Кіріспе
Месопотамиялық өлім құдайы Нергал (сумер. dKIŠ.UNU немесе Ниргал) – Месопотамия тарихының барлық кезеңдерінде, ерте династиялықтан нео-вавилондыққа дейін құлшылық етілген құдай. Оның культы Ахеменидтер дәуірінде де сақталғанын көрсететін деректер бар. Ол негізінен соғыс, өлім және аурулармен байланысты болғандықтан, "тағайындалған өлімнің құдайы" деп сипатталған. Ол Месопотамияның жер асты әлемі – Құр патшалығын билеген, миф бойынша, ата-анасы Энлил мен Нинлилдің өкілі ретінде немесе кейінірек Эрешкигал құдайымен некелескеннен кейін. Алғашқыда оның әйелі ретінде мұзбен байланысты Маммитум құдайы немесе кейде шағын медицина құдайы деп есептелетін Лас қарастырылған, бірақ басқа да дәстүрлер болған. Оның негізгі культ орталығы – ежелгі Вавилонияның солтүстігінде орналасқан Кута қаласы. Оның басты ғибадатханасы Е Меслам деп аталған, сонымен қатар ол Месламтая, "Месламнан шыққан" деген атпен де белгілі болған. Бастапқыда оған тек солтүстікте ғибадат етілген, бірақ Лагаш патшасы Гудея тұсында Гирсу қаласында ерекше құлшылық болған. Бірақ Үшінші династия кезеңінен бастап ол оңтүстікте де маңызды құдайға айналды. Кейінгі дәуірлерде Вавилония мен Ассирияда да маңызды рөл атқарды, нео-вавилондық мемлекеттік пантеонында Мардук пен Набудан кейін үшінші маңызды құдай саналды. Нергал көптеген жергілікті және шетелдік құдайлармен байланысты болған. Акад құдайы Эра онымен ертеректе синкретизацияланған, әсіресе әдеби мәтіндерде олар бір-бірінің синонимі ретінде қолданылған. Нергалмен жиі салыстырылатын немесе онымен үйлесімді басқа да ірі құдайлар: Эбла мен Угаритте жақсы белгілі Батыс құдайы Решеф, ол соғыс, оба және өлім құдайы болған, сондай-ақ Эламдық Симут, ол, мүмкін, жауынгер құдай болған және Нергалдың Марс планетасымен байланысын бөліскен. Сондай-ақ, оның аты Уркештен табылған ерте жазбаларда Хурит құдайы Кумарби немесе Аштабиді бейнелеу үшін қолданылған деген болжам бар, бірақ Хуриттер оны өздерінің пантеонына енгізген Месопотамия құдайларының бірі ретінде өз атымен де құлшылық еткендігіне дәлелдер бар. Нергал туралы екі танымал миф – "Нергал мен Эрешкигал" және "Эра эпосы". Біріншісі Месопотамияның өлілер құдайы Эрешкигалмен оның некесінің мән-жайларын, ал екіншісі оның ашу-ызасын және оны тоқтатуға тырысқан оның суккалы (қызметші құдайы) Ишумның күш-жігерін баяндайды. Ол басқа да, нашар сақталған шығармаларда да кездеседі.
Nergal (Sumerian: dKIŠ. UNU or <sup>[[dingir; ; Aramaic: ܢܸܪܓܲܠ; Nirgal) was a Mesopotamian god worshiped through all periods of Mesopotamian history, from Early Dynastic to Neo Babylonian times, with a few attestations indicating that his cult survived into the period of Achaemenid domination. He was primarily associated with war, death, and disease, and has been described as the "god of inflicted death". He reigned over Kur, the Mesopotamian underworld, depending on the myth either on behalf of his parents Enlil and Ninlil, or in later periods as a result of his marriage with the goddess Ereshkigal. Originally either Mammitum, a goddess possibly connected to frost, or Laṣ, sometimes assumed to be a minor medicine goddess, were regarded as his wife, though other traditions existed, too. His primary cult center was Kutha, located in the north of historical Babylonia. His main temple bore the ceremonial name E Meslam and he was also known by the name Meslamtaea, "he who comes out of Meslam". Initially he was only worshiped in the north, with a notable exception being Girsu during the reign of Gudea of Lagash, but starting with the Ur III period he became a major deity in the south too. He remained prominent in both Babylonia and Assyria in later periods, and in the Neo Babylonian state pantheon he was regarded as the third most important god, after Marduk and Nabu. Nergal was associated with a large number of local or foreign deities. The Akkadian god Erra was syncretised with him at an early date, and especially in literary texts they functioned as synonyms of each other. Other major deities frequently compared to or syncretised with him include the western god Resheph, best attested in Ebla and Ugarit, who was also a god of war, plague and death, and Elamite Simut, who was likely a warrior god and shared Nergal's association with the planet Mars. It has also been proposed that his name was used to represent a Hurrian god, possibly Kumarbi or Aštabi, in early inscriptions from Urkesh, but there is also evidence that he was worshiped by the Hurrians under his own name as one of the Mesopotamian deities they incorporated into their own pantheon. Two well known myths focus on Nergal, Nergal and Ereshkigal and Epic of Erra. The former describes the circumstances of his marriage of Ereshkigal, the Mesopotamian goddess of the dead, while the latter describes his rampages and efforts of his sukkal (attendant deity) Ishum to stop them. He also appears in a number of other, less well preserved compositions.
Атаулар мен епітеттер
Нергалдың есімі шумер тілінен "үлкен қаланың иесі" деп аударылады, бұл оны әуелде тозақтың билеушісі деп атаудың эвфемизмдік жолы. Ең ерте куәландырылған жазуы dKIŠ.UNU, ал оның стандартты туындысы dKIŠ.UNU.GAL – Ежелгі аккад кезеңінде куәландырылған. Ежелгі Бабыл дәуірінде KIŠ және GÌR сына жазу белгілері біріккендіктен, әдебиетте оның орнына екіншісін қолданатын транслитерациялар да кездеседі. Акадтың Нарам-Синнің жазуында кездесетін dNIN.KIŠ.UNU нұсқасы, Нергалдың атының туындысы KIŠ.UNU-дың, оның құлшылық орталығы Кутаның есімін жазудың ерте логографиялық түрінен пайда болған. Нергалдың есімінің фонетикалық жазылуы сына жазуларында (Ежелгі Ассириялық Телл Лейлан жазуында dné ri ig lá, Нузиде dné ri ig la), сондай-ақ арамей тілінде (nrgl, nyrgl) және еврей тілінде (Масореттік мәтінде nēregal) кездеседі.
Месламетаялар және олардың логограммалары
Месламея, "Месламнан шыққан", бастапқыда Төменгі Месопотамияның оңтүстік бөлігінде Нергалдың баламалы аты ретінде III Ұр кезеңіне дейін қолданылған. Бұл атау эвфемизм болған және Нергалдың оңтүстікте Ниназу (кейде ең ерте Месопотамия өлім құдайы деп есептеледі) және Эрешкигалдың болуына байланысты әуелде жер асты әлемінің билеушісі ретінде танылмағанын, тек соғыс құдайы қызметін атқарғанын көрсетеді деген болжам бар. Уақыт өте келе Месламея жеке құдайдың аты ретінде де қолданыла бастады. Ибби Синнің билігі тұсындағы әнге сәйкес, ол Лугальиррамен жұп құрды. Нергалдың осы екі құдаймен байланысы, оларды егіздер жұбы деп қарастыруға мүмкіндік береді, сондықтан оның өзінің аты dMAŠ логограммасымен көрсетілген болуы мүмкін. ТАБ. BA және оның dMAŠ. MAŠ түрі, екеуі де бастапқыда "(құдайлық) егіздер" деген мағынаны білдіреді. dMAŠ. MAŠ Жаңа Ассириялық теофориялық есімдерде Нергалдың атын жазу тәсілі ретінде кездеседі, бірақ сирек. Дегенмен, Амарна хаттарының бірінде, Аласия патшасы жазғанда, осы логограммамен белгіленген құдай, көбінесе Решеф болған.
Эра
Ежелгі Бабыл дәуірінен бастап, семит тіліндегі *ḥrr* түбірінен туындаған, сол себепті этимологиялық тұрғыдан аккад тіліндегі *erēru* етістігімен, яғни "күйдіру" дегенмен байланысты Эра есімі Нергалға қолданылуы мүмкін, бірақ бастапқыда ол басқа құдайды білдірген. Екеуінің байланысы Ежелгі Бабыл дәуірінде басталды, Вейднер мен Ан = Анум құдайлар тізімдерінде олар теңестірілді және әдеби мәтіндерде (Эра және Нергал, Эрешкигал жырлары сияқты) бір-бірінің синонимі ретінде кездеседі, онда екі есім де бір тұлғаны атау үшін қолданылады. Дегенмен, басқа ұқсас жағдайларда (Иннана мен Иштар, Энки мен Эа) аккад есімі шумер есімінен басымдық таба бастағанда, Эра сирек қолданылды. Сондай-ақ, кейбір екі тілді мәтіндерде аккад нұсқасында Нергал, ал шумер нұсқасында Эра есімі қолданылған, бұл оның көнеленгендігін және жиі қолданылмағанын көрсетеді. Эра есімін қамтитын теофоралық есімдер тек Ежелгі аккад және Ежелгі Бабыл дәуірлерінде кездеседі, көбінесе аккад тілінде болғанымен, шумер тілінде де сирек мысалдар бар. Туындаған жеріне қарамастан, ол Акад империясының билеушілерінің жазбаларында жоқ. Эра мен Лугал-Эра есімдерінің ұқсастығы кездейсоқ деп саналады, ал соңғысындағы *irra* элементі шумер тілінде және әдетте "қуатты" деп аударылады.
U.GUR
Логограмма dU. ГУР – орта вавилондық кезеңнен бастап Нергал есімінің ең көп кездесетін жазуы. Бұл атау бастапқыда Нергалдың ілесуші құдайына (суккал) тиесілі болған және аккад тіліндегі nāqaru, "жою!" сөзінің императив түрінен шыққан болуы мүмкін. dU. ГУР Нергал есімін жазу ретінде тарала бастағанмен бір уақытта Угурдың орнына Ишум келгені байқалды.
IGI.DU
dIGI. ДУ Нео-Вавилондық дереккөздерде Нергалдың есімінің логографиялық бейнесі ретінде куәландырылған, оның оқылуы dU және dU арасындағы ауысу арқылы расталған. GUR теофоралық есімдерде. Алайда, ассириялық мәтіндердің бірқатарында dU. GUR және dIGI. ДУ екі түрлі құдайды белгілеу ретінде пайда болады, біріншісі – Нергал, ал екіншісі анықталмаған. Франс Виггерманн мен Джулия Крул сияқты авторлар оның аккад тілінде Pālil деп оқылатынын айтады. Дегенмен, бұл әлі расталмаған. dIGI логограммасымен белгіленген құдайға Урукта да табынылған, ал ең ерте сілтемелер Сеннахирим билігінен, ал соңғылары – Селевкид кезеңінен келген. Крулдың пікірінше, оны «Нергалдың бір түрі» деп түсіндіру керек. Пауль Ален Болиу оның орнына оны Нергал деп анықтау мүмкін емес дейді, себебі екеуі де Жаңа Вавилон деректерінде Нинуртамен бірге үш түрлі құдай ретінде кездеседі. Құдайлар тізімінде An = Anum dIGI. ДУ Нинуртаның есімдерін логографиялық жазу ретінде де қолданылуы мүмкін (VI тақташа, 192-жол; алайда, бір нұсқада dIGI орнына dGÉSTU сумерограммасы келтірілген). DU) және эламдық Игишта (VI тақташа, 182-жол; сонымен қатар эламдық теофоралық есімдерде де куәландырылған). Ол Lugal irra және Meslamta ea есімдерін көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Болиу Жаңа Вавилон дәуірінде есімдері dIGI болып аударылған екі түрлі құдайға Уданнуда табынылғанын және олардың Лугал Ирра мен Месламта еамен байланысы болғанын айтады. dIGI-нің Аламмуш есімін бейнелеу ретіндегі жалғыз куәлігі бар астрономиялық мәтін, оның Нингбулагамен, «Кіші егіздермен» және Лугал Ирра мен Месламтеамен, «Ұлы егіздермен» шатасу нәтижесі деп есептеледі.
Басқа атаулар мен епітеттер
Нергалдың көптеген басқа да есімдері мен эпитеттері болды, Франс Виггерманның айтуынша, олар тек бірнеше өте танымал құдайларға (әсіресе Инаннаға) ғана ұқсас, Ежелгі Вавилон кезеңінен 50-ге жуық, ал кейінгі құдайлар тізімі An = Anum-нан шамамен екі есе көп, оның ішінде «болыс» деген мағына беретін lugal сөзімен жасалған көптеген қосымша атаулар бар. Мысалы, оны «Lugal silimma», яғни «бейбітшілік болысы» деп атауға болар еді. Нергалдың кейбір атаулары өсімдіктер мен егіншілікпен байланысты екенін көрсетеді, атап айтқанда, Lugal asal, «талдың болысы»; Lugal gišimmar, «жүзім пальмасының болысы» (бұл Нинуртаның да атауы); Lugal šinig, «тамариск болысы»; Lugal zulumma, «күріш болысы». Алайда, Дина Кац бұл есімдердің тек кейінгі дереккөздерде Нергалға қолданылғанын, және бұл оның ертеректегі мінезінің бір бөлігін көрсетеді деп болжауға болмайды. Жиі кездесетін ертерек эпитет – Гуаннунгья, «күшімен ешкімге тойтарыс бере алмайтын бұқа», ол ерте династиялық кезеңде қолданылған. Нергалдың тағы бір аты, Аншар = Анум құдайлар тізімінің вавилондық нұсқасындағы de eb ri, хуриттердің «ewri» сөзінен, яғни «болыс» деген мағынаны білдіреді.
Кейіпкер
Нергалдың жер асты құдайы рөлі Кутаға арналған ерте династиялық зами әнінде расталған, онда ол сонымен қатар "Энки Нинки құдайлары" деп аталатын топпен байланысты, олар Энлильдің ата-бабалары саналды және жер асты әлемінде мекендейтін болған. Ишме-Дағанның билік кезіндегі әнұранда Нергалға оның ата-анасы Энлиль мен Нинлил өлілер еліне билік беруге құқық бергендігі айтылады. Ол өлгендердің тағдырын, Энлиль тірілердің тағдырын шешкендей шешетін болған деп сендірілді. Ежелгі Вавилонның бір әнінде Нергал "отанның (калам) және жер астының (кур) Энлилі" деп сипатталған. Оны кейде "кіші Энлиль" – Энлиль банда деп те атаған, бірақ бұл атақ Энки құдайының да епітеті ретінде қолданылған. Нергал жер асты құдайы болғанмен қатар, соғыс құдайы да болды, ол билеушілерді жорықтарға сүйемелдеп жүретін және оның қауіпті бейнесі қорқыныш тудырып, бейбітшілікті сақтауға көмектесетін деп есептелді. Осы қызметі үшін ол "лугаль силимма" – "бейбітшілік иесі" деп танылған. Ол сонымен қатар аурулармен де байланысты болды. Франс Виггерман айтқандай, оның әртүрлі биліктері оны "салған өлімнің құдайы" етеді. Нергал үйлерді зұлымдықтан қорғау үшін жиі шақырылатын апотропалық рәсімдерде де маңызды рөл атқарды. Оның ерліктері туралы баяндайтын "Эра эпосы" жазылған тақташалардың фрагменттері амулет ретінде пайдаланылған.
Астральдық рөл
Нергал Марспен байланысты. Оған ұқсас, бұл планета Месопотамия сенімдерінде аурумен (әсіресе бүйрек ауруымен) байланысты болған. Дегенмен, Марс басқа да құдайлармен байланысты болды: Ниназу ("Елам жұлдызы" деген атпен), Нинтинугга және әсіресе Симут, бастапқыда Элам құдайы. Месопотамия деректеріндегі осы фигураның аты тікелей планетаны білдіруі мүмкін (mulSi mu ut, "Симут жұлдызы"). Мысалы, Эмиль Крейлинг сияқты ХХ ғасырдың басындағы бірқатар ғалымдар Нергалды ішінара күн құдайы деп есептеді, сондықтан оны кейде Шамашпен теңестірді. Крейлинг Нергалдың күннің белгілі бір фазасын, атап айтқанда, ортанқұл күн мен жазғы күн тоғысын бейнелейтінін, оның жойқын күш әкелетінін, ал жаз Месопотамия жылдық циклінде өлім маусымы екенін дәлелдеді. Бұл көзқарас қазіргі зерттеулерде қолданылмайды. Кейбір авторлар, мысалы Никита Артемов, Нергалды "жартылай күн" сипаты бар құдай деп атаса да, бастапқы деректер оның ортанқұл емес, күн батумен байланысын көрсетеді. Мысалы, ежелгі Вавилон әнінде Нергал күн бату кезінде соткерлік жасағаны айтылады, ал тағы бір шығармада ол "күн батудың патшасы" деп аталады. Бұл байланыс сонымен қатар, жындыларды күн бату қақпалары арқылы тозаққа қайтаруға бағытталған рәсімдерде де кездеседі.
Иконография
Нергалдың соғыс құдайы рөлі оның кейбір атрибуттарында көрінеді: соққы, қысқа қанжар және садақ. Арыстан басты үш соққысы және арыстан ою-өрнектерімен безендірілген қисық қанжар цилиндрлі мөрлерде Нергалдың қарулары ретінде жиі кездеседі. Ол сондай-ақ Месопотамия глиптикасындағы жер асты құдайларының жиі, бірақ емес, жалпақ бас киімі түрінде бейнеленген. Бұқалар мен арыстандар Нергалмен байланысты болған. Осы байланыс негізінде ежелгі Вавилон терракоталық тақталары мен цилиндрлі мөрлеріндегі бұқа құлақтары бар кіші құдайлар Нергалдың сүйіспеншілік шеңберінен белгісіз тұлғалардың бейнесі болуы мүмкін деген болжам жасалған. Аңдатпалық құдайлар тізіміндегі An = Anu ša amēli жазбасы Нергалды хамелеондармен байланыстырады, өйткені оның Bar MUŠEN na атауы, "ашулы Нергал" (ša uzzi) деп түсіндіріледі, бұл bar gun3 (gun3) na ("ақ түсті терісі бар") деген жазу қатесі болуы мүмкін, аккад тілінде хамелеонды білдіретін термин деп есептеледі. Райан Д. Винтерс бұл жануардың түс өзгертуі көңіл күйдің өзгеруімен немесе холериялық мінезбен байланысты болуы мүмкін екенін, сондай-ақ оның "жер асты" жаратылысы ретінде қарастырылғанын ұсынады. Соғыс тулары да Нергалдың символдық бейнесі ретінде қызмет ете алатын, әсіресе Ассирия армиялары наурыз жорықтарында осындай құрметті нысандармен бірге жүретін. Ұқсас символ Нергалды кудурруда, шекара тастарында да көрсетеді.
Басқа құдайлармен байланысу
Нергалмен ең жақын байланысты құдай Эра болды, оның аты шумерлік емес, аккадтық еді және оны «қызып тұрған» деп түсінуге болады. Нергалмен байланысты, Эраға ұқсас есімдермен екі құдай – Эракал мен Эрагал болды. Олардың шығу тегі Эрадан өзгеше деп есептеледі. Ниназу ерте династиялық кезеңде Нергалмен байланысты болған сияқты, себебі Шуруппақтан табылған құжатта ол «Энегидің Нергалы» деп аталады, ол оның басты табыну орталығы. Қаланың өзі кейде «Сумердің Кутасы» деп аталды. Кейінірек, әсіресе Ешнауда, ол Нергалға ұқсас Енлил мен Нинлилдің ұлы және жауынгер құдай ретінде қарастырыла бастады. Көптеген кішкентай құдайлар Нергалмен байланысты немесе оған теңестірілді. Ассирияда ғана белгілі Шалману құдайы Нергалмен байланыстырылып, тіпті құдайлар тізімінде оған теңестірілген. Лагамар (аккад: «мерісіз»), Ураш ұлы (Дилбаттың еркек қамқоршы құдайы), төменгі Месопотамия деректерінен, сондай-ақ Мари мен Сузадан белгілі, құдайлар тізімінде An = Anum ретінде «Нергал» деп түсіндіріледі. Лагамар, Шубула және басқа да көптеген құдайлар Вейднердің құдайлар тізімінде Нергалмен теңестіріледі. Киште табынылған Лухуша («ашулы адам» - сумер тілінде) «Киштің Нергалы» деп аталды. Ему, Евфрат өзенінің жанындағы Мари қаласының жанында орналасқан Сухумның құдайы, сондай-ақ Нергал сияқты қарастырылды. Anšar = Anum құдайлар тізімінде ол тікелей «Sūḫi Нергалы» деп аталады, және ол Мариден белгілі, нашар куәландырылған Âmûm (a mu, a mu um немесе a mi im) сияқты құдай болуы мүмкін, немесе теңіз құдайы Ямның жергілікті туындысы болуы мүмкін, мүмкін батыстан көшіп келген халық осы аймаққа әкелген; Райан Д. Винтерс соңғы жағдайда бұл байланыс, болжам бойынша, Нергалдың lugala'abba, «теңіз патшасы» деген лақабымен байланысты. Нергал кейде Иштаранмен байланысты болды, сондықтан оны әділдік тағайындаушы құдай ретінде бейнелеуге болады. Алайда, Еремия Питерсон атап өткендей, бұл байланыс ерекше, өйткені Нергал мифологиялық мәтіндерде күн батқан жерлерде соткер ретінде әрекет еткен деп саналады, ал Дердің орналасқан жеріне байланысты Иштаран әдетте күн шыққан шығыспен байланысты.
Ата-аналар мен бауырлар
Энлил мен Нинлил көптеген дереккөздерде Нергалдың ата-анасы ретінде айтылады. Ал мифте, "Нергал және Эрешкигал" дастанында ол Еаға "әке" деп обращается, бірақ бұл тек құрмет көрсету болуы мүмкін, себебі мұндай байланысқа басқа ешқандай дәлел жоқ. "Энлил мен Нинлил" мифінде Нергалдың ағалары Ниназу (көбінесе Нинмаданың інісі ретінде), Нанна және Энбилулу деп көрсетілген. Бір ғана мәтінде, Марадтан келген жаңа вавилондық хатта, оның ағалары Набу және Лугал Марада, осы қаланың қадағалаушы құдайы деп аталады. Дегенмен, бұл сілтеме құдайлардың тегі туралы мәлімдеме емес, оқырманның жақсы ниетін алуға арналған риторикалық тәсіл – captatio benevolentiae-нің мысалы болып табылады.
Әйелі мен балалары
Әр түрлі уақыт кезеңдерінде және жерлерде Нергалдың әйелі ретінде бірнеше құдайлар расталған, бірақ олардың көпшілігі белгілі құжаттарда жақсы сипатталмаған. Франс Виггерманн олардың барлығын жермен байланысты құдайлар деп есептесе, басқа ассириологтар бұл пікірмен келіспейді. Лас, алғаш рет Үр III кезеңінде Құтадан келген құрбандық тізімінде, түрлі құдайларды атауда расталған, Нергалдың жұбайы ретінде ең көп танылған, әсіресе Кассит және орта ассириялық кезеңдерден бастап. Ол Нергалмен бірге Кутта нео-вавилондық патшалардан сый-сыяпаттар алған. Оның аты семит тілінен шыққан деп саналады, бірақ оның мағынасы мен Ластың мінезі белгісіз. Вайднердің құдайлар тізіміне сүйене отырып, Уилфред Г. Ламберт оның емші құдай болғанын айтады. Жауынгер құдай мен емші құдайдан тұратын жұптар (мысалы, Пабилсаг пен Нинисина немесе Забаба мен Бау) Месопотамия мифологиясында кең таралған. Нергалдың әйелі деп есептелетін тағы бір құдай – Маммитум. Оның аты, мысалы, Ниппур құдайлар тізіміне жататын туып-өну құдайы Мамимен ұқсас, бұл кейбір зерттеушілерді оларды біріктіруге итермелейді. Дегенмен, олардың екеуі де бөлек құдайлар екендігі қабылданған, сондықтан Месопотамия құдайлар тізімінде олар бөлек аталады. Оның атына "серт" және "мұз" (аккад тіліндегі mammû, "мұз" немесе "қыршын" деген мағынаны білдіретін сөзбен байланысты) сияқты бірнеше мағыналар ұсынылған. Ол Эрамен бірге Кутаға әкелінген болуы мүмкін. Кем дегенде бір мәтінде, Киш, Кута және Борсиппа құдайлары Мардукқа (сол кезде әлі үлкен құдай емес) барған деп сенетін Вавилонның Жаңа жыл ритуалының сипаттамасында, ол және Лас екі бөлек құдай ретінде қатар пайда болады. Ниппур құдайлар тізімінде Лас Нергалдан бөлек кездеседі, ал Маммитум оның артында, сол қаладағы Екурда оның қасында сый-сыяпаттар қабылдауымен бірге, олардың арасында жұбайлық қарым-қатынас болғаны туралы қорытындыға келеді. Ол сондай-ақ Эра эпосында Эраның/Нергалдың әйелі. Орта Бабыл құдайлар тізімі An = Anum Лас пен Мамитумды бір-бірімен теңестіріп, құдай әйелін Адму ("жер") Нергалдың әйелі деп атайды. Ол тек жеке есімдер мен Ежелгі Вавилондық Мариден алынған жалғыз сый тізімі арқылы белгілі. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта Гирсуда Нергалдың (Месламтаея) жұбайы Иннанның суккала Ниншубур болды, әйтпесе ол үйленбеген деп саналады. Нергалдың суккалы ретінде Ниншубур туралы куәліктер де бар, бірақ олар сирек кездеседі. Нергал мен Эрешкегал мифі бойынша ол өлілер құдайы Эрешкегалға үйленген. Алайда, құдайлар тізімінде олар күйеу-әйел ретінде көрсетілмейді, бірақ олардың жандары Ур III кезеңінде біріктіріле бастағанына дәлел бар. Эрешкегалдың Месопотамиядағы маңызы діни емес, әдеби мәтіндермен шектелген. Нергалдың қызы Тадмуштум, кішігірім жер асты құдайы, алғаш рет Үр III кезеңінде Дрехемде расталған. Ол Ласпен бірге сый тізімінде пайда болады. Оның аты аккад тілінен шыққан, ықтимал, ол dāmasu ("бағындыру") немесе dāmašu ("жасырын") сөздерінен алынған, бірақ одан да алыс туыстар да ұсынылған, соның ішінде Geʽez damasu ("жою", "жою" немесе басқаша "жасыру"). Сондай-ақ, оның және угарит құдайы Тадмиш (немесе Дадмиш, әліпби жазуында ddmš) арасында тілдік байланыс бар екендігі ұсынылған, ол угарит мәтіндерінің кейбіреулерінде Решефпен бірге кездеседі, бірақ Угариттен алынған Вейднер құдайлар тізімінің көшірмесі Тадмишті Тадмуштум емес, Шузианнамен теңестіреді. Нео-вавилондық тізімдерде "Құдайлық қыздар" деп аталатын, белгілі бір ғибадатханалармен байланысты кішігірім құдайлар жұптары, олардың басты құдайларының қыздары ретінде қарастырылуы мүмкін, Кутадан келген "Е Месламның қыздары" Дадамушда (Тадмуштум) және Белет Или. Франс Виггерманн мен Пьотр Михаловски Шубула құдайы Нергалдың ұлы деп санайтын болса, бұл екі құдай арасында осындай қарым-қатынас бар-жоғын анықтау қиын, өйткені құдайлар тізімінің тақташасы нашар сақталған. Шубула Нергалдың емес, Ишумның ұлы болуы мүмкін. Ол жер асты құдайы болды және көбінесе Үр III және Исин Ларса кезеңдеріндегі жеке есімдер арқылы белгілі. Оның есімі аккад тіліндегі abālu ("құрғақ") сөзінен шыққан болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол Тадмуштумның күйеуі деп саналатынына нақты дәлелдер бар.
Қызметшілер
Нергалдың суккалы (қызметші құдай) бастапқыда Угур құдайы болған, мүмкін оның қылышының бейнесі. Ежелгі Бабыл кезеңінен кейін оның орнын Ишум басты. Кездейсоқ жағдайларда Иннананың суккалы Ниншубур немесе Эрешкигалдың суккалы Намтар Нергалдың сарайында осы қызметті атқарғандығы айтылады. Оның басқа сарай адамына umum, яғни "күндізгі демон" аталғандар, олардың ықпалсыз деп есептелген уақыттарды бейнелегені мүмкін; түрлі аурулармен байланысты шағын құдайлар; Себитти деп аталатын кіші жауынгер құдайлар; сондай-ақ Эрешкигалмен және Ниназу, Нингишзида сияқты құдайлармен байланысты бірнеше тұлғалар, мысалы, Намтардың әйелі Хушбиша, олардың қызы Хедиммеку және құдайға айналған батырлар Гилгамеш пен Этана (осы контексте өлгендердің судьялары ретінде қарастырылады). Кейбір мәтіндерде Гилгамештің әлемдегі рөлі мен Нергалдың арасындағы байланыс ерекше жақын болып көрінеді, батыр "Нергалдың кіші інісі" деп аталады.
Шетелдік құдайлар
Решеф, батыс соғыс және оба құдайы, б.з.д. үшінші мыңжылдықта Эбла қаласында Нергалмен байланысты болған, бірақ бұл байланыс толық емес еді, себебі ол сонымен қатар Еамен (Эблада Хайя деп аталған) байланысты көрсететін контексттерде де кездеседі. Эблалық жазушылар Нергалдың атын Решефтің логографиялық белгісі ретінде пайдаланбаған. Альфонсо Арчидің сөзіне сәйкес, Решефтің мәнісі мен Эбла дініндегі басқа құдайлармен қарым-қатынасын одан әрі зерттеу қиын, өйткені оның ерекше сипаттамалары туралы жеткілікті мәлімет жоқ. Нергал мен батыс құдайларының теңдестігі Угариттен де белгілі, онда Решеф Месопотамиядағы Нергал сияқты Марс планетасымен байланысты болған. Евфрат өзенінің жанындағы Эмар қаласының құжаттарында "КИ.ЛАМ Нергалы" (көбінесе базарды білдіретін термин) деп аталатын құдай туралы айтылады, зерттеушілер оны көбінесе Решефпен теңейді. Сонымен қатар, "Лугаль Расап" Месопотамиядағы құдайлар тізімінде Нергалдың атағы ретінде қолданылған. Солтүстік Сириядағы хуриттік қала Уркеште Нергалдың аты жергілікті хуриттік құдайды логографиялық түрде бейнелеу үшін қолданылған деген болжам бар. Екі мүмкін түсіндірме ұсынылған: Аштаби және Кумарби. Біріншісі – Эблалық құдай, кейін Нинуртамен байланыстырылған, ал екіншісі – хуриттердің «құдайлардың әкесі», көбінесе Энлил мен Даганмен байланысты. Де соңғы жарияланымда Нергалдың ертедегі Уркеш жазбаларында Кумарби ретінде сәйкестендірілуі мүмкін емес, бірақ оны нақты дәлелдеу де мүмкін емес деген қорытынды жасалған. Ол Кумарбидің кейінірек жеке құдай ретінде қалыптасқанын да мүмкін емес деп атап көрсеткен. Альфонсо Арчи бұл құдайдың өзі Нергал болуы мүмкін екенін айтады, өйткені ол басқа хуриттік көздерде белсенді түрде құлшылық етілген құдай ретінде кездеседі. Язилькая қасиетті орнында Нергалдың аты, әдетте, бір бедерде бейнеленген «қылыш құдайына» қолданылған, бұл қазіргі уақытта анықталмаған жергілікті өлім құдайы болуы мүмкін. Эламит құдайы Симут жиі Нергалмен байланысты болған, оның Марс планетасымен байланысы және, мүмкін, соғысшыл мінезі ортақ еді, бірақ Месопотамиялық әріптесінен айырмашылығы, ол әлем асты құдайы емес еді. Бір жағдайда ол Ласпен бірге көрінеді. Вутер Хенкельман сондай-ақ ассириялық көздерде белгілі «Хубшал (немесе Хубшан) Нергалы» Симут болды деп болжайды. Дегенмен, бұл атпен танылған құдайдың басқа да нұсқалары ұсынылған, Волкерт Хаас оны Угур деп атаған. Тағы бір мүмкіндік – бұл Эму құдайы болуы мүмкін. Лексикалық тізімдерге сүйенсек, екі кассит құдайы Нергалмен теңестірілген: Шугаб және Дур. Орта ассириялық құдайлар тізімінде Нергалдың эпитеттерінің арасында «Каммуш» деген есім де кездеседі. Уилфред Г. Ламберттің сөзіне сәйкес, бұл Ебла мәтіндерінен белгілі б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы Камиш құдайымен немесе Моабтан шыққан Темір дәуірінің құдайы Кемошпен теңдестіріле ме, жоқ па, анықтау мүмкін емес. Соңғы, эллинистік дәуірдегі Пальмира, Хатра және Тарс қалаларындағы грек көздері Нергалды Геракл ретінде түсіндірген. Геракл мен Нергал да (әртүрлі уақыттарда) Анатолия құдайы Сандаспен байланысты болған.
Дін
Нергалдың басты ғибадат орталығы Кута болды, онда оның ғибадатханасы Е Меслам орналасқан. Эндрю Р. Джордж оның атын "үй, жер астының жауынгері" деп аударуды ұсынады. Е Месламның екінші аты Е уškia, "жер астының қорқынышты үйі" болды. Бұл туралы Шүлгі ханның тұсындағы құжаттарда жазылған. Кейінгі монархтар – Апил Син, Хаммурапи, Ашурбанипал және Набуходоносор II оны қайта салған. Ол Селевкидтер дәуірінде де жұмыс істеді. Кутадан басқа, Апак (Апиак) Нергалдың маңызды құлшылық орталығы ретінде жақсы куәландырылған, ол Саргон кезеңінің құжаттарында расталған. Оның нақты орны белгісіз, бірақ Марадтың батысында екені белгілі. Бұл қалада оны "Лугаль Апиак" деп атауға болады. Акад дәуірінде Ассирияда болмаған, кейін ол сол жердегі ең басты құдайлардың біріне айналды. Тарбишу аса маңызды ассириялық Нергал мен оның әйелі Ластың табыну орталығы болды. Бұл қалада оның ғибадатханасы да Е-Меслам деп аталды. Хаммурапи билігінің құжаттарына сәйкес, Е Меслам есімді үшінші ғибадатхана Машкан шапирда орналасқан, және ол Нергалға да арналған болуы мүмкін. Бұл қалада Нергалға табыну туралы деректер бар. Акадтың Нарам Син Нергальға ерекше берілген, оны өзінің "бақылаушысы" (rābisu) және өзін құдайдың "жолдасы" (rū'um) деп сипаттаған. Сонымен қатар, Месопотамияның ең оңтүстік қалаларында Нергалға табыну б.з.д. үшінші мыңжылдықта жиі кездеспейді, бір ерекшелігі – Гуда заманында Лагашта "Месламея" болуы. Бұл жағдай Үрдің Үшінші династиясынан шыққан екінші патша Шулгидің билігі кезінде өзгерді. Бұл дәуірдегі діни жазбалар Нергалды басты құдайлардың бірі әрі жер астының патшасы деп санаған. Тония Шарлах "Нергал ТИН. ТІРКІ" деп аталатын осы кезеңдегі Бабылдың алғашқы қамқоршы құдайы деп түсіну керек дейді. Бұл түсіндірмені Эндрю Р. Джордж қолдамайды, ол ТИН. ТІРКІ әдетте КИ-нің Гештинанасымен бірге аталады, сондай-ақ Нинхурсагтың анасы А.М. Рики және Уммаға жақын орналасқан елді мекендерде табынылған басқа да құдайларға назар аударады, осы негізде ол бұл жердің атын фонетикалық түрде Тинтир деп оқу керектігін және ол аталған қаладан тікелей басқарылатын шағын қалаға қатысты екенін, ал Бабылонға емес, оның аты кейінгі кезеңдерде логографиялық түрде ТИН деп жазылуы мүмкін екенін айтады. Басқа авторлар Нергалға табынудың Умма маңындағы аймақта жақсы куәлік етілгеніне келіседі. Джордж Вавилонның кез келген уақытта Нергалдың басты табыну орталығы болып саналмағанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтады. Ежелгі Вавилон кезеңінде Нергал өлілердің құдайы ретінде табынуды жалғастырды, мысалы, ол Нингишзида, Этана және жер асты әлемінің қақпашысы Бидумен бірге көрінеді. Ол осы кезеңде Уруктың құжаттарында алғаш рет пайда болады. Анам Уруктың Син гамилдің тұсында жақын маңдағы Узурпарада өзіне арналған ғибадатхана салдырды. Мүмкін, ол Е димгаланна деген атаумен аталған, "үй, аспанның үлкен байланысы". Басқа да жерлерден осы есімді бірнеше ғибадатханалар (Суд, Ая және Нанна) бар екені дәлелденген. Дамик-илишу Исиннің Нергал ғибадатханасы да осы жерде, Э kitušbidu, "жақсы мекендейтін үй" тұрғызды. Урукта Нергалдың кішкентай ғибадатханасы болған, оны "Е метеирра" деп атаған болар. Бұл есімді ғибадатхананы Кудур Мабук қайтадан салған. Нергалға Урукта Ахеменидтер дәуірінің басында да табыну жалғасты, ол Дарий I билігінің 29-шы жылында бір дереккөзде айтылған. Бір соңғы құжатта Нергалдың діни қызметкерінің (санга) алдында Нергал мен Эрешкигалдың құдай куәгерлері ретінде шақырылған жерді сату кезінде ант етілгені айтылған. Ежелгі ғибадатхана тізімдерінде Е шаһулла, "бақсы жүректің үйі" деген атаумен аталған Нергал ғибадатханасы айтылған және Ме Туранда орналасқан. Ол Nergal-ге арналған кірпіш жазулары мен ант тартуларына негізделген қазба кезінде анықталды. Ол өзінің атын Қазалудағы Наная ғибадатханасымен бөлісті. Эндрю Р. Джорджтың айтуынша, оның аты Nergal мен қуаныш арасындағы кездейсоқ байланыстың сілтемесі болуы мүмкін. Мысалы, Бабылда "Нергал қуанышы" (аккад. mūtaq Nergal ša adê) деп аталатын көше болған, ал құдайлар тізімі An = Anum ša amēli "Нергал қуанышы" (dU. GUR ша ришат) деп айтады. Лагабада Нергалға Ишар кидишшу деген атпен табынатын. Бұл қала негізінен Лугал Марадамен байланысты болса да, оны Марадтың құдайы деп те атауға болады. Дилбат, Исин, Ларса, Ниппур және Ур қалаларында да құрбандықтар немесе басқа да ғибадат түрлері бар екені расталған. Бұл қалалардың соңғысында Рим Син І қайтадан салған Нергал ғибадатханасы Еримушашаша деп аталған. Нергалға арналған ғибадатханалар Исин мен Ниппурда да болған, бірақ олардың аттары белгісіз. Жаңа Вавилон кезеңінде Нергал Мардук пен Набудан кейін үшінші маңызды құдай саналған. Бұл үш құдай жиі патшалық жазбаларда бірге пайда болады. Нерглиссардың цилиндрінде Кутадағы Е Месламды ұстау патшалық міндет екені көрсетілген, бұл Мардук пен Набудың басты ғибадатханаларына (сәйкесінше Вавилондағы Е Сагил және Борсиппадағы Е Зида) ұқсас. Алайда, әкімшілік құжаттар Нергал мен оның әйелі Лас Мардук немесе Набуға қарағанда аз құрбандық алғанын көрсетеді. Кейбір отбасыларда үшінші ұлға Нергалдың құдайлық атын қою салты болған, мемлекеттік пантеондағы оның орнына сәйкес. Айдың 14-ші және 28-ші күндері Нергалға арналған қасиетті күндер саналған, сондай-ақ 14 саны да осымен байланысты болған, бірақ ол Саканмен де байланысты болған. Жер астымен байланысты басқа Месопотамия құдайларынан, мысалы Эрешкигалдан айырмашылығы, Нергалдың құдайлық есімдерде жиі кездесетіні белгілі.
Нергал мен Ерешкигал
Нергал мен Ерешкигал мифінің екі нұсқасы белгілі, біреуі Амарнадан табылған орта вавилондық көшірмеден, көрінеді, ана тілі аккад тілі емес жазушы көшірген, ал екіншісі Султантепе мен Уруктан белгілі, оның көшірмелері сәйкесінше Неоассирия және Неовавилон кезеңдеріне жатады. Бастапқы құрамының уақыты белгісіз, ұсынылған күндер Ежелгі вавилондықтан Орта вавилондыққа дейін өзгереді. Сумер тілінде түпнұсқасы бар-жоғы белгісіз, ал сақталған көшірмелердің барлығы аккад тілінде жазылған. Нергал Ерешкигальдың суккал Намтарына құрмет көрсетпегеннен кейін, ол өзінің сүйіктісінің өкілі ретінде әрекет етеді, ол о дүниеден кетуге болмайды, ол оны соған жауап беру үшін о дүниеге жіберуді талап етеді. Эль-Амарна нұсқасында ол Нергалды өлтіруді жоспарлаған, бірақ бұл егжей-тегжейлі басқа екі көшірмеде жоқ. Нергал жер асты әлеміне түседі, бірақ ол Еа берген кеңестердің арқасында көптеген қауіп-қатерлерден құтылады. Алайда, ол олардың біреуін елемей, Эрешкигалмен жыныстық қатынасқа түседі. Алты күннен кейін ол Еркегигал ұйықтап жатқан кезде кетуге шешім қабылдайды. Мұны байқағаннан кейін ол Намтарды жібереді және басқа құдайлардан Нергалдың қайта оралуына сендіруді талап етеді, егер ол сұраған нәрсені алмаса, жер асты әлемінің қақпаларын ашамын деп қорқытады. Нергал қайтадан оған тапсырылады. Амарна нұсқасында Ершекигал Нергалды өлтіруді жоспарлаған, ол Намтарды жеңіп, Ершекигалды өлтіруге дайындалады. Өзін құтқару үшін ол екеуінің некеге тұрып, жер асты әлемін бөлісуін ұсынады. Ал қалған екі данада аңыздың бақытты аяқталуы жазылған: ассириялық ғалым Альена Гадоттидің айтуынша, "екі құдай бір-бірімен қайта қосылып, мәңгі бақытты өмір сүргендей көрінеді", ал аңыз "олар бірден жатын бөлмеге кірді" деген сөзбен аяқталады. Стефани Далли сияқты ассириологтардың айтуынша, бұл аңыздың мақсаты жер асты әлемінің екі түрлі көзқарасын татуластырудың жолын табуы мүмкін еді, біреуі солтүстіктен Нергалға, ал екіншісі оңтүстіктен Ерешкигальға бағытталған. Тиква Фример Кенскидің оны "алланың маргинализациясының" дәлелі ретінде түсіндіруге тырысуы қате деп саналады. Алхена Гадоттидің айтуынша, Ерешкигаль өзінің жұбайымен жер асты әлемінің патшалығын бөлісуі керек деген идея Ежелгі Вавилонның Гилгамеш, Энкиду және жер асты әлемінен белгілі, онда Ану мен Энлил жер асты әлемін "әкелік мұраның үлесін, ол үйленгенге дейін бақылаған". Алайда әртүрлі дереккөздерде Ерешкегалдың күйеуі деп саналатын үш құдайдың қайсысы осы композицияда жалдамалы сый-тартуды алушы болуы керектігін айту мүмкін емес - Гугалана, Нергал немесе Ниназу.
Эра эпосы
Эра эпосының ең көне сақталған түсірмелері Ассирияның Ниневия қаласынан табылды және б.з.д. VII ғасырға жатса да, шығарманың жазылу мерзімі б.з.д. XI-VIII ғасырлар аралығында Вавилонды қамқан апатты кезеңде болған тарихи оқиғаларға сілтемелерге сүйене отырып, одан 100-400 жыл бұрынғы уақытқа жатуы мүмкін деген пікір бар. Колифонда бұл туындыны Кабти илани Мардук деген кісі жинақтағаны айтылады, бұл ежелгі Месопотамия мәтінінің авторлығын тікелей көрсететін сирек мысал. Нергал (Нергал және Эра есімдері осы повестьтегі басты кейіпкерді білдіреді) өзі сезінген әрекетсіздікке қарсы тұру үшін соғыс бастауға ниеттенді. Оның қарулары (Себитти) оны іс-қимылға итермелейді, ал оның суккалы Ишум (Эндрю Р. Джорджтың сөзіне сүйенсек, бұл мифте Нергалдың санасы рөлін атқарады) оны тоқтатуға тырысады. Нергал оны елемейді, адамдардың алдындағы беделін қайтару қажеттігін айтады және жорыққа шығады. Оның алғашқы мақсаты – Вавилон. Ол Мардукты (басқа шығармалардағыдай, белсенді батыр емес, өзінің гүлденген кезеңінен өткен билеуші ретінде бейнеленген) ғибадатханасын тастап кетуге көндіреді. Бірақ Мардук Нергалдың жорығын бастауы үшін тым ерте оралады, соның салдарынан ол ұзақ сөйлеген сөзінде басқа құдайларға өзін еске түсіру үшін себеп беруге уәде береді. Оның жариялағаннан кейін (немесе, мүмкін, Мардуктың уақытша жоқтығынан) әлем ғарыштық хаосқа ұшырағандай сезінеді. Ишум тағы да Нергалды тоқтатуға тырысады, бірақ оның жалбаулары нәтижесіз аяқталады. Нергалдың іс-әрекеттері күшейе береді, көп ұзамай Мардук қайтадан мекенін тастап, әлемді Нергалдың ықтиярына қалдыруға мәжбүр болады. Содан кейін Нергалдың үкімдігінен зардап шеккен белгісіз адамдардың қасіреттері туралы суреттер көптеп келеді. Бұл оған жеткіліксіз, ол енді қалыптылықтың қалған дауыстарын және жалпы ғарыштық тәртіпті жоюды мақсат ететінін жариялайды. Алайда, Ишум соңында қантөгіске тосқауыл қояды. Ол бұл үшін Шаршар тауының тұрғындарына қарсы соғыс ашады, бұл тау б.з.д. II мыңжылдықтың соңы мен I мыңжылдықтың басындағы Вавилон тарихындағы хаос кезеңінің бастауымен байланысты жер деп есептеледі. Ишумның соғысы Нергалдың соғысынан мүлдем өзгеше сипатталады, және оның аяқталуымен тұрақсыздық кезеңі аяқталады. Нергал өзінің суккалының іс-әрекетіне риза болғандай көрінеді және басқа құдайлардың оның ашу-ызасының күшін мойындағанын естиді. Повесть Нергалдың Ишумға өзінің қиратушылығы туралы әңгімелерді таратуға, сонымен қатар әлемді оның тыныштандыруының арқасында ғана сақтап қалғанын түсіндіруге бұйрық беруімен аяқталады.
Басқа мифтер
Лаббу мифіне ұқсас саналатын, нашар сақталған Орта Ассирия композициясы, көрінеу, Нергалдың (мүмкін, оның әкесі Энлиль немесе аспан құдайы Анудың тапсыруымен әрекет еткен) теңізде туған алып жыланмен болған шайқасын сипаттайды. «Енмешарраның жеңілісі» мифі, тек Селевкид немесе Парфян дәуірінен қатты зақымдалған бір ғана көшірмеден белгілі, Нергалды атаулы қарсыласы мен оның жеті ұлы – Себиттидің күзетшісі ретінде көрсетеді, олар, болжам бойынша, жер асты әлемінде тұтқындалған. Сақталған үзінділерде Енмешарра Мардуктың бұйрығымен жасаған қылмыстары үшін өлім жазасынан құтылу үшін босатуды сұрайды. Осы сынақтан кейін ғалам жаңадан ұйымдастырылады, ал Мардук оған билік етеді, бұл композицияда бастапқыда Ануға тиесілі болған, енді Нергал мен Набумен бөліседі. Уилфред Г. Ламберт бұл құдайлардың нео-Вавилон мемлекеттік пантеонындағы ең маңызды үш құдай болғанын атап өтеді. Қызығы, Эрра Нергалдан өзгеше құдай ретінде қысқаша пайда болады, ал оның бұрынғы ықпал ету аймағы соңғысына беріледі. Эндрю Р. Джордж қазіргі кезде мәтіндік жазбалардан белгісіз мифте Нергалдың бір көзді жаратылыс – игителумен күресі туралы айтылатынын болжайды. Ол Суза мен Теңіз архивінен алынған аккадтық болжамдық мәтіндерде бір көзді жаратылыстарды игидалу, игидару немесе игителу деп атағандарын көрсетеді, бұл сөз шумерлік иги.дили («бір көз») сөзінен алынған болуы мүмкін, және олармен байланысты жалғыз құдай – Нергал, ол мұндай мәтіндердің бірінде игителуді өлтіруші ретінде танылады. Сондай-ақ, бір көзді жануарлардың тууы Нергалмен байланысты белгі ретінде қарастырылғаны туралы мәліметтер бар. Ол Хафажада (көне Тубуб) қазылған, бір құдайдың бір көзді жаратылысқа басынан нұр сәулелері шығарып пышақ тіктеген рельефі осы гипотетикалық мифтің бейнелі көрсетуі болуы мүмкін деп болжайды, бірақ басқа да түсіндірмелер де ұсынылды, соның ішінде Мардуктың Тиаматты өлтіруі және Нинуртаның Асагты өлтіруі. Алайда, олардың ешқайсысы да кең қолдау таппады, әсіресе өнер тарихшысы Энтони Грин оларға күмәнмен қарады, өнер мәтіндік жазбалардан белгісіз мифтерді сақтай алатынын атап өтті. Уилфред Г. Ламберт циклоптың «Енмешарраның жеңілісі» мифінде нұрлы құдай ретінде сипатталған Енмешарраның бейнесі болуы мүмкін деп болжайды.
Кейінгі маңыздылығы
Нергал Патшалар кітабында Кут (Кута) қаласының құдайы ретінде еске алынады: «Бабылдықтар Суккот бенотты жасады, ал Кут халқы Нергалды жасады» (2 Патшалар, 17:30). Раввиндер дәстүрі бойынша, ол аяқ немесе әтеш түрінде бейнеленген. Мандаиялық космологияда Марс планетасы Нириг (ࡍࡉࡓࡉࡂ) деп аталады, бұл Нергалдан туындаған атау. Бұл, Месопотамия құдайларының аттарынан мандаиялық аспан денелерінің аттарының қайталама үлгісінің бір бөлігі болып табылады. Виктория дәуірінің сөздік жазушысы Э. Кобхам Брюер Нергалды «ежелгі финикиялықтар, үндістер және парсылардың ең көп таралған құдайы» деп атап, оның атының «қоқысқа ұқсас әтеш» деген мағынаны білдіретінін айтқан. Алайда, қазіргі зерттеулер бұл аударманың дұрыс еместігін көрсетеді, себебі Нергалдың аты «үлкен қаланың Иесі» деп түсіндірілген болуы мүмкін. Оның эмблемалық жануарлары бұқалар мен арыстандар болған, ал археологиялық мәліметтерге сәйкес, тауықтар б.з.д. тоғызыншы ғасырға дейін Месопотамияда белгілі болмаған және клинопись көздерінде із қалдырмаған.