Кіріспе
Сайлау шегі – кандидат немесе саяси партияның заң шығарушы органда өкілдікке немесе қосымша орынға ие болуы үшін берілген барлық дауыстардың ең төменгі үлесін алу қажеттігі. Бұл шектеу түрлі жолдармен жұмыс істей алады, мысалы, партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік жүйесінде сайлау шегі партияның ұлттық немесе белгілі бір сайлау округінде белгілі бір ең төменгі пайыздық дауыс алуын (мысалы, 5%) талап етеді, осылайша заң шығарушы органда орын алуға мүмкіндік береді. Бірде-бір ауыстырылатын дауыс беру жүйесінде сайлау шегі квота деп аталады, және оны тек бірінші таңдау дауыстары арқылы немесе бірінші таңдау дауыстары мен басқа кандидаттардан, төменгі басымдықтар негізінде ауыстырылған дауыстардың комбинациясы арқылы өтуге болады (сондай-ақ, орын санын толықтыру үшін, кандидат сайлау шегін өте алмаса да, бірде-бір ауыстырылатын дауыс беру арқылы сайлануы мүмкін). Аралас мүшелік пропорционалды (АМП) жүйесінде сайлау шегі заң шығарушы органдағы қосымша орынға үміткер бола алатын партияларды анықтайды (бірақ кейбір АМП жүйелері партияға ұлттық деңгейде шектің төмендеуіне қарамастан, өз сайлау округінде жеңген орынын сақтауға мүмкіндік береді). Бұл сайлау шегінің әсері – кіші партияларға өкілдік беруден бас тарту немесе оларды коалициялар құруға мәжбүр ету, сайлау жүйесін шеткі партияларды алып тастау арқылы тұрақтандыру болып табылады. Жақтаушылардың пікірінше, заң шығарушы органда бірнеше орынға ие болу шеткі партияның беделін айтарлықтай арттырады, ал дауыстардың тек 1 пайызын алған партияға өкілдік беру және мүмкін вето құқығын беру орынсыз. Алайда, кейбір сарапшылар рейтингтік бюллетень немесе басқа пропорционалдық жүйелердің болмауы жағдайында, кіші партияларды қолдаушылардың үміткерлерге дауыс беруге және өздері таңдаған адамның атынан өкілдікке ие болу құқығынан айырылуы мүмкін екенін айтады. Екі шекараны анықтауға болады: өкілдік шегі – партия үшін ең қолайлы жағдайда бір орын алуға мүмкіндік беретін ең төменгі дауыс үлесі, ал қанағаттандырмау шегі – ең қолайсыз жағдайда орын алуға жеткіліксіз болатын ең жоғары дауыс үлесі. Аренд Лийпарт бұл көрсеткіштердің орташасын есептеу арқылы бейресми шекті анықтауды ұсынды. Сайлау шегі – саяси партиялардың саяси бәсекеге қатысуына кедергі келтіретін фактор.
The electoral threshold, or election threshold, is the minimum share of all the votes cast that a candidate or political party requires to achieve before they become entitled to representation or additional seats in a legislature. This limit can operate in various ways, e. g. in party list proportional representation systems where an electoral threshold requires that a party must receive a specified minimum percentage of votes (e. g. 5%), either nationally or in a particular electoral district, to obtain seats in the legislature. In single transferable voting, the election threshold is called the quota and it is possible to pass it by use of first choice votes alone or by a combination of first choice votes and votes transferred from other candidates based on lower preferences (and in the last resort to fill the target number of seats, it is possible to be elected under STV even if a candidate does not pass the election threshold). In mixed member proportional (MMP) systems the election threshold determines which parties are eligible for top up seats in the legislative body (but some MMP system still allow a party to retain the seat they won in their electoral district even when they did not receive the threshold nationally). The effect of this electoral threshold is to deny representation to small parties or to force them into coalitions, with the presumption of rendering the election system more stable by keeping out fringe parties. Proponents say that simply having a few seats in a legislature can significantly boost the profile of a fringe party and that providing representation and possibly veto power for a party that receives only 1 percent of the vote is not appropriate. However, others argue that in the absence of a ranked ballot or other proportional systems, supporters of minor parties are effectively disenfranchised when barred from the top up seats and are denied the right to be represented by someone of their choosing. Two boundaries can be defined—a threshold of representation is the minimum vote share that might yield a party a seat under the most favorable circumstances for the party, while the threshold of exclusion is the maximum vote share that could be insufficient to yield a seat under the least favorable circumstances. Arend Lijphart suggested calculating the informal threshold as the mean of these. The electoral threshold is a barrier to entry for political parties to the political competition.
Сайлау шегіне қатысты ұсыныстар
Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы парламенттік сайлауларда үш проценттен жоғары емес шекті ұсынады. Бір ауыстырылатын дауыс жүйесі үшін табиғи шекті шамамен он процентке бекіту үшін Джон М. Кери және Саймон Хикс шамамен алты округтік шағын мөлшерді ұсынады. Бүгінгі күні қолданылатын көптеген STV жүйелері көптеген мүшелерді сайлау үшін дауыс санын Друп квотасымен белгілейді, алты мүшелі округте ол 14 процентті құрайды.
Түрлі елдерде сайлауға қатысудың шекті деңгейі
Польшаның Сеймі, Литваның Сеймасы, Германияның Бундестагы, Қазақстанның Мәжілісі және Жаңа Зеландияның Өкілдер палатасында шекті деңгей 5 пайызды құрайды (Польшада екі немесе одан көп партиялардың бірлескен сайлау тізімін ұсынған коалициясы үшін қосымша 8 пайыз, ал Литвада коалиция үшін қосымша 7 пайыз). Дегенмен, Жаңа Зеландияда егер партия тікелей сайланған мандатты жеңіп алса, бұл шек қолданылмайды. Израильдің Кнессетінде бұл көрсеткіш 3,25 пайызды құрайды (1992 жылға дейін 1%, 1992 жылдан 2003 жылға дейін 1,5%, ал 2003 жылдан 2014 жылға дейін 2%), ал Түркия парламентінде 7 пайызды құрайды. Польшада этникалық азшылықтар партиялары парламентке өту үшін шекті деңгейге жетуі міндетті емес, сондықтан Сеймде неміс азшылықтарының шағын өкілдігі жиі кездеседі. Румынияда этникалық азшылықтар партиялары үшін Депутаттар палатасына сайланатын ұлттық партиялардан өзгеше шек белгіленген. Португалия, Оңтүстік Африка, Финляндия, Нидерланды және Солтүстік Македония сияқты елдерде заңмен белгіленген шекті деңгейсіз пропорционалдық өкілдік жүйесі қолданылады, бірақ Нидерландыда бірінші мандат қалдық мандат бола алмайды деген ереже бар, яғни орын санының жалпы санына бөлінген 100 пайыздық тиімді шек бар (150 мандатты бөлу үшін қазіргі уақытта бұл шек 0,67% құрайды).
Австралия
Австралия Сенаты бірден ауыстырылатын дауыспен (STV) сайланады және сайлау шегін қолданбайды, сондай-ақ болжамды "табиғи" немесе "жасырын" шегі де жоқ. Кез келген жалпы сайлауда әр штаттан алты сенатор, ал Австралия астаналық аумағы мен Солтүстік аумақтан әрқайсысы екі сенатор сайланады. (Екі рет таратылған сайлауда штаттардан сайланатын сенаторлардың саны екі есеге артады.) Осыған байланысты, сайлау квотасы (Друп квотасы бойынша есептелгенде) тиісінше 14,3 пайыз немесе 33,3 пайызды құрайды. (Екі рет таратылған сайлауда штаттар үшін сайлау квотасы екі есеге төмендейді.) Дегенмен, STV – бұл бағалау жүйесінде дауыс беру болғандықтан, алғашқы дауыс беруде сайлау квотасынан аз дауыс алған кандидаттар да, егер Друп квотасына жететіндей жеңілдік дауыстарды жинаса, сайлануы мүмкін. Сондықтан, әр штаттан сайланатын алтыншы (немесе екі рет таратылған сайлауда он екінші) Сенат мандатын көбінесе алғашқы дауыс беруде Друп квотасынан әлдеқайда аз дауыс алған партия жеңіп алады. Мысалы, 2022 жылғы сайлауда Виктория штатындағы алтыншы Сенат мандатын Біріккен Австралия партиясы жеңді, бұл партия штаттағы алғашқы дауыс берудің бар болғаны 4 пайызын алған болатын.
Германия
Германияда 5 пайыздық тұрақты шегі бар, ал этникалық азшылықтар партиялары үшін шек жоқ. 2021 жылғы сайлау этникалық азшылық партияларына арналған ерекшелікті көрсетті: Оңтүстік Шлезвиг сайлаушылар қауымдастығы Дания және Фризия азшылықтарының тіркелген партиясы ретінде Бундестагқа 0,1 пайыз дауыспен өтті. 2023 жылы үш сайлау округінде жеңіс алып, 5 пайыздық сайлау шегінен босатылу ережесі күштен шығарылды. Бұл ерекшелік «Сол» партиясына тізім бойынша дауыстарды алуға, жалпы 4,9 пайыз дауыс жинағанына қарамастан мүмкіндік берді.
Норвегия
Норвегияда жалғарымен сайлау шегі 4 пайыз тек теңестіру орындарына ғана қолданылады. Жергілікті деңгейде жеткілікті қолдауға ие болған партия, тіпті шектің өзіне жетпесе де, тұрақты округтік орындарды жеңіп алуы мүмкін. Мысалы, 2021 жылғы сайлауда Жасыл партия мен Христиан-демократиялық партия әрқайсысы үш округтік орынды, ал «Пациентке назар» партиясы бір округтік орынды жеңіп алды, бұл партиялар шектің өзіне жетпегеніне қарамастан болды.
Словения
Словенияда 1992 және 1996 жылғы парламент сайлауларында депутаттық орындардың саны 3-ке белгіленді. Осылайша, партиялар шектің үстінен өту үшін сайлаушылардың шамамен 3,2 пайызын жеңіп алуы керек болды. 2000 жылы бұл шек сайлаушылар дауысының 4 пайызына дейін көтерілді.
Швеция
Швецияда Риксдагқа өту үшін еліздік 4 пайыздық шегі бар, бірақ егер партия кез келген сайлау округінде 12 пайызға жетсе, сол округтегі мандаттарды бөлуге қатысады. 2022 жылғы сайлау нәтижесі бойынша 12 пайыздық ереже бойынша ешкім сайланған жоқ.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та сайлаудың көп бөлігі «бірінші өткен жеңіске» (first past the post) жүйесі бойынша өткізілетіндіктен, дауыс беру кезінде заңдық сайлау шегі қолданылмайды. Дегенмен, бірнеше штат партияларға келесі жалпы сайлауға сайлау бюллетеніне автоматты түрде кіру үшін, сайлаушылардың қол қойған өтінішхаттарын ұсынбастан, белгілі бір талаптарды орындау қажеттігін белгілеген. Бұл талаптар екі үлкен саяси партияға (Республикалық және Демократиялық партияларға) ешқандай маңызға ие емес, себебі олар оңай орындап шығады, бірақ «Жасылдар» және «Либертариандық» партиялары сияқты шағын партиялар үшін маңызды рөл атқарады. Бұл талаптар тәуелсіз кандидаттарға да сайлау бюллетеніне кіру үшін қолданылады.
Табиғи шекті
Әрбір сайлау округінің орын саны "жасырын" табиғи шекті (немесе тиімді, немесе бейресми шекті) құрайды. Партияға орын алуды қамтамасыз ететін дауыс саны ε ең кішкентай мүмкін дауыс саны арқылы есептеледі. Яғни, төрт орындық округте дауыстардың 20 пайызынан сәл көбірек дауыс жинаған партияға орын беріледі. Көбірек мүмкіндік болған жағдайда, партия орынды аз дауыспен де жеңіп ала алады. Табиғи шекті анықтаудағы ең маңызды фактор – округте толтырылатын орын саны. Басқа факторлар – орынды бөлу формуласы (Сен-Лагу, Д’Хонт немесе Харе), бәсекелес саяси партиялардың саны және ассамблеяның мөлшері. Әдетте, кішкентай округтерде орын жеңу үшін дауыстардың үлесі жоғары болады, ал үлкен округтерде керісінше. Төменгі шекті (өкілдік шегі немесе партияға ең қолайлы жағдайларда орын алуға мүмкіндік беретін дауыс пайызы) есептеу қиын. Бұрын айтқан факторларға қоса, кіші партияларға берілген дауыс саны да маңызды. Егер орын жеңіп алмаған партияларға көп дауыс берілсе, орын жеңу үшін қажетті дауыс пайызы төмендейді. Мысалы, "қалалық құқық" деп аталатын SDS, DSB, Yes, Bulgaria!, DBG, ENP және Blue Unity партиялары сайлау альянсын құруға байланысты сайлау шегінен жоғары немесе төмен болады: 2007 жылғы Еуропарламент сайлауында DSB (4,74%) және SDS (4,35%) жеке-жеке үгіт жүргізіп, екеуі де шамамен 5% болатын табиғи сайлау шегінен төмен қалды. 2009 жылғы Болгария парламент сайлауында DSB және SDS "Көк коалициясы" ретінде бірігіп, 6,76% дауыс жинады. 2013 жылғы Болгария парламент сайлауында DGB 3,25%, DSB 2,93%, SDS 1,37% және ENP 0,17% дауыс жинады, осылайша ешқайсысы шектің үстінен өте алмады, тіпті бұрынғы оппозиция мен оң орталық партиялар арасында теңдікке әкелді. 2014 жылғы Еуропарламент сайлауында SDS, DSB және DBG "Реформаторлар блогы" ретінде 6,45% дауыс жинап, сайлау шегінен өтті, ал Blue Unity жеке үгіт жүргізіп, сайлау шегінен өтпеді. 2017 жылғы Болгария парламент сайлауында SDS және DBG "Реформаторлар блогы" ретінде 3,06% дауыс жинады, "Иә, Болгария!" 2,88%, DSB 2,48% дауыс жинады, осылайша ешқайсысы сайлау шегінен өте алмады. 2019 жылғы Еуропарламент сайлауында "Иә, Болгария!" және DBG "Демократиялық Болгария" ретінде бірігіп, 5,88% дауыс жинап, сайлау шегінен өтті. 2021 жылдың қарашасында "Демократиялық Болгария" сайлау альянсы 6,28% дауыс жинап, сайлау шегінен өтті. Словакия, 2010 жыл. Венгрия қауымдастығы партиясы (оның алдыңғыларымен бірге) барқыт төңкерісінен бері парламентте орын алып келеді, ал 1990-шы жылдары үстемдік еткен Халық партиясы – Демократиялық Словакия үшін қозғалысы 4,33% дауыс жинады, бірақ 5% шегіне жете алмады. Словакия, 2016 жыл. Христиан-демократиялық қозғалысы 4,94% дауыс жинады, шекке жету үшін 0,06% ғана жетпей қалды, бұл партияның барқыт төңкерісінен бері және 1990 жылғы алғашқы демократиялық сайлаудан бері парламентте болмауының алғашқы жағдайы болды. Словакия, 2020 жыл. Прогрессивті Словакия және SPOLU арасындағы коалиция 6,96% дауыс жинады, коалиция үшін 7% шегінен 0,04% ғана кем қалды. Бұл күтпеген жеңіліс болды, өйткені коалиция 2019 жылғы Еуропарламент сайлауында орын жеңіп алған және бір жыл бұрын 2019 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен. Сонымен қатар, тағы екі партия аз дауыс жинады, бірақ жеке партиялар үшін төменгі шектен (5%) орын жеңіп алды. Бұл сондай-ақ, барқыт төңкерісінен бері Венгрия азаматтарының бірде-бір партиясы 5% шегінен өтпеген алғашқы сайлау болды. Литва, 2020 жыл. ЛЛРА-КШС партиялық тізімдегі дауыстардың тек 4,80% ғана жинады. Мадрид, Испания, 2021 жыл. Алдыңғы сайлауда 19,37% дауыспен 26 орынға ие болған либералды Ciudadanos партиясы 2021 жылғы төтенше сайлауда 3,54% ғана жинап, 5% шегіне жақындамады. Словения, 2022 жыл. Словения зейнеткерлер демократиялық партиясы 0,62% дауыс жинады. Бұл DeSUS партиясының 1996 жылдан бері 4% көрсеткішін алғаш рет басып өтпегені болды, ол партия құрылғаннан бері дерлік барлық коалицияның құрамында болды. Германия, 2022 жылғы Саарланд штатының сайлауы. "90/Жасылдар" альянсы 23 дауыс немесе 0,005% жетпей, өкілдікке ие бола алмады. Солшылдар 12,8% дауыстан сайлау шегінен төмен түсіп, батыстағы бекінісінде 2,6% дауыс жинады. Дауыс бергендердің жалпы санының 22,3% өкілдік алмады. Израиль, 2022 жылғы Израиль парламент сайлауы. "Мерец" 3,16% дауыс жинап, алғаш рет шектің үстінен өте алмады.
Босқа кеткен дауыс саны
Сайлау шегі кейде әр партияның халық дауысының пайыздық көрсеткіші мен орын үлестірілуі арасындағы қатынасқа елеулі әсер ете алады. Орын үлесі мен халық дауысы арасындағы пропорционалдылықты Галлахер индексі арқылы өлшеуге болады, ал ысырап болған дауыстардың саны – заң шығарушы органға өкілдік атқаратын партиялардың бірі де қолдау көрсетпеген сайлаушылардың жалпы санын көрсетеді. Сайлау шегі бір партияның кандидаттарын ғана емес, оларға дауыс берген сайлаушыларды да өкілдіксіз қалдырады. Дауыстардың ысырабы сайлаудан сайлауға өзгереді, мысалы, Жаңа Зеландиядағы жағдай көрсетілген. Дауыстардың ысырабы сайлаушылардың мінез-құлқына және тиімді сайлау шегінің мөлшеріне байланысты өзгереді. Мысалы, 2005 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлауда 1 пайыздан жоғары көрсеткіш алған барлық партиялар Жаңа Зеландиядағы сайлау шегінің арқасында кемінде бір орынға ие болды. 1995 жылғы Ресей парламенттік сайлауында 5 пайыздан төмен көрсеткіш алған партияларға қатысуға тыйым салынды, нәтижесінде 45 пайыздан астам дауыс бұл шекті деңгейге жетпеген партияларға берілді. 1998 жылы Ресей Конституциялық соты шекті заңды деп тапты, оның қолданылуындағы шектеулерді ескерді. Польшада 1993 жылы сайлау шегі алғаш рет енгізілгеннен кейін халық дауысының 34,4 пайызы өкілдік алмады. Түркияда да осындай жағдай болды, онда 10 пайыздық сайлау шегі бар, бұл басқа елдермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. Мұндай жоғары шектің себебі – 1960-1970 жылдардағы саяси партиялардың үнемі бөлініп-жатыруына жол бермеу және көппартиялық коалициялардың құрылуын болдырмау еді. Алайда, 1991 және 2002 жылдар аралығында коалициялар билікте болды, бірақ ірі партиялар бөлшектенуді жалғастырды. 2002 жылғы сайлауда 45 пайыз дауыс сайлау шегіне жетпеген партияларға берілді, осылайша олар парламентте өкілдік алмады. 1999 жылғы сайлауда орын алған барлық партиялар бұл шекті деңгейден өте алмады, нәтижесінде Әділет және даму партиясы 66 пайыз орынға ие болды. 2006 жылғы наурызда өткен Украина сайлауында 3 пайыздық сайлау шегі болды (жалпы дауыс берудің, яғни жарамсыз дауыстарды қоса алғанда), нәтижесінде 22 пайыз сайлаушыларға тиесілі дауыстар ескерілмеді, өйткені олар кішкентай кандидаттарға дауыс берген. Осы жүйе бойынша өткен парламенттік сайлауда кішкентай партияларды қолдаған сайлаушылардың саны азайды, нәтижесінде дауыс құқығынан айырылған сайлаушылардың жалпы пайызы шамамен 12 пайызға төмендеді. Болгарияда 1991 және 2013 жылғы сайлауда сайлаушылардың 24 пайызы өкілдік алмаған партияларға дауыс берді. 2020 жылғы Словакия парламенттік сайлауында барлық жарамды дауыстардың 28,47 пайызы өкілдік алмады. 2021 жылғы Чехия заң шығарушы сайлауында сайлаушылардың 19,76 пайызы қатыспады. 2022 жылғы Словения парламенттік сайлауында дауыс берудің 24 пайызы 4 пайыздық шегіне жетпеген партияларға берілді, оның ішінде бірнеше бұрынғы парламенттік партиялар (LMŠ, PoS, SAB, SNS және DeSUS) бар. Филиппинде партиялық тізімдер бойынша сайлауға 287 орынның 20 пайызы ғана қатысады. 2 пайыздық сайлау шегінің әсері сайлауға қатысатын партиялардың көптігімен күшейеді, яғни, бұл шекті деңгейге жету қиын. Бұл жарамды дауыстардың төрттен бірін ысырап етуге әкелді, орташа есеппен, және орынның 20 пайызы 3 орындық шегіне байланысты ешқашан бөлінбеді. 2007 жылы 2 пайыздық сайлау шегі әрқайсысы бірінші артықшылықтардың 1 пайызынан аз партияларға орын алуға мүмкіндік беру үшін өзгертілді, нәтижесінде ысырап болған дауыстардың үлесі 21 пайызға дейін сәл төмендеді, бірақ ол 2010 жылы қатысушылар санының артуына байланысты 29 пайызға дейін артты. Бұл статистикада үш орыннан астам орынға құқығы бар, бірақ үш орынға шектелгендіктен, сол орынға ие бола алмайтын партияның ысырап болған дауыстары ескерілмейді. Сайлау шегі, бұрынғы сайлау жүйесіндегідей, бұзушылық әсерін тудыруы мүмкін, онда кішкентай партиялар сайлау шегіне жете алмай, ұқсас идеологиясы бар басқа партиялардан дауыс алады. Бұл жүйелердегі жаңадан пайда болған партиялар көбінесе қиын жағдайда қалады: егер партияның сайлау шегінен өтуге мүмкіндігі жоқ деп саналса, ол көбінесе халықтық қолдау таба алмайды; егер партия халықтық қолдау таба алмаса, онда оның сайлау шегінен өтуге мүмкіндігі аз немесе мүлдем болмайды. Экстремистік партияларға қарсы әрекет етумен қатар, егер саяси ахуал саяси спектрдің екі шеткі полюсінде поляризацияланса, бұл орташа партияларға да кері әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайда, орташа санаттағы сайлаушылар өздерінің сүйікті партиясын одан да жағымсыз баламадан құтылу үмітімен, танымал партияға ауыстыруы мүмкін. Кейде сайлау шегі бір партияның көпшілік дауыс беру арқылы орын алуына мүмкіндік бермейді, пропорционалды дауыс беру жүйесінің алдын алуға тиіс нәтиже. Мысалы, түркиялық AKP үш тізбектей сайлауда (2002, 2007 және 2011) дауыстардың 50 пайызынан кемімен көпшілік орындарды жеңіп алды. 2013 жылғы Бавария штатындағы сайлауда Христиан-әлеуметтік одақ көпшілік дауыс алған жоқ, бірақ осыған қарамастан, сайлау шегіне жетпеген партияларға (соның ішінде еркін демократтар партиясы, бұрынғы штат парламентіндегі CSU-дың коалициялық серігі) рекордтық дауыс берілгендіктен, көпшілік орындарды жеңіп алды. Германияда 2013 жылы 15,7 пайыз сайлаушылар 5 пайыздық сайлау шегіне жетпеген партияға дауыс берді. Керісінше, баламалы дауыс беру жүйесін қолданатын сайлаулар әрбір сайлаушының толыққанды бағалауын ескере алады. Мысалы, бірінші артықшылық дауыстары төменгі шегінен төмен кандидаттар арасында қайта бөлінеді. Бұл әйтпесе ысырап болатын дауыстардың сайлауға қатысуын жалғастыруға мүмкіндік береді. Кішкентай партиялар өз қолдаушыларына дауыс беру алдында олардың дауыстарын қалай қайта бөлуді қалайтынын хабарлай алады. Бірінші артықшылық дауысы – көпмандатты (бір мандатты емес) ұйымдарда немесе округтерде (сайлау округтерінде) пропорционалды өкілдікті қамтамасыз етуге арналған пропорционалды дауыс беру жүйесі. Баламалы дауыс беру жүйесі Австралия мен Ирландияда кеңінен қолданылады. Сайлау жүйесіне реттілік енгізудің басқа да әдістері ұқсас әсерге ие болуы мүмкін.