Кіріспе

Сайлау жүйесінің ерекшеліктеріне байланысты партияға "қосымша" орын берілуі. "Артық" орындықтар – бұл Германияда бастау алған дәстүрлі аралас пропорционалдық (ММП) жүйесі бойынша сайлауда жеңіп алынған сайлау округінің орындықтары. Партияның жалпыұлттық дауыс беру үлесі, жеңіп алған жеке округтер санынан кем орын алуға құқылы болған жағдайда мұндай орындықтар пайда болады. Германиядағы сайлау реформасы артық орындықтарды жойып, оларды Zweitstimmendeckung ("екінші дауыспен толықтыру") жүйесімен алмастырды.

Үстіне шығып тұрған орындықтар қалай пайда болады

МПП бойынша партияның жалпы дауыс берудегі үлесіне сәйкес орын санына құқығы бар. Егер партияның үлесі оған он орынға құқық берсе және оның кандидаттары жеті сайлау округінде жеңіске жетсе, оған үш тізімдік орын қосымша беріледі, осылайша қажетті орын санына жетеді. Алайда, бұл ереже партияның орын алу құқығы жеңіп алған сайлау округтерінің санынан кем болмаған жағдайда ғана қолданылады. Мысалы, егер партия бес орынға құқылы болса, бірақ алты сайлау округінде жеңіске жетсе, алтыншы сайлау округінен жеңіске жеткен орын "артық орын" деп аталады. Артық орынның пайда болуы сайлау округтерінің пропорционалсыз бөлінуінен, сондай-ақ, аймақтық қолдаудың күшті болуынан немесе аймақтық партиялардың болуынан туындауы мүмкін.

Үстіне шығып тұрған орындықтармен жұмыс істеу

Ілгекті орындықтар әртүрлі жүйелерде әртүрліше шешіледі.

Қосымша тізімдік орынның санын басқа партиялардың пропорционалдық құқығынан алып тастау

Партияға жеңген артық орындарын сақтап қалуға рұқсат етіледі, ал басқа партияларға бөлінген тізімдік орынның сәйкес саны жиналыс орындарының жалпы санын сақтау үшін алынып тасталады. Яғни, артық орынға ие партия өз үлесінен көп орынға ие болады, ал басқа партиялардың орын саны азаяды. Бұл тәсіл Боливияның депутаттар палатасында және Лесотоның Ұлттық ассамблеясында қолданылады. 2006 жылғы Онтарио сайлау реформасы жөніндегі азаматтар ассамблеясы бұл әдісті Онтарио заңнамалық ассамблеясы қабылдауы үшін ұсынған болатын, бірақ қабылданбады. Сонымен қатар, ұсынылып отырған екі мүшелі пропорционалдық өкілдік жүйесі де осы тәсілді қолданады. Бірақ, бірінші жағдайда партияларға қосымша тізімдік орындар берілмейді, ал соңғы үш жағдайда артық орынға ие партиялардың сайлау округтерінен жеңген орындарын жалпы орын санынан алып тастап, квотаны қайта есептеу ұсынылды (ең үлкен қалдық әдісі де ұсынылды), соның арқасында тізімдік орындар басқа партияларға пропорционалды түрде қайта бөлінеді. Шотландия парламенті, Уэльс Сенаты және Лондон Ассамблеясында да нәтиже ұқсас, бірақ механизм әртүрлі. Екінші дауыс тізімі бойынша орындарды бөлуде ең жоғары орташа әдісі қолданылғанда, партиялық орташа есептеу кезінде бірінші дауыс округінде жеңіп алынған орындар ескеріледі, мақсаты – жалпы нәтижені пропорционалды ету. Егер партия бірінші дауыс беруде екінші дауыс беру үлесінен артық орын жеңсе, немесе тәуелсіз кандидат сайлау округінен орын жеңсе, онда басқа партиялардың жеңіп алған орындарының жалпы саны пропорционалды күтілгеннен төмендеуі мүмкін.

Төменгісінен жоғары

Партия жеңіп алған артық орындарын сақтап қалуға құқылы, бірақ басқа партиялар да оларға тиесілі орын санын ала береді. Яғни, артық орынға ие партияның орын саны оған тиіс орын санын басып өтеді. Жаңа Зеландия Парламенті осы жүйені қолданады; 2005 жылғы сайлауда және 2011 жылғы сайлауда бір қосымша орын, ал 2008 жылғы сайлауда екі қосымша орын қосылды. Бұл жүйе Германия Бундестагында 2013 жылға дейін қолданылды, содан кейін Германия толық өтемақы жүйесіне көшті.

Астықты өтеу

Басқа партияларға қосымша тізімдік орын (кейде "теңгерім орын" немесе "деңгейлеу орын" деп аталады) беруге болады, осылайша олардың мүддесі қорғалады. Бұл сайлауда қалыптасқан партиялар арасындағы пропорцияны сақтайды. Сонымен қатар, парламенттің құрамы кеңейеді, себебі артық орындықтар қосылады, ал олардың әсерін жою үшін қосымша тізімдік орындықтар да берілуі мүмкін. Бұл жүйе толық өтеуге қарағанда кем пропорционалды, өйткені артық орынға ие болған партия пропорционалды құқығынан асып түсетін "бонус" ала береді. Германия Федералдық Конституциялық соты 2008 жылы 1-ші опцияны іске асырудың конституцияға қайшы екенін мәлімдеді (өйткені сирек жағдайларда, дауыстар белгілі бір партияның орын санын азайтуы мүмкін еді, бұл сайлаушының еркіне қарсы келеді – төменде қараңыз), сол себепті 2013 жылдан бастап Германия Бундестагында артық орындықтардың толық өтелуі қолданылады, яғни алғаш рет теңгерім орындықтары құрылды. Дегенмен, артық орындықтарды теңестіру жүйесі Бундестагтың құрамын күрт ұлғайтқандықтан, содан бері реформалар жүргізілуде.

Үстіне шығып тұрған орындықтарды берудің болмауы

Партия жеңіп алған артық орындарды сақтап қалуға құқығы жоқ, оның орын саны партияның үлесіне сәйкес келгенше азайтылады. Бұл әдіс партияның қай сайлау округіндегі орындарды ұстауға рұқсат етілмейтінін анықтау қажеттігін тудырады. Осы анықталғаннан кейін, егер болса, осы округтерді кімдер ұсынытынын шешу керек. Бұл әдіс 1966 жылға дейін Бавария Ландтагында қолданылды, онда ең аз дауыс жинаған кандидаттар округтік орындарды сақтап алмады. Бавария жүйесі бұған ыңғайлы жағдай жасайды, себебі бірінші және екінші дауыс екеуі де «жекелендірілген», яғни олар партияларын ұсынып тұрған жеке кандидаттарға беріледі. Бірінші дауыс сол округтегі үміткерге, ал екінші дауыс сол аймақтағы, бірақ сол округтегі үміткерлерден басқа кандидаттарға беріледі. Федералдық және көптеген басқа неміс штаттарындағы сайлаулардан айырмашылығы, Бавариядағы штаттық сайлауда Ландтагтағы орын саны бірінші және екінші дауыстардың жалпы үлесіне сәйкес анықталады. Партияға бөлінген орындарға қандай жеке кандидаттар ие болатыны олардың алған дауыстарының санына қарай есептеледі, ал федералдық сайлаулардағыдай, алдын ала жасалған жабық тізімдегі орнына қарай емес. Бұл Бавариядағы жергілікті сайлауларда қолданылатын панахаж жүйесіне ұқсас, ол сайлаушыларға жалпы сайлаудағы дауыстары арқылы партиялық тізімдегі кандидаттардың ретін өзгертуге мүмкіндік береді. Осы жүйенің нәтижесінде 1954 жылғы Бавария штаттық сайлауында екі артық орын берілмеді.

Германия

Германиядағы мемлекеттік және федералды сайлауларда әр сайлау округінен орын беріледі, бірақ сайлау жүйесі партияның тізім бойынша орын алуы үшін, партиялық тізімдегі дауыстардың 5% жинауы керек. Егер федералды сайлауда партия кем дегенде үш сайлау округінен жеңіске жетпесе, сайлау шегінен тыс қалады. 1994 жылы PDS 5% шегінен төмен түсіп қалғанмен, жеткілікті сайлау округтерінен жеңіс алып, тізім бойынша орын алды, ал 2021 жылы Die Linke үшін де осы жағдай қайталанды. Бірақ 2002 жылы PDS тек екі сайлау округінде жеңіске жетті және тізім бойынша орын алудан шығарылды, нәтижесінде екі артық орын пайда болды. PDS 1998 жылғы сайлауда Берлинде төрт орын жеңіп алды (екінші дауыс беруде 5,1% көрсетіп, сайлау шегінен асып түскен болатын), бірақ 1998 жылы PDS жеңген сайлау округтерінің шекараларын өзгерткендіктен, екі округтен орын жоғалтты, соның ішінде жаңа құрылған Берлин Фридрихшайн-Кройцберг – Пренцлауэр-Берг округінде Ханс Кристиан Штрёбелден кейін үшінші орынға түсті. 2021 жылғы федералды сайлауда Die Linke ұлттық дауыс берудің 4,9% алып, сайлау шегіне жетпесе де, үш бір мандатты сайлау округінен жеңіске жетті: Берлин Лихтенберг, Берлин Трептоу-Кёпеник және Лейпциг II. Бұл оларға екінші дауыс беру нәтижесіне сәйкес Бундестагта пропорционалды өкілдік құқығын берді. Басқа партияларға берілген қосымша өтемақы орындықтары Бундестагтың Германия тарихындағы ең ірі құрамды – 736 депутаттан тұратын парламент болуына әкелді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда Te Pāti Māori (Маори партиясы) әдетте партиялық дауыстардың 5% -дан азын алады, бұл парламентке кіру үшін қажетті шекті деңгей – егер партия сайлау округінде орын жеңіп алмаса. Те Пати Маори 2005 және 2011 жылдары бір артық орынды, ал 2008 жылы екі артық орынды жеңіп алды. 2005 жылы олардың партиялық дауыс үлесі алғашқы сайлау түнінде 2% -дан төмен болды, бірақ сайлау округінен тыс берілген арнайы дауыстарды қосқан соңғы есепте 2,12% құрады. Сайлау түнінде партияның төрт сайлау округінде жеңіс однып алған кандидаттары парламентте екі артық орынға ие болары көрінді. Дегенмен, партияның дауысы 2% жоғары болғандықтан, партия қосымша орын алды, сондықтан бір ғана артық орын қажет болды. Ұлттық партия соңғы есепте бір тізімдік орынға аз ие болды, соның салдарынан жеңілісті қабылдады (екі ірі партия – Ұлттық партия мен Еңбек партия арасындағы нәтиже өте жақын болды). 2023 жылы Те Пати Маори алты сайлау округінде жеңіс однып алды, бұл олардың партиялық дауыс берудің 3,08% үлесіне қарағанда екі есе көп; жалпы сайлаудан кейін көп ұзамай Порт-Уайкатода өткен қосымша сайлау Ұлттық партия үшін тағы бір артық орын әкелді.