Кіріспе

Үш немесе одан көп партиялар ұлттық сайлауға қатысып, жеңіске жеткізе алатын саяси жүйе. Саяси ғылымда көппартиялық жүйе – саяси спектрдің әртүрлі бағыттарындағы бірнеше саяси партияның ұлттық сайлауға қатысып, жеке немесе коалиция құру арқылы үкіметтік органдарды бақылау мүмкіндігіне ие болуы. Бір партиялық үстемдік пен екі партиялық жүйелерден өзгеше, көппартиялық жүйелер парламенттік жүйелерде президенттік жүйелерге қарағанда жиі кездеседі, ал пропорционалды өкілдік принципін қолданатын елдерде бірінші болып сайлау өткізілетін елдерге қарағанда одан да көп таралған. Билік үшін бірнеше партиялар күреседі, олардың барлығының үкімет құруға лайықты мүмкіндігі бар. Пропорционалды өкілдік жүйесіндегі көппартиялық жүйелерде әр партия алған дауыс санына пропорционалды түрде заң шығарушы органдағы орын санына ие болады. Бірінші болып сайлау өткізілетін жүйеде сайлаушылар бірнеше округке бөлінеді, олардың әрқайсысы көпшілік дауыспен бір орынды толтыру үшін бір адамды сайлайды. Бірінші болып сайлау өткізу партиялардың көбеюіне қолайлы жағдай жасамайды және табиғи түрде екі партиялық жүйеге қарай бейімделеді, онда тек екі партияның ғана кандидаттарын сайлауға нақты мүмкіндігі болады. Бұл құбылыс Дувергер заңы деп аталады. Пропорционалды өкілдік жүйесі керісінше, мұндай бейімділікке ие емес және бірнеше ірі партиялардың пайда болуына мүмкіндік береді. Пропорционалды жүйелерде бір округтен бірнеше өкіл сайланатын көпмандатты округтер немесе дауыстарды біріктірудің басқа да түрлері бар, сондықтан өміршең партиялардың саны артады. Дувергер заңына сәйкес, өміршең саяси партиялардың саны – округтегі орын санының біріне тең. Аргентина, Армения, Бельгия, Бразилия, Канада, Дания, Финляндия, Франция, Германия, Исландия, Үндістан, Индонезия, Ирландия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Норвегия, Филиппин, Польша, Швеция, Тунис, Түркия және Украина – демократияларында көппартиялық жүйені тиімді пайдаланған елдердің мысалдары. Бұл елдерде көбінесе парламентте ең көп дауыс алған партияның өзіндік көпшілігі болмайды (парламенттік дағдарыс). Оның орнына, бірнеше саяси партия билік блогын құру, әдетте парламенттің көпшілігін бақылау және заңды мандат алу мақсатында келісімге келген коалициялар құруға мәжбүр болады.

Басқа партиялық жүйелермен салыстыру

Бір партиялық (немесе басым партиялық) жүйеден өзгеше, көп партиялық жүйе жалпы сайлау округін бірнеше ерекше, ресми мойындалған топтар құруға ынталандырады, олар әдетте саяси партиялар деп аталады. Әр партия сайлау құқығы бар сайлаушылардың (дауыс беруге рұқсат етілгендердің) дауыстарын жеңіп алуға тырысады. Көп партиялық жүйе бір партия басшылығының бір заң шығарушы палатаны қарсылықсыз бақылауына жол бермейді. Егер тек екі партияның сайлауда жеңіске жетуі мүмкін болса, онда ол екі партиялық жүйе деп аталады. Егер тек үш партияның сайлауда жеңіске жетуі немесе коалиция құруы мүмкін болса, онда ол кейде "үшінші партия жүйесі" деп аталады. Бірақ кейбір жағдайларда, үш партия болғанда және үшеуі де көп дауыс жинағанда, бірақ тек екеуі ғана сайлауда жеңіске жету мүмкіндігіне ие болса, бұл жүйе "тоқтап қалған үшінші партия жүйесі" деп аталады. Мұның себебі әдетте сайлау жүйесі үшінші партияны жазалайды, мысалы, Канада немесе Ұлыбритания саясатындағыдай. Екі партиялық жүйе сайлаушыларды үлкен топтарға біріктіруді қажет етеді, кейде олар соншалықты үлкен болады ki, ешқандай жалпы принципке келісе алмайды. Кейбір теориялар мұның орталықшылдардың билікке ие болуына мүмкіндік беретінін айтады, бірақ бұл пікір даулы. Ал егер көптеген ірі партиялар болса, олардың әрқайсысы көпшілік дауыстан кем болса, партиялар жұмыс істейтін үкімет құру үшін бірлесіп жұмыс істеуге қызығушылық танытады. Бұл сондай-ақ орталықшылдықты, коалиция құру дағдыларын дамытуға көмектеседі және поляризацияны төмендетуге ықпал етеді.