Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аралас сайлау жүйесімен өтеу
Mixed electoral system with compensation
Қосымша мүшелік жүйе (AMS) – көптеген өкілдердің бір мүшелік округтерде (SMD) сайланатын, ал қалған "қосымша мүшелердің" палатадағы орын үлесін партиялық тізімдерге берілген дауыстарға пропорционалды ету үшін сайланатын аралас сайлау жүйесі. Бұл жүйе қатар дауыс беруден (сонымен қатар қосымша мүшелер жүйесі деп те аталады) өзгеше, себебі "қосымша мүшелер" орындары партияларға SMD-да жеңген орындар ескеріле отырып беріледі (өтеу немесе "толықтыру" деп аталады), ал қатар дауыс беруде мұндай өтеу жасалмайды (компенсацияланбаған әдіс). AMS жартылай пропорционалды сайлау жүйелеріне жатады, бұл аралас мүшелік пропорционалды өкілдіктен (MMP) ерекшеленеді. Іс жүзінде пропорционалды қосымша мүшелік жүйелердің қалай жұмыс істейтіні қосымша ("толықтыру") орын санына және нақты сайлауда берілген дауыс санына байланысты. Бұл мақалада AMS-тің жартылай пропорционалдық іске асырылуына, мысалы Ұлыбританияда қолданылатынына баса назар аударылады. AMS Шотландия Парламенті, Уэльс Парламенті және Лондон Ассамблеясы қолданады. Шотландия мен Уэльсте тізім мүшелері ("толықтыру") аймақтар бойынша сайланады; ал Лондонда жалпы Лондондық тізім бойынша дауыс жинау жүзеге асырылады.
The additional member system (AMS) is a mixed electoral system under which most representatives are elected in single member districts (SMDs), and the other "additional members" are elected to make the seat distribution in the chamber more proportional to the way votes are cast for party lists. It is distinct from parallel voting (also known as the supplementary member system) in that the "additional member" seats are awarded to parties taking into account seats won in SMDs (referred to as compensation or "top up"), which is not done under parallel voting (a non compensatory method). AMS is categorised under semi proportional electoral systems, differently from the mixed member proportional representation (MMP). In practice, the way that proportional additional member systems work depends on the number of additional ("top up") seats and the votes cast in a specific election. This article focuses primarily on semi proportional implementations of AMS, like the ones used in the UK. AMS is used by the Scottish Parliament, the Welsh Parliament and the London Assembly. In Scotland and Wales list members ("top up" seats) are elected by region; in London there is a single London wide pooling of list votes.
АМС қалай жұмыс істейді
Қосымша мүшелік жүйесі қолданылатын сайлауда әр сайлаушы әдетте екі дауыс тартады: бірін – жергілікті сайлау округіндегі кандидатқа (партиясы бар немесе жоқ), екіншісін – бірнеше округтен құралған кеңірек аймақтағы (немесе жалпыұлттық округте) партия тізіміне. Сайлаушылар округтік және аймақтық дауыстарда бірдей партияға дауыс беруге міндетті емес. Егер сайлаушы округтік және аймақтық деңгейлерде әртүрлі партияларға дауыс берсе, мұны «екіге бөліп дауыс беру» деп атайды. Аймақтық дауыс беруде сайлаушы нақты бір партияға дауыс береді, бірақ партиядан қай кандидаттың сайланатынын анықтай алмайды. Ал округтік дауыс беруде сайлаушы партияға емес, нақты кандидатқа дауыс береді. Басты өзгеріс – 1993 жылғы Италияның Сенатқа сайлау заңы, ол кейін 2005 жылы күштен шығарылды. Сол заң бойынша сайлаушылар тек бір дауыс бере алатын болды, ал аймақтық партия тізімдері FPTP жарысында жеңілгендердің тізімінен автоматты түрде жасалатын. Бұл жүйені «бір дауысты аралас жүйе» деп сипаттауға болады.
In an election using the additional member system, each voter usually casts two votes: a vote for a candidate standing in their local constituency (with or without an affiliated party), and a vote for a party list standing in a wider region made up of multiple constituencies (or a single nationwide constituency). Voters are not required to vote for the same party in the constituency and regional votes. If a voter votes for different parties at the constituency and regional levels this is referred to as split ticket voting. In the regional vote, the voter votes for a specific party, but has no control over which candidates from the party are elected. On the other hand, in the constituency vote, the voter votes for a specific candidate rather than a party. The main variation was the 1993 Italian electoral law for the Senate, later abolished in 2005. In that case, voters could cast only a single vote, while regional party lists were automatically created with the losers in the FPTP races. That system could be described as a mixed single vote.
Дауыстарды есептеу
Бірінші дауыс сайлау округінен өкіл сайлау үшін қолданылады (яғни, сайлау округінде ең көп дауыс жинаған кандидат орын алады). Екінші дауыс партияның қосымша қанша орынға ие болуын анықтайды. Партияларға қосымша орын, олардың алған дауыс үлесіне пропорционалды түрде беріледі, бұл заң шығарушы органның сайлаушылар пікірін жақсырақ көрсетеді. Ұлыбританияда қолданылатын AMS моделінде, аймақтық орынтар Д’Хондт әдісімен бөлінеді. Дегенмен, жергілікті сайлау округтерінде жеңілген орын саны тізімдік орынды есептеуде ескеріледі, және әр партия үшін ескерілетін алғашқы орташа көрсеткіш, FPTP бойынша жеңілген орын санынан кейін келеді. Мысалы, егер партия 5 сайлау округінен орын жеңсе, онда сол партия үшін алғашқы Д’Хондт бөлгіші 6 (5 орын + 1) болады, 1 емес. Оңтүстік Кореяда үлкен қалдық әдісі қолданылады, онда сайлау округінде жеңілген орын саны, партияның тізімдік дауыстарынан азайтылып, нәтиже 2-ге бөлінеді.
The first vote is used to elect a member from their constituency under the first past the post (FPTP) system (i. e. in the constituency, the candidate with the most votes takes the seat). The second vote is used to determine how many additional seats a party may get. Parties receive additional seats to match the voting percentages which they received, making the legislature more representative of voters' preferences. In the model of AMS used in the United Kingdom, the regional seats are divided using a D'Hondt method. However, the number of seats already won in the local constituencies is taken into account in the calculations for the list seats, and the first average taken in account for each party follows the number of FPTP seats won. For example, if a party won 5 constituency seats, then the first D'Hondt divisor taken for that party would be 6 (5 seats + 1), not 1. In South Korea, which uses the largest remainder method, constituency seats are taken into account by subtracting the number of list votes a party got with the number of FPTP seats it won, with the result then being divided by 2.
Келесі:
Партиялық тізімді қамтитын немесе оған негізделген көптеген жүйелерде, кейбір AMS модельдерінде тізім бойынша мандат алу үшін партия жалпы партиялық дауыс санының белгілі бір пайызын алуы тиіс, әйтпесе партия тізімінен кандидаттар сайланбайды. Сайлау округінде жеңіске жеткен кандидаттар өз орындарын сақтайды. Ұлыбританиядағы көптеген сайлауларда аймақтық құрылымның өзіндік ерекшелігінен туындайтын "фактилік шектен" басқа шектеулер көзделмейді. Дегенмен, Лондон Ассамблеясына өтетін сайлауларда 5% шегі бар, бұл кейде Христиан Халықтар Альянсына (2000 жылғы сайлауда), Британдық Ұлттық партиясына, Құрмет – Бірлік коалициясына (2004 жылғы сайлауда) және Әйелдер теңдігі партиясына (2016 жылғы сайлауда) орын алуға мүмкіндік бермеді.
As in many systems containing or based upon party list representation, in order to be eligible for list seats in some AMS models, a party must earn at least a certain percentage of the total party vote, or no candidates will be elected from the party list. Candidates having won a constituency will still have won their seat. In almost all elections in the UK there are no thresholds except the "effective threshold" inherent in the regional structure. However the elections for the London Assembly have a threshold of 5% which has at times denied seats to the Christian Peoples Alliance (in the 2000 election), the British National Party, Respect – The Unity Coalition (both in the 2004 election), and the Women's Equality Party (in the 2016 election).
АМС және ММП
AMS кейбір адамдар аралас мүшелік пропорционалды өкілдікті (MMP) білдіретін тағы бір термин ретінде қолданады, бірақ қосымша мүшелік жүйе термині осы жерде қолданылғандықтан, AMS кейбір MMP жүйелерінен өзгеше, себебі ол жетекші партияның көптеген округтік орынды жеңіп алуынан туындаған пропорционалды емес нәтижелерді толықтырып өте алмайды, себебі қосымша орын саны шектеулі. Мұндай жағдайда жетекші партия артық орынды иеленеді, ал заң шығарушы органның орын саны белгілі болады. Кейбір MMP жүйелерінде теңестіру орындары (қосымша мүшелер) партиялардың пропорционалды өкілдігін қамтамасыз ету үшін толтырылады, бірақ АМС терминінде бұл жағдай осылай емес. Округтік сайыстарда жетекші партияларға тым көп мүше сайлануы (артық орын) мәселесіне байланысты, мұнда талқыланған AMS жүйелері толық пропорционалды нәтижелер емес, көбінесе жартылай пропорционалды өкілдік береді. Дегенмен, тіпті жартылай пропорционалды өкілдік те, бірінші болып келгенге дауыс беру жүйесін ғана қолданатын сайлау жүйесінен үлкен қадам деп саналады, онда партияның алған орын саны, партия алған дауыс санымен шамалы ғана сәйкес келеді. Хансард қоғамы ұсынған қосымша мүшелік жүйе термині, әдебиетте Жаңа Зеландияның Сайлау жүйесі жөніндегі Корольдік комиссиясы (1984–1986) жасаған аралас мүшелік пропорционалды өкілдік (жалпы мағынада) терминімен шатастырылды. Ұлыбританиядағы сайлауды AMS арқылы пропорционалды етудің жолдары төменде талқыланады. Сондай-ақ, сайлаушылардың жеке кандидаттарға ғана емес, партияларға да дауыс беру мүмкіндіктері де қарастырылады. Мысалы, Баварияда және Германияның басқа аймақтарында қолданылатын MMP жүйелері төменде талқыланады.
AMS is used by some as another term to mean mixed member proportional representation (MMP), but as the term additional member system is used here, AMS is unlike some MMP systems because it does not compensate for the disproportionate results caused by a leading party taking so many district seats that the fixed number of top up seats cannot compensate. Such is the case where the leading party takes overhang seats and the legislature has a fixed number of seats. In some MMP systems, leveling seats (extra additional members) are filled in such a way as to ensure parties have proportional representation, but not in AMS as the term is used here. Due to the problem of district contests electing too many members for leading parties (overhang), the AMS systems discussed here, instead of producing fully proportional results, often produce only semi proportional representation. However, even semi proportional representation is a considered by some a great advance on a electoral system that uses only the first past the post voting system, where the number of seats a party takes only vaguely reflects the number of votes that party receives. The term additional member system, as introduced by the Hansard Society, has been confused in the literature by the term mixed member proportional representation (in the broader sense) coined by New Zealand's Royal Commission on the Electoral System (1984–1986). Ways to make the UK elections using AMS more proportional are discussed below. Also discussed are ways for voters to cast votes for individual candidate and not just for parties. The MMP systems used in Bavaria and elsewhere in Germany are discussed below for example.
АМС-тің түрлері
Арбутнот комиссиясы Шотландияға сайлаушының белгілі бір аймақтық кандидатқа дауыс беруге мүмкіндік беретін модельге (ашық тізім деп аталады) көшуді ұсынды, бірақ бұл іске асырылмады. Ұқсас жүйе Баварияда қолданылады, онда екінші дауыс тек партия үшін ғана емес, сонымен қатар партияның аймақтық тізіміндегі кандидаттардың бірі үшін де беріледі, және екі дауыс та партия мен кандидатқа есептеледі, сондықтан әрбір дауыс екі есеге есептеледі (Бавария осы мақсат үшін жеті аймақты пайдаланады). Баден-Вюртембергте тізімдер жоқ; олар төрт аймақтық модельде "ең жақын жеңімпаз" әдісін (Zweitmandat) қолданады, онда аймақтық мүшелер сол аймақтағы жеткіліксіз өкілдік еткен партияның жергілікті кандидаттары болып табылады, олар өздерінің жергілікті сайлау округінде көп дауыс жинап, сайланбаған, бірақ бұл модель Ұлыбританияда қолданылмады. Палатадағы орын санын арттырмай, пропорционалды нәтижелерге қол жеткізу үшін реформалар округтік мүшелерді сайлау тәсілін өзгертуді қамтуы мүмкін. Егер STV немесе SNTV қолданылса, округтік сайлаулар "Бірінші орынға ие болған" жүйесімен салыстырғанда пропорционалдырақ болуы мүмкін, сондықтан қолжетімді қосымша орындықтар жалпы палата құрамын пропорционалды ету үшін пайдаланылуы мүмкін.
The Arbuthnott Commission recommended that Scotland change to a model where the voter can vote for a specific regional candidate as well (called an open list), but this has not been implemented. A similar system is used in Bavaria, where the second vote is not simply for the party but for one of the candidates on the party's regional list and both votes count for party and candidates so that every vote counts twice (Bavaria uses seven regions for this purpose). In Baden Württemberg there are no lists; they use the "best near winner" method (Zweitmandat) in a four region model, where the regional members are the local candidates of the under represented party in that region who received the most votes in their local constituency without being elected in it, but this model has not been copied in the United Kingdom. To produce more proportional results without increasing the number of seats in the chamber, reforms might include changing the way district members are elected. If STV or SNTV is used, the district elections are likely to be more proportional than if districts seats are filled through First past the post, and thus the available top up seats could be used to produce more proportional overall chamber composition.
Қалпына келтіру тізімдері
"Декоративтік тізімдер" деп аталатын тізімдер АМС-тің пропорционалды бөлігіндегі өтемақы механизмдерін бұзуға, яғни де-факто параллель дауыс беру жүйесін орнатуға бағытталған тәсіл. Мысалы, 2001 жылғы Италиядағы жалпы сайлауда, АМС-ке ұқсас жүйе көп жағынан қолданылған, екі негізгі коалицияның бірі (scorporo жүйесіне қарсы болған "Азаттық үйі" коалициясы) көптеген сайлау округі үміткерлерін пропорционалды бөліктердегі "алдау тізіміне" (liste civetta) "Abolizione Scorporo" деген атпен тіркеді. Қорғаныс шарасы ретінде екінші коалиция, "Зәйтүн ағашы", "Paese Nuovo" деген атпен соған ұқсас әрекет жасауға мәжбүр болды. Әр коалиция жеңген сайлау округі орындарының саны олардың алған пропорционалды орындарының санын кемітпеді. Екі "алдау тізімі" барлығы 475 сайлау округі орынының 360-ын жеңіп алды, бұл барлық 630 орынның жартысынан астам, бірақ ұлттық пропорционалды дауыс беру бөлігінде 0,2%-дан аз дауыс алды. "Forza Italia" (Азаттық үйінің бір бөлігі) үшін бұл тактика өте табысты болды, пропорционалды бөлігінде жеткілікті кандидаттары болмағандықтан, шын мәнінде жеңген орындардың санына жете алмады, 12 орынды жіберіп алды. Теориялық мүмкіндік болғанымен, Шотландияда, Уэльсте және АМС қолданылатын көптеген басқа жерлерде "алдау тізімдері" қолданылмайды, онда сайлаушылардың көпшілігі ұзақ жылдар бойы белгілі партиялардың кандидаттарына дауыс береді. 2007 жылғы шотландтық сайлауға дейін Лейбористер партиясы Глазго, Батыс Шотландия және Орталық Шотландия аймақтарында тізімдік кандидаттарды тіркемеуді қарастырды, өйткені бұл аймақтардағы сайлау округіндегі күші алдыңғы екі сайлауда тізімдік депутаттардың таңдалуына әкелмеді. Оның орнына олар ынтымақтастық партиясы кандидаттарынан тұратын тізімді қолдауды ұсынды. Бұрын ынтымақтастық партиясы өз кандидаттарын тіркемей, тек белгілі бір Лейбористер партиясы кандидаттарын қолдаған. Алайда Сайлау комиссиясы ынтымақтастық партиясының мүшелігі Лейбористер партиясының мүшелігіне байланысты болғандықтан, оларды жеке заңды тұлғалар деп қарастыруға болмайды деп шешті. Керісінше, 2007 жылғы Уэльс Ассамблеясы сайлауында "Forward Wales" партиясы өз кандидаттарын (оның ішінде қазіргі басшысы Джон Марек) тәуелсіз кандидаттар ретінде тіркеді, егер "Forward Wales" партиясы кандидаттары берілген аймақтағы сайлау округтеріне сайланса, олар тізімдік орынға ие бола алмауына тырысты. Алайда бұл амал сәтсіз аяқталды: Марек Врексемдегі орыннан айырылды, ал "Forward Wales" партиясы қосымша орынға ие бола алмады. 2020 жылғы Оңтүстік Кореядағы заң шығарушы сайлау үшін сайлау жүйесі өзгертілді және АМС-ті ішінара қолдану енгізілді. Оған жауап ретінде, "Бірлік Болашақ партиясы" (United Future Party) және "Платформа партиясы" (Democratic Party of Korea) бақылауындағы екі сателлит партиясы пропорционалды бөлікте ғана қатысты. Сайлаудан кейін екі партия да бас партиямен бірікті. 2021 жылғы Шотландия парламенті сайлауында бұрынғы SNP басшысы Алекс Салмонд жаңа құрылған "Alba" партиясын басқаратынын жариялады, мақсаты тәуелсіздікке қолдау білдіретін кандидаттар үшін тізімдік орындарды жеңіп алу. Партияның ресми ашылуында Салмонд алдағы сайлауда SNP миллион дауыс алатынын, бірақ аймақтық орынды жеңе алмайтынын көрсеткен сауалнамаларға сілтеме жасады. Ол "Alba" партиясының аймақтық тізімде кандидаттарының болуы "дауыс берудің қанағатсыздығын" азайтады және тәуелсіздікті қолдаған депутаттардың саны 90-нан астам болуы мүмкін деді.
So called "decoy lists" are a trick to unhinge the compensation mechanisms contained into the proportional part of the AMS, so to de facto establish a parallel voting system. For instance in the 2001 Italian general election, where a system in many respects similar to AMS was used, one of the two main coalitions (the House of Freedoms coalition, which opposed the scorporo system) linked many of their constituency candidates to a decoy list (liste civetta) in the proportional parts, under the name Abolizione Scorporo. As a defensive move, the other coalition, Olive Tree, felt obliged to do the same, under the name Paese Nuovo. The constituency seats won by each coalition would not reduce the number of proportional seats they received. Between them, the two decoy lists won 360 of the 475 constituency seats, more than half of the total of 630 seats available, despite winning a combined total of less than 0.2% of the national proportional part of the vote. In the case of Forza Italia (part of the House of Freedoms), the tactic was so successful that it did not have enough candidates in the proportional part to receive as many seats as it in fact won, missing out on 12 seats. Although a theoretical possibility, decoy lists are not used in Scotland, Wales, or most other places using AMS, where most voters vote for candidates from parties with long standing names. In the run up to the 2007 Scottish election, the Labour party had considered not fielding list candidates in the Glasgow, West of Scotland, and Central Scotland regions, as their constituency strength in the previous two elections had resulted in no list MSPs; instead they proposed to support a list composed of Co operative Party candidates. Before this the Co operative party had chosen not to field candidates of its own but merely to endorse particular Labour candidates. However the Electoral Commission ruled that as membership of the Co operative party is dependent on membership of the Labour party they could not be considered distinct legal entities. In contrast, in the 2007 Welsh Assembly election, Forward Wales had its candidates (including sitting leader John Marek) stand as independents, to attempt to gain list seats they would not be entitled to if Forward Wales candidates were elected to constituencies in the given region. However the ruse failed: Marek lost his seat in Wrexham and Forward Wales failed to qualify for any top up seats. For the 2020 South Korean legislative election the electoral system was changed and a partial use of AMS was implemented. In response, there were two satellite parties that only ran in the proportional part, the Future Korea Party (controlled by the United Future Party) and the Platform Party (controlled by the Democratic Party of Korea). Both merged with the parent party after the election. In the 2021 Scottish Parliament election, former SNP leader, Alex Salmond announced his leadership of the newly formed Alba Party, with the stated aim of winning list seats for pro independence candidates. At the party's public launch, Salmond quoted polling suggesting the SNP would receive a million votes in the forthcoming election but win no regional seats. He said that having Alba candidates on the regional lists would end the "wasted votes", and the number of independence supporting MSPs could reach 90 or more.