Кіріспе

Мидың бір көзден екіншісіне қарағанда көру ақпаратын қабылдауға бейімділігі. Көздің үстемдігі, кейде көздік басымдық немесе көзділік деп аталады, бір көзден екіншісіне қарағанда көру ақпаратын қабылдауға бейімділік. Бұл оң немесе сол қолдың басымдығына ұқсас, бірақ үстем көздің жағы мен үстем қол әрқашан сәйкес келмейді. Себебі екі ми жартышары да екі көзді басқарады, бірақ әрқайсысы көру өрісінің әртүрлі бөлігін, демек екі тор қабығының әртүрлі бөлігін басқарады (Толығырақ білу үшін Оптикалық жолға қараңыз). Осылайша, "қолдық" пен "көздік" арасында тікелей аналогия жоқ. Халықтың шамамен 70% оң көзбен үстем, 29% сол көзбен үстем. Көздің үстемдігі көздің бағытына байланысты өзгеруі мүмкін, себебі тор қабықтағы бейне өлшемі өзгереді. Уильямс-Бюрен синдромы бар адамдарда, сондай-ақ мигреньмен ауыратындарда сол көздің үстемдігі жиі кездеседі. Көздің үстемдігі "әлсіз" немесе "күшті" деп жіктеледі; өте ауыр жағдайлар кейде амблиопия немесе косоглазие тудырады. Анизометропиялық миопиясы бар (екі көздің арасындағы жақындық көрудің әртүрлі деңгейі) адамдарда, көбінесе үстем көздің миопиясы жоғары болады. Нормалды бинокулярлы көруге ие адамдарға қатысты, жақсы көретін көздің үстем көз болады деген кең таралған пікір эмпирикалық дәлелдермен расталмады. Үстемдік өзгеруі мүмкін және тапсырма мен адамның физикалық жағдайына байланысты көздер арасында ауысуы мүмкін (мысалы, шаршағанда).

Әсерлер

Қалыпты екікөзді көруде параллакс әсері болады, сондықтан басым көз – дәл позициялық ақпарат алу үшін негізінен сенетін көз. Бұл, мақсатты талап ететін спорт түрлерінде, мысалы, садақ ату, дротик немесе ату спортында өте маңызды болуы мүмкін. 1998 жылы кәсіби бейсболшыларды зерттеу барысында қол-көз басымдылығының үлгілері соққының орташа көрсеткішіне немесе ERA-ға әсер етпеді. Сол сияқты, 2005 жылы Оңтүстік Африкадағы зерттеу көрсеткендей, "крикетшілерде басымдық белгісінің өзгеруі" жалпы халыққа қарағанда жиі кездеспеді. Көз басымдығы – катаракта хирургиясы, рефракциялық хирургия, сондай-ақ лазерлік көз хирургиясы және контактты линза тағу кезінде пациенттің моновизиялық түзетуге қанағаттануын болжау үшін маңызды фактор болып табылады. Басым көздің миға басқа көзден көбірек нейрондық байланыстары бар. Proceedings of the Royal Society B журналында жарияланған 60 адамға жасалған зерттеуге сәйкес, дислексиясы жоқ адамдарда басым көздегі көк конус жоқ жер дөңгелек, ал басым емес көздегі сол жер тегіс емес пішінде болады; дислексиясы бар адамдарда екі көзде де дөңгелек аймақтар кездеседі. Зерттеу бұл айырмашылық дислексияның ықтимал және мүмкін емделетін себебі болуы мүмкін екенін ұсынады, бірақ бұл тұжырымды растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Әлемде кем дегенде 700 миллион адам дислексиямен күреседі. Зерттеуге жауап ретінде Оксфорд университетінің профессоры Джон Стейн бұл зерттеудің "өте қызықты" екенін, бірақ дислексияның бір ғана себебі жоқ екенін ескертті.

Тағайындау

Адамның басым көзі "Панум аймағынан әлдеқайда артық стереодиспарацияда ұсынылған екі нысанның субъективті сәйкестігі арқылы анықталады". Мұны бірнеше тәсілмен анықтауға болады: Майлз сынағы. Зерттелуші екі қолын созып, екі қолын біріктіріп кішкентай тесік жасайды, содан кейін екі көзі ашық күйде тесік арқылы алыстағы нысанды қарап тұрады. Зерттелуші одан кейін көздерін кезекпен жұмып немесе тесікті басына қарай баяу тартып, қай көз нысанды қарап тұрғанын (яғни басым көзді) анықтайды. Порта сынағы. Зерттелуші бір қолын созып, екі көзі ашық күйде бас бармағын немесе көрсету саусағын алыстағы нысанмен бірқатар келтіреді. Зерттелуші одан кейін көздерін кезекпен жұмып немесе бас бармағын/саусағын басына қарай баяу тартып, қай көз нысанды қарап тұрғанын (яғни басым көзді) анықтайды. Долман әдісі, сондай-ақ картадағы тесік сынағы деп те аталады. Зерттелушіге ортасында кішкентай тесігі бар карта беріледі, оны екі қолымен ұстап, содан кейін екі көзі ашық күйде тесік арқылы алыстағы нысанды қарауына нұсқау беріледі. Зерттелуші одан кейін көздерін кезекпен жұмып немесе тесікті басына қарай баяу тартып, нысанды қай көздің қарағанын анықтайды (яғни басым көз). Конвергенцияның жақын нүктесі сынағы. Зерттелуші бір көзінің (яғни басым емес көзінің) дивергенциясы пайда болғанға дейін мұрынға қарай жылжытылатын нысанға назар аударады. Бұл көздің басымдығын объективті түрде тексеру болып табылады. Инелік тесік сынағы. Сақина сынағы. Линзаны тұмандыру әдісі. Зерттелуші екі көзі ашық және тиісті түзетулермен алыстағы нысанға назар аударады. +2,00 немесе +2,50 линзасы кезекпен әр көздің алдына қойылады, бұл алыстағы нысанды бұрмалайды. Зерттелушіге қай көзінде бұрмалану көбірек сезілетінін сұрайды. Бұл басым көз. Дихоптикалық қозғалыс когеренттілігінің шегін тексеру көздің басымдығын сандық көрсеткішпен анықтайды. Доминанттылықты мәжбүрлі таңдау сынақтары, мысалы Долман әдісі, тек оң немесе сол көздің нәтижесін ғана көрсетеді.