сайлау үшін жабық провинциялық тізімдермен ММП қабылдау туралы ұсыныс 2005 жылғы референдумда және 2019 жылғы келесі референдумда жеңіліске ұшырады. 2007 жылы Канаданың Онтариодағы Сайлау реформасы жөніндегі азаматтар жиналысы болашақ сайлауларда Онтарионың заңнамалық жиналысында ММП-ны пайдалануды ұсынды, бұл Жаңа Зеландиядағыдай дауыс беру бюллетенімен және Жаңа Зеландияда қолданылатын жабық провинциялық тізімдермен, бірақ тек 30% өтемақы мүшелерімен болды. 2007 жылдың 10 қазанында өткен провинциялық сайлаумен бірге өткізілген міндетті референдумда ұсыныс қабылданбады. 2016 жылдың маусым айында сайлау реформасы жөніндегі Канаданың Төменгі палатасының арнайы комитеті сайлау жүйесіне енгізілетін мүмкін өзгерістерді зерттеу үшін құрылды, ММП қарастырылып жатқан нұсқалардың бірі болды. Комитет өз есебін Парламентке сол жылдың 1 желтоқсанында ұсынды. 2017 жылдың басында Үкімет комитет ұсыныстарының бір бөлігін ғана қабылдайтынын және сайлау реформасы мәселесін одан әрі қарастырмайтынын мәлімдеді. 2016 жылдың 27 қазаны мен 7 қарашасы аралығында өткен міндетті емес плебисцитте Принс-Эдвард аралының тұрғындары соңғы есептеуде FPTP-ге қарағанда ММП-ге дауыс берді, 52% – 43%; алайда, провинциялық үкімет сайлауға қатысудың ең төменгі шегін белгілемегеніне қарамастан, 36% қатысу сайлау жүйесін өзгерту үшін жеткіліксіз деп мәлімдеді. Облыстық сайлаумен бірге өткізілген екінші референдумда ММП 76% дауыспен 48% дауысқа 52% қарсылықпен қабылданбады. 2018 жылдың қазан-желтоқсан айларында Британдық Колумбия пропорционалды өкілдік туралы референдум өткізді, бұл 2017 жылдың мамырында өткен провинциялық сайлаудан кейін билікке келген Британдық Колумбияның Жаңа демократиялық партиясының сайлау платформасының бөлігі ретінде уәде етілген. Референдумда азаматтарға екі сұрақ қойылды. Бірінші сұрақ бойынша олар бірінші кезектегі сайлауды сақтап қалуды немесе пропорционалды сайлауға көшуді таңдады. Екінші сұрақ бойынша пропорционалды дауыс беру жүйесінің үш түрін басымдық ретімен реттеуді сұрады. Азаматтар бірінші сұрақ бойынша дауыс бергеннен кейін дауыс беру жүйелерін бағалай алады. Ресми нәтижелерге сәйкес, сайлаушылар бірінші сұрақ бойынша PR-ге қарағанда FPTP-ді 61,3% – 38,7% есебімен таңдады. PR үшін бірінші сұрақ сәтті болмаса да, екінші сұрақ ММП-ның дауыс беруде қалған екі жүйеден басым түсуіне әкелді. Егер PR бірінші сұраққа жауап берсе, ММП келесі провинциялық сайлауға дейін қабылданатын еді және екі сайлау циклынан кейін екінші референдумға түсетін еді. 2019 жылдың қыркүйегінде Квебек үкіметі үш оппозициялық партияның екеуінің қолдауымен (PQ және Quebec Solidaire) 2022 жылы өткізілетін ММП туралы референдумды ұсынды. Алайда, 2021 жылдың 28 сәуірінде Әділет министрі Соня Лебель заңнамалық комитет отырысында үкіметтің 2022 жылы сайлау реформасы бойынша референдум өткізуді жалғастырмайтынын мәлімдеді. Лебель COVID-19 пандемиясын үкіметтің жоспарларын өзгертуге кінәлады және референдумға баламалы күнді ұсынуға міндеттеме бермеді немесе бермеді, бұл Квебектегі сайлау реформасы туралы талқылауларды тиімді аяқтады.
Коста-Рика
Қазіргі уақытта Коста-Рика қолданыстағы жабық партиялық тізімдер арқылы пропорционалды өкілдік жүйесінен Германия үлгісіндегі аралас пропорционалды өкілдік жүйесіне өтуді талқылап жатыр. "Азаматтық билік қазір" қозғалысы ұсынған және парламенттік фракциялардың көпшілігі мақұлдаған заң жобасы екі типтегі депутаттарды құруды көздейді: 42 депутат саяси партиялар ұсынған тізімдер бойынша пропорционалды түрде сайланады және "ұлттық" депутаттар деп аталады, ал қалған 42 депутат халық санына негізделген сайлау округтерінде бірінші келгенге жеңіс принципі бойынша тікелей сайланады. Заң жобасына конституциялық реформа қажет болғандықтан, оны қабылдау үшін үштен екі көпшілік дауыс қажет, бірақ 2019 жылдан бастап төрт негізгі партияның фракциялары реформаны қолдайды.
Еуропалық одақ (Еуропалық парламент)
VOLT Europa жалпыеуропалық партиясы көпшілік дауысы мен партиялық тізім пропорционалды сайлау жүйесін біріктіретін трансұлттық аралас сайлау жүйесін ұсынады.
Шри-Ланка
2015 жылдың қыркүйегінде Шри-Ланканың сыртқы істер министрі Мангала Самаравира елдің саяси жүйесін аралас сайлау жүйесіне (ММП) өзгертетінін хабарлады.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада ММП-ны әдетте "аралас жүйе" деп атайды. Сайлау реформасы жөніндегі Ван Зил Слабберт комиссиясы (2003 жылдың қаңтар айында жарияланған) муниципалитет сайлауларында қабылданған көпмандатты жүйені Ұлттық Ассамблея сайлауларына дейін кеңейтуді ұсынды. Ол 400 мүшесінің 300-ін жабық округтік тізімдерден (69 ұлттық көпмандатты округтен) және 100 мүшесін жабық, ұлттық деңгейдегі партиялық тізімдерден сайлауды ұсынды. Парламенттің 2017 жылғы Жоғарғы деңгейлі тобының есебі, бұрынғы президент Кгалема Мотланте төрағалық еткен, Ван Зил Слабберт аралас жүйесін қолдады және оны қабылдауды ұсынды, былай деп атап өтті: "Мұндай жүйе жеке партия басшыларының билігін шектеуге және депутаттарды партиялық бағыттарға ғана емес, өздерінің сайлау округтерінің қажеттіліктері мен тілектеріне сәйкес дауыс беруге ынталандырады". Конституциялық түзету қажет болмаса да, парламенттегі қарапайым көпшілік Сайлау заңына (No. 73, 1998 жыл) түзету жасауға құқылы, бірақ мұндай түзету 2019 жылғы жалпы сайлаулардан бұрын парламентке ұсынылмауы мүмкін. Бұрынғы депутат Майкл Луис тәуелсіз кандидат ретінде қатысқысы келеді және түзетуді күштеу үшін сот арқылы белсенді түрде іс жүргізуде. Тәуелсіз сайлау комиссиясы (ТСК) түзетулерге қарсы емес екенін, бірақ оны 2019 жылғы сайлауға дейін іске асыруға жеткілікті уақыт жоқ екенін мәлімдеді. 2020 жылы Оңтүстік Африка Конституциялық соты Сайлау заңын конституциялық емес деп жариялады, себебі тәуелсіз кандидаттарды сайлауға мүмкіндік болмады. 2021 жылы Ішкі істер министрі Аарон Мотсоаледи парламентке жаңа сайлау жүйесін енгізу қажет екенін айтты, содан кейін ММП-ге қатысты талаптар күшейді және Мотсоаледи тағайындаған, Валли Муса басқарған министрлік кеңесші комитеті жаңа жүйені анықтау үшін құрылды.
Бөлінген билетпен дауыс беру
Басқа жағдайларда, партия көптеген сайлау округі орындарын жеңіп алуына қатты сенімді болғандықтан, пропорционалдық толықтыру (тізімдік орын) бойынша қосымша орындар күтпейді. Сондықтан кейбір сайлаушылар аймақтық дауыс беруде басқа партияға тактикалық дауыс беріп, екі есе өкілдікке қол жеткізуге тырысуы мүмкін, себебі аймақтық дауыс беруде олардың таңдаған партиясына дауыс беру бекер болар еді. Бұл тактика, пропорционалдық тізім орындарының үлесі салыстырмалы түрде жоғары (Германияның көптеген штаттарында 50%, Жаңа Зеландияның Өкілдер палатасында 40%) және/немесе «теңгерімді орындар» қосылған MMP модельдерінде тиімділігі төмендейді, бұл артық орындардың пайда болу мүмкіндігін азайтады және партия сайлау округінде көп орын жеңіп алған жағдайда да толық пропорционалдықты сақтайды.
Шешімдер
Билеттерді бөлу стратегиясының мәселесін, кем дегенде екі механизмнің бірін жою арқылы шешуге болады: бұл механизмдардың бірі терiс пайдалануға мүмкіндік жасайды. Біріншіден, қос дауыс беруді жойып, аралас бір дауыс беруге қайта оралуға болады (Германияда қолданылатын ММП-ның бастапқы нұсқасы), онда сайлаушылар тікелей тізімге дауыс бере алмайды, тіпті бұл олардың шынайы пікірі болған жағдайда да. Екінші шешім – орын байланысын жою және оның орнына дауыс байланысын қолдану, бұл жағдайда өтемақы орындарының саны артуы мүмкін. Тізімдік орын санының артуын қаламаған Албания, кейіннен таза тізімдік жүйеге көшуді шешті. Ірі партиялар, сайлау округтеріндегі артықшылықтарының арқасында көптеген тізімдік орындарды жеңе алмайтынын сезіне отырып, партияларын екіге бөлуге тырысуы мүмкін: партияның бір бөлімі сайлау округтерінен орындарды жеңуге, ал екінші бөлімі тізімдік орындарға қатысуға бағытталған болар. Егер бұл сайлау заңнамасымен рұқсат етілсе, екі байланысты партия кампанияларын үйлестіріп, заң шығарушы орган ішінде бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін, бірақ заңды тұлғалар ретінде бөлек қала береді. Егер барлық партиялар осы тәсілді қолданса, ММП іс жүзінде параллель дауыс беру механизміне айналады. Мұның қалай болатынын 2007 жылғы Лесотодағы жалпы сайлауда көруге болады. Онда екі жетекші партия – Лесото демократиялық конгресі (ЛКД) және Барлық Басото конвенциясы (АВК) ММП-ның өтемақы механизмдерін айналып өту үшін сәйкесінше Ұлттық тәуелсіз партия және Лесото жұмысшы партиясы деп аталатын «қуыршақ» тізімдерін пайдаланды. Нәтижесінде, ЛКД және оның «қуыршағы» дауыс берушілердің 51,8%-ын алып, 69,1% орынға ие болды. АВК-нің жетекшісі Том Табане бұл дауыс беруді «еркін, бірақ әділ емес» деп атады. 2012 жылғы сайлауда дауыс беру жүйесі жергілікті және тізімдік орынды байланыстыру арқылы «қуыршақ» тізімдердің тиімділігін шектеуге бейімделді, бұл бәсекелес партиялар үшін сайлау нәтижесінің пропорционалдығын арттырды. Венесуэланың жағдайы да қызығушылық тудырады, ол да өз жүйесін өзгертті, бұл жағдайда ресми түрде параллель дауыс беру жүйесін қабылдап, партиялардың ММП тәсілін пайдалануын заңдастырды. Венесуэла 1993 жылы ММП сайлау жүйесін енгізді, бірақ «қуыршақ» партия құру тактикасы 2000 жылы ғана Яракуйдың оппозициялық губернаторымен енгізілді. Бұл тактиканы 2005 жылы ұлттық деңгейде Чавесті жақтаған партиялар да қолданды. «Қуыршақ» тізім тактикасы конституциялық шақыруға төтеп бергеннен кейін, Венесуэла ақырында ресми түрде ММП-мен салыстырғанда пропорционалдылықтың төмен дәрежесін қамтамасыз ететін параллель дауыс беру жүйесіне оралды. 2010 жылдың 26 қыркүйегінде Чавестің партиясы, Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясы, жаңа жүйе бойынша дауыс берушілердің 48,2%-ын алып, парламенттік орынның 57,4%-ын иеленді (кіші одақтас партиялардың рөлін ескермей). Параллель дауыс беру пропорционалдылыққа қатысты теңгерімді қалпына келтіруге қаншалықты көмектескенін, егер Чавестің партиясы бір жеңімпазды қатаң ұстану арқылы парламенттегі орындықтардың одан да көп үлесін алғанын (109 орынның 71-і, немесе 65%) атап өту арқылы көруге болады. 2001 жылғы Италиядағы жалпы сайлау да осыған ұқсас мысал келтіруге болады, онда scorporo жүйесіне (MMP-ге ұқсас өтемақы жүйесі) қарсы болған екі негізгі коалицияның бірі (Азаттықтар үйі) көптеген сайлау округтері үміткерлерін пропорционалдық бөліктердегі «қуыршақ» тізімдерге (liste civetta) байланыстырды, Abolizione Scorporo деген атпен. Қорғану шарасы ретінде екінші коалиция, Зәйтүн ағашы, Paese Nuovo деген атпен соңғысын істеуге міндетті болды. Бұл әрбір коалиция жеңген сайлау округтерінің орын саны олардың қолжетімді тізімдік орын санын азайта алмайтынын білдірді. Азаттықтар үйі тізімдік фракциясы Forza Italia жағдайында бұл тактика соншалықты сәтті болды, олар пропорционалдық бөлігінде жеткілікті үміткерлері болмады, нәтижесінде олар жеңген орындардың 12-сіне ие бола алмады. Италия кейіннен өз жүйесін өзгертті. 2020 жылғы Оңтүстік Кореядағы заң шығарушы сайлау алдында сайлау жүйесі параллель дауыс беруден гибридті аралас мүше пропорционалдық жүйеге ауыстырылды, 30 орын өтемақы ретінде бөлінді. Оппозициялық «Қория бостандық партиясы» қосымша пропорционалды орындарды жеңу үшін «Болашақ Корея партиясы» деген атаумен «қуыршақ» тізімін құрды. Кореяның биліктегі Демократиялық партиясы оларды сайлау заңын пайдаланғаны үшін айыптады, бірақ соған қарамастан, өздерінің «Платформа» партиясы ретінде «қуыршақ» тізімін құрды. Сайлау күні «Болашақ Корея» 12 өтемақы орынды, ал «Платформа» 11 орынды жеңді. Сайлаудан кейін екі «қуыршақ» тізім де аналық партияларына бірікті.
Сайлау шегі
Шекті деңгейі бар жүйелерде үлкен партияны жақтыратын адамдар тактикалық түрде кіші партияға дауыс беруі мүмкін, ол шектен жақын немесе сәл төмен болады деп болжанады. Кейбір сайлаушылар кіші партияның шекті деңгейден төмен дауыс жинап, үлкен саяси лагерьті әлсіретеді деп қорқады. Мысалы, Германияның оңшыл-орталық еркін демократиялық партиясы (FDP) көбінесе үлкен Христиан-демократиялық одақ (CDU) партиясын жақтыратын сайлаушылардан дауыс алды, себебі олар FDP 5%-дан аз дауыс алса, CDU парламентте одақтастар таппай, өздігінен үкімет құра алмайды деп ойлады. Бұл тактикалық дауыс беру дауыстардың ысырап болуын азайтуға көмектеседі, бірақ FDP-ге CDU сайлаушылары қалағаннан артық орын берілуіне әкеледі. Бұл тактика пропорционалды өкілдіктің кез келген түрінде қолданылады. Сонымен қатар, Жаңа Зеландияда ірі партияны жақтыратын кейбір сайлаушылар кіші партияның жергілікті үміткеріне дауыс берді, осылайша ол бір округтен жеңіске жетіп, тізім бойынша орын алуға мүмкіндік алды. Бұл әсіресе 2008 және 2011 жылдары Оклендтің оңшыл ішкі округі Эпсомда байқалды, онда Ұлттық партияның сайлаушылары жергілікті дауыстарын ACT партиясына берді. Бұл жағдайда тактика 5%-дық шекті айналып өту арқылы белгілі бір пропорционалдылықты сақтады, бірақ көпшілік бұл тактиканы жақтырмайды, себебі ол кіші партияларға артық тізімдік орындар береді, ал дауыс жинау көрсеткіші жоғары партиялар округтен жеңіске жетпеген жағдайда орын алмайды. Мысалы, 2008 жылы ACT бір округтен жеңіске жетіп, партиялық дауыспен 3,7% жинағандықтан 5 орын алды, ал 4,1% дауыс жинаған «Жаңа Зеландия бірінші» партиясы округтен жеңіске жетпегендіктен орын алмады. 2011 жылы солшыл Еңбекші партиясы мен Жасыл партияның сайлаушылары Эпсом округінде тактиканы тоқтатуға тырысып, жергілікті дауыстарын Ұлттық партияның үміткеріне берді. Бұл әрекет сәтті болмаса да, ACT-нің Ұлттық партиядан басымдығын 12 900-ден 2 300-ге дейін азайтты. 2012 жылдың тамызында Сайлау комиссиясының ММП жүйесін қарау жөніндегі алғашқы баяндамасында бір округтен жеңіске жеткен партияға, егер ол 5%-дық шектің үстінен өте алмаса (баянламада бұл шекті 4%-ға дейін төмендету ұсынылады), тек сол округтік орын берілуі керек екені ұсынылды.
Бейнероликтер
6 минуттық бейне (2015). Канада Заң комиссиясы ұсынған ММП-ның Канадада қалай жұмыс істеуі мүмкін екенін түсіндіреді – Саяси ғылымдар профессоры, Йорк университетінің Fair Vote Canada ұйымының бейтарап өкілі Деннис Пилон баяндайды.