Кіріспе
Ниппур қаласынан шыққан Месопотамияның медицина құдайы Нинтинугга (кейде Нинтинуга деп те жазылады) – медицина және тазарумен байланысты Месопотамия құдайы. Ол Ниппурдің жергілікті пантеонына жатты. Оны Нинисина және Гула сияқты басқа да ұқсас құдайлармен салыстырғанмен, және бірнеше көне мәтіндерде олардың бірімен-бірі араласып кеткені немесе бір-бірін алмастыратындай қарастырылғанымен, ол өзінің жеке құдай екенін сақтап қалды. Ол Энлил мен Нинлилмен байланысты болды және олардың храмдарында құлшылық етілді, бірақ оған ғана арналған құлшылық үйлері де кездеседі.
Nintinugga (also transcribed Nintinuga) was a Mesopotamian goddess associated with medicine and cleansing. She belonged to the local pantheon of Nippur. While she has been compared to other similar goddesses, such as Ninisina and Gula, and in a number of ancient texts they appear to be syncretised with each other or are treated as interchangeable, she was nonetheless a distinct deity in her own right. She was associated with Enlil and Ninlil, and was worshiped in their temples, though houses of worship dedicated only to her are also attested.
Кейіпкер
Нинтинугга есімі шумер тілінен дәстүрлі түрде "өлгендерді қайта тірілтетін бике" деп аударылады. Дегенмен, Барбара Бек бұл түсіндірме тек "көне ғалымдық этимологияны" көрсететінін атап өтеді. Оның бастапқыда басқа мағынасы болуы мүмкін, бір ұсыныс бойынша "көркем шараптың иесі" деп түсіндірілген, ал Уруиньмигина билігінен бастап ғана ол "өлу" деген мағынаны білдіретін ug5 клинопись белгісімен жазыла бастады. Оған кейде "өмір мен өлімнің бикесі" деген лақап аттары да берілген, бұл патшалық жазбаларда және түрлі құдайлар тізімінде кездеседі. Месопотамия мәтіндерінде Нинтинугганың іс-әрекеті оны дәрігер ретінде көрсетеді, оның міндеттеріне бинт салу, жараларды тазалау және Барбара Бекке сәйкес, қаңқа-бұлшықет жүйесімен айналысу кіреді. Оның емдеумен байланысы туралы алғашқы мәліметтер 3-ші династия дәуіріндегі (Ur III) дереккөздерде кездеседі, ал ол Ежелгі Вавилон дәуірінде медицина құдайы ретінде кеңінен танылған. Оның культ қызметкерлері ретінде дәрігерлердің болуы оның емдеуші рөлінің ерте куәлігі саналады. Ол және басқа емдеуші құдайлар бірге шақырылған мәтіндерде, ол жалпы медицина емес, емдеудің нақты бір түрін білдіруі мүмкін. Ол сонымен қатар сиқыр сөздермен де байланысты болған. Атуа ритуалының бір түрінде ол емдеу емес, тазартумен байланысты, ал Ирен Сиббинг Плантольт бұл оның бастапқы бейнесінің бір бөлігі болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, ол Энлильдің емдеушілік аспектісінен туындағандығы да мүмкін екенін ескереді. Есімінің мағынасына байланысты, Нинтинугга әлемнің астындағы әлемімен байланысты болған. Еремия Питерсонның пікірінше, ол өлгендерге таза су берген және жерлеу рәсімдерімен байланысты болған деп саналған. Ол сондай-ақ Асаг деген демонға қарсы шақырылған, бұл туралы "Инанаканың дұғасы" және "Нинтинуггаға арналған ит" мәтіндерінде айтылған. Иттер Месопотамияның көптеген, бірақ барлық емдеуші құдайларының атрибуты ретінде кеңінен танылған. Бұл байланыс ит сілекейінің емдік қасиеттерін байқауға немесе жануарларды тірілер мен өлілер әлемімен байланысқа түсе алатын жаратылыстар деп санауға негізделген болуы мүмкін, олармен байланысты құдайлар сияқты. Нинтинугганың өзіне тән иттері болған деп есептеледі, ал бір мәтінде 3-ші династия дәуірінде (Ur III) осы екі жануармен безендірілген тақ оған Ur қаласында дайындалғандығы айтылған. Ниневиден табылған Мис пи мәтінінде оған қатысты культ заттарының арасында қамыс пен жиде ағашы есімдері кездеседі.
Басқа құдайлармен байланысу
Кейінгі кездегі медициналық сиырлы сөздерге сәйкес, Нинтинугганың әкесі Ниназу болған. Ол Нинисинамен байланысты болғанымен, оны Анудың қызы деп ешқашан атамаған. Барбара Бек Нинтинугга мен Нинуртаны бір жұп ретінде қарастырған, бірақ Ирен Сиббинг Плантхольт жақындағы жарияланымда бұл көзқарас, сондай-ақ ассириологиялық әдебиетте басқа жерлерде де кездесетіні, мәтіндік дәлелдермен расталмайды. Дәлелдер Нинтинугганың Нинуртаның Эшумеша ғибадатханасында құрбандықтар қабылдауымен ғана шектеледі, бұл жергілікті пантеонның көптеген мүшелері үшін куәландырылған және некелік қатынасты білдірмейді. Құдайлар тізімі Ан = Анум бойынша, оның күйеуі Эндага (ден даг га) болған, ол ерте династиялық кезеңдегі Фара және Әбу Салабих құдайлар тізімдерінде кездесетін, мінезі белгісіз құдай. Бірақ белгілі деректерде олардың арасындағы қарым-қатынас маңызды деп есептелгендігі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бір ғана ағымда Нинтинугга Дамудың анасы рөлінде бейнеленген. Бек айтуынша, оның ұлы болған дәстүр Ур қаласынан белгілі. Сиббинг Плантхольт Даму мен Гунура екеуінің де онымен байланысты Үр III дәуірінде Ниппурден табылған үш мәтінде кездесетінін көрсетеді. Нинтинугга сонымен қатар Энлильмен байланысты болған және оны оның шимму деп атауға болады, Джоан Гудник Вестенхольц оны «сиқыршы әйел» немесе «сиырлы сөздерді білуші» деп аударған, ал Ирен Сиббинг Плантхольт оны «дәрілік өсімдіктерді емдеуші және жеткізуші» деп атаған. Соңғы автор бұл терминнің ašipu-ға ұқсас маманды білдіретін жалпы пікірдің бірінші мыңжылдықтан алынған деректерге ғана негізделгенін, ал ертеректегі мәтіндер шөп дәрігеріне ұқсас рөлді көрсететінін айтады. Нинтинуггамен байланысты тағы бір құдай – түрмелердің құдайы Нунгал. Бір фрагментті әдеби мәтінде олар екеуі де жер асты әлемінің құдайы Эрешкигалмен бірге кездеседі, мүмкін олардың үшеуі де өлгендер елімен байланысты болғандықтан.
Нинтинугга және басқа да емдік құдайлар
Емдеумен байланысты әртүрлі қасиеттер, атап айтқанда Нинтинугга, Гула, Нинисина, Нинкарак, Бау және Меме, Месопотамия дінінде өзара байланысты желі құрды, бұл олардың ұқсас функциялары немесе басқа құдайлармен ортақ байланыстары себебінен болды. Дәрігерлік саласына жауапты бірнеше ұқсас қасиеттердің болуы, жеке қалалар мен аймақтарға тән жергілікті пантеондардың кең таралған құбылысын көрсетеді. Бірақ, олардың бір-бірімен алмастырылуы мүмкін екені дәлелденгенмен, Нинтинугга әдетте басқа ұқсас қасиеттерден ерекшеленеді. Олардың жеке ерекшеліктері ата-аналары мен жұбайларына қатысты ерекше дәстүрлерде, сондай-ақ бөлек культ орталықтарымен байланыста көрінеді. Мысалы, Нинтинугга Ниппурмен байланысты болса, Нинисина Исин қасиеті, Гула, болжам бойынша, Уммадан шыққан, ал Нинкарак Сиппарда құлшылыққа тартылған. Нинтинугга мен Нинисина арасындағы байланыс Ежелгі Вавилон дәуіріндегі дереккөздерде кездеседі және олардың Ниппур мен Исин қалалары арасындағы байланысты нығайту мақсатында болған болуы мүмкін. Дегенмен, олар міндетті түрде бір-бірімен алмастырылмайды, және біріншісінің екіншісіне Исинге сапар шегуі туралы мәліметтер бар. Булутса рабидің Гула гимні, б.з.д. 1400-700 жылдар аралығында жазылған синкретистік туынды, атаулы қасиетті басқа емші қасиеттермен де, Нанше және Нинигизибара (Иннананың серігіндегі кішкентай қасиет, арфашы ретінде сипатталған) сияқты басқа сипаттағы қасиеттермен де теңестіреді. Нинтинугга оған тағайындалған аттардың бірі ретінде айтылады. Синкретистік көзқарасқа қарамастан, әр бөлім әр қасиеттің жеке ерекшеліктеріне назар аударады, ал Нинтинуггаға арналған бөлімде оның емші қасиеті және жер астымен байланысы ерекше атап көрсетіледі. Алайда, Ниппурден алынған дереккөздер Гуланың жергілікті діни сенімдерде Нинтинугга емес, Нинисинамен теңестірілгенін көрсетеді, мүмкін олардың мінездері ұқсас болғандықтан.
Дін
Нинтинуггаға табыну Ниппур қаласында орталықтанған, бұл туралы ерте династиялық кезеңдегі дереккөздерде куәландырылған. Ол Энлил мен Нинлилге табынумен тығыз байланысты болды. Алғашқыда ол, әдетте, Энлилдің ғибадатханасында құлшылыққа ие болған, ал Үр III кезеңінде оның ғибадатханасындағы төрт шатырдың бірі оған арналған (қалған үшеуі Наннаға, Нисабаға және Нинхурсагқа арналған). Оның Ниппурда жеке ғибадатханасы болған, мүмкін Еврусага деп аталған, "бірінші қала", бірақ ол Үр III деректерінде аталмаған. Онда "патшаның ламмасы (қорғаушы құдайы)", *dlamma lugal* құдайына да табынылған. Е.НИ.гула (екінші таңбаның оқылуы белгісіз) аумағында орналасқан, Энлилге арналған тағы бір киелі орын – Емирку, "дауылды ауа райының таза үйі", ол Ур-Намму патшалығында жазылған құрылыс жазуының көшірмесінде кездеседі. Бұл көшірме түпнұсқаға негізделген болуы мүмкін. Бір кезде Нинтинугга Ниппур әкімі Энлилалшаның жеке құдайы және Нинлилдің *гуду* діни қызметкері болған, және ол оның мөрінде бейнеленген болуы мүмкін. Осы құдайға табынушы ретінде танымал тағы бір тарихи тұлға – Убартум, ол ежелгі Месопотамия деректерінде медицинаны тәжірибелеген ең жақсы құжатталған әйел дәрігер саналады. Ниппурден тыс жерлерде Нинтинуггаға табыну Ур және Исин қалаларының мәтіндерінде куәландырылған. "Тыныштық сыйлайтын үй" деген мағынаны білдіретін *Енидуббу* атымен аталатын, Энлил бани қайта салған ғибадатхана осы екі қаланың бірінде орналасқан болуы мүмкін. Нинтинугга культі ежелгі Вавилон кезеңінен кейін маңыздылығын жоғалтты. Бұған оңтүстік Месопотамия қалаларының біртіндеп құлдырауы себеп болуы мүмкін. Алайда, ол толықтай жойылған жоқ, мысалы, Жаңа Вавилон құмырасының тығынында ол Мардук, Нинисина және Мемемен (мұнда Гула бейнеленген) бірге кездеседі. Оның есімі литанияларда Селевкидтер кезеңіне дейін сақталған. Дегенмен, Пол Ален Болиу бұл есімнің Кир I тұсында Гуланың эпитеті ретінде ғана түсінілгенін айтады.