Кіріспе
Месопотамияның ай құдайы Месопотамияның ай құдайы Син (/s/iː/n/) немесе Суен (, ), сондай-ақ Нанна ( ) деп те аталған. Бұл екі атау екі түрлі тілден, атап айтқанда аккад және шумер тілдерінен шыққан болса да, олар ерте династиялық кезеңде бір құдайға сілтеме жасау үшін бір-бірімен алмастырылып қолданылған. Кейде оларды біріктіріп, Нанна Суен деген екі түрлі атау пайда болды. Үшінші жақсы куәландырылған атау - Дилимбаббар. Сонымен қатар, ай құдайы оның айлық сипатын көрсететін логограммалармен бейнеленуі мүмкін, мысалы d30, ай айының күндерін немесе dU4 білдіреді. SAKAR, ай айға қатысты термин. Астральдық рөлінен басқа, Син мал бағумен де тығыз байланысты. Оның үстіне, ол жер астындағы өлгендердің төрешісі бола алатыны белгілі. Ол Месопотамия пантеонының әдеттегі басшылары Энлил мен Ану сияқты тең мәртебелі құдай ретінде немесе өз бетімен құдайлардың патшасы ретінде қарастырылатын ерекше дәстүр де бар, бірақ оның танылуы шектеулі болған. Месопотамия өнерінде оның символы - жарты ай. Антропоморфтық бейнеленген кезде, ол әдетте онымен безендірілген бас киім киетін немесе оның үстіне таяқ ұстайтын, бірақ кудурруда жарты ай ғана оның бейнесі ретінде қызмет еткен. Ол сондай-ақ қайықтармен де байланысты болған. Нангал құдайы Синнің әйелі болып саналды. Олардың ең жақсы куәландырылған балалары - Иннана (Иштар) және Уту (Шамаш), бірақ басқа құдайлар, мысалы Нингбулага немесе Нумушда, олардың отбасы мүшелері ретінде де қарастырылуы мүмкін. Сондай-ақ, Синнің құдайлары (суккал), Аламмуш және Нинеигара, Нинурима және Ниминтабба сияқты әртүрлі сарай қызметкерлері бар деп саналған. Ол басқа да ай құдайларымен, мысалы, хуриттік Кушу немесе угариттік Ярихпен байланысты. Синнің басты табыну орталығы Ур болды. Ол ерте дәуірдегі осы қаламен байланысты және оның қамқоршы құдайы және құдайлық билеушісі ретінде танылды. Оның сол жерде орналасқан ғибадатханасы Ekišnugal деген атаумен белгілі болды және оның тарихында бірнеше Месопотамия билеушілері қайтадан салған. Сондай-ақ, Урда Наннаның діни қызметкерлері өмір сүрген, олардың ішіндегі ең әйгілісі Енхедуанна болған. Ежелгі Бабыл дәуірінен бастап Харанмен де тығыз байланысты болды. Бұл қаланың маңыздылығы б.з.д. бірінші мыңжылдықта оның табыну орталығы ретінде өсті, бұл Нео хетт, Нео ассириялық және Нео вавилондық дереккөздерде көрініс тапты. Син ғибадатханасы Ахеменидтер, Селевкидтер және Рим дәуірлерінде сақталған. Месопотамияның көптеген қалаларында да Синге табынушылық болған. Оған арналған ғибадатханалар, мысалы, Тютюбте, ол ерте кезден оның тағы бір ірі құлшылық орталықтары деп саналған, сондай-ақ Урумда, Вавилонда, Урукта, Ниппурда және Асурда болған. Мұсылмандар Левантты жаулап алғаннан кейін Харран қаласында өмір сүрген діни қауым - сабиандарға оның сенімдері қаншалықты әсер еткендігі дау тудырады.
the Mesopotamian deity
Sin ('/s//iː//n/) or Suen (, <sup>[[dingir) also known as Nanna ( <sup>[[dingir) was the Mesopotamian god representing the moon. While these two names originate in two different languages, respectively Akkadian and Sumerian, they were already used interchangeably to refer to one deity in the Early Dynastic period. They were sometimes combined into the double name Nanna Suen. A third well attested name is Dilimbabbar Additionally, the moon god could be represented by logograms reflecting his lunar character, such as d30 , referring to days in the lunar month or dU4. SAKAR , derived from a term referring to the crescent. In addition to his astral role, Sin was also closely associated with cattle herding. Furthermore, there is some evidence that he could serve as a judge of the dead in the underworld. A distinct tradition in which he was regarded either as a god of equal status as the usual heads of the Mesopotamian pantheon, Enlil and Anu, or as a king of the gods in his own right, is also attested, though it only had limited recognition. In Mesopotamian art, his symbol was the crescent. When depicted anthropomorphically, he typically either wore headwear decorated with it or held a staff topped with it, though on kudurru the crescent alone served as a representation of him. He was also associated with boats. The goddess Ningal was regarded as Sin's wife. Their best attested children are Inanna (Ishtar) and Utu (Shamash), though other deities, for example Ningublaga or Numushda, could be regarded as members of their family too. Sin was also believed to have an attendant deity (sukkal), Alammuš, and various courtiers, such as Nineigara, Ninurima and Nimintabba. He was also associated with other lunar gods, such as Hurrian Kušuḫ or Ugaritic Yarikh. The main cult center of Sin was Ur. He was already associated with this city in the Early Dynastic period, and was recognized as its tutelary deity and divine ruler. His temple located there was known under the ceremonial name Ekišnugal, and through its history it was rebuilt by multiple Mesopotamian rulers. Ur was also the residence of the en priestesses of Nanna, the most famous of whom was Enheduanna. Furthermore, from the Old Babylonian period onward he was also closely associated with Harran. The importance of this city as his cult center grew in the first millennium BCE, as reflected in Neo Hittite, Neo Assyrian and Neo Babylonian sources. Sin's temple survived in later periods as well, under Achaemenid, Seleucid and Roman rule. Sin was also worshiped in many other cities in Mesopotamia. Temples dedicated to him existed for example in Tutub, which early on was considered another of his major cult centers, as well as in Urum, Babylon, Uruk, Nippur and Assur. The extent to which beliefs pertaining to him influenced the Sabians, a religious community who lived in Harran after the Muslim conquest of the Levant, is disputed.
Аттар
Месопотамияның ай құдайының екі негізгі аты, Нанна және Син (Суен), сәйкесінше шумер және аккад тілдерінен шыққандығы туралы келісім бар, бірақ оларды жеке құдайлардың атаулары ретінде ажырату мүмкін емес, өйткені олар өте ертеде толыққандай бірігіп кеткен. de бұл құбылыстың ерте династиялық кезеңдегі Лагаштан алынған дереккөздерде куәландырылғанын көрсетеді, онда Нанна аты жоқ, ал Син шумер және аккад контекстерінде қолданылған форма. Бұл бірігу процесі клинопись ойлап табылғанға дейін басталған болуы мүмкін. Кейде Нанна Суен деген қос ат қолданылған, мысалы, ресми пантеонның басты құдайларын тізімдеген Үшінші Ур дәуірінен келген қысқа діни мәтін осыны көрсетеді. Бұл атау қазіргі ассириологиялық жарияланымдарда да осы құдайға сілтеу үшін қолданылады.
Нанна
Нанна есімінің нақты этимологиясы белгісіз, бірақ оның генетивтік конструкция емес екеніне келісім бар. Ол алғаш рет Урук кезеңінде кездеседі. Урук пен Урдың ең көне клинопись мәтіндерінде ол (d)LAK 32.NA деп жазылған, мұнда NA фонетикалық толықтыру қызметін атқарған болуы мүмкін. Осыған сәйкес, Ур (Урим) қаласының атауы ЛАК 32.UNUGki деп жазылған, яғни «Наннаның мекені», Zabalam, INANNA.UNUGki сияқты топонимдермен салыстырылғанда. Кейінгі кезеңдерде LAK 32 ŠEŠ ( «бауыр» идеограммасы) -пен бірігіп, Наннаның есімі dŠEŠ+KI немесе dŠEŠ.KI деп жазыла бастады, бірақ na an na сияқты фонетикалық жазулар да кездеседі, мысалы, лексикалық тізімдердегі түсіндірмелер ретінде. Ертедегі ассириологиялық зерттеулерде Наннар нұсқасы стандартты деп есептелген, бірақ одан әрі зерттеулер оның Ежелгі Вавилон кезеңінен бұрын пайда болмағанын көрсетті. dna an na ar жазуы аккад және элам мәтіндерінде кездеседі және ол Нанна теонимі мен аккад тіліндегі жалпы зат есім наннару, «жарық» арасындағы тілдік араласудың нәтижесі болып табылады. Эпитет ретінде наннару ай құдайына, сондай-ақ Иштар мен Жирраға да қолданылуы мүмкін. Уммадан табылган теофоралық есімдегі Нанумның Наннадан туындағаны белгісіз, ал Мари және Ханна мемлекетінде құдайы ретінде табынылған Нанни әйел құдайы болған және Ай құдайы емес, Наннаямен байланысты болуы мүмкін.
Күнә
Ақкад тілінде ай құдайы Син (Sîn) немесе Суэн (Suen) деп аталған. Бұл есім ежелгі Вавилон дәуірінен бастап стандартты оқылыс болса, екіншісі ықпал етілмеген, көнеше айтылуы болған деседі. Осы атаудың этимологиясы әлі де белгісіз. Б.з.д. үшінші мыңжылдыққа жататын Ғұдеяның бір жазуында Син «есімін ешкім түсіндіре алмайтын» құдай деп сипатталған, бұл оның есімі оның өмірінде-ақ түсініксіз болғанын және жазушылардың пікірталасына түскенін көрсетеді. «Син» есімі көбінесе клинописьпен dEN.ZU деп жазылған, мүмкін Урук кезеңінен келген мәтінде де кездеседі, бірақ ең ерте мысалдар, мысалы, Фара мен Әбу Салабихтен табылған құдайлар тізімі ерте династиялық кезеңге жатады. Көп болжам бойынша, ол бастапқыда сумерлік этимологиясы бар және құрамында EN элементі бар, мысалы, Энлиль сияқты құдайлардың есімдеріне ұқсас болу үшін жасалған ребус ретінде пайда болған. Сондай-ақ, sú en, sí in, si in және se en сияқты әртүрлі фонетикалық жазулар да кездеседі. Мұндай көптеген нұсқалардың болуы клинописьте алғашқы сәйкестікті жазудың қиын болғанын көрсетеді. Синнің Суину деген басқа бір түрі де Ебладан табылған мәтіндерде кездеседі. Ебла тіліндегі «sú i nu» деген сөз тізімі осы есімнің фонетикалық жазылуының ең ерте куәсі болып саналады. Дегенмен, dEN.ZU логограммасы да осы қалада қолданылған. Сонымен қатар, угарит әліпбиімен жазылған аккад мәтінінің аудармасында бұл есім sn (KTU 1.70, 4-жол) деп берілген, ал арамей тілінде sn, syn және šn нұсқалары кездеседі. Еврей Библиясының Масорет мәтінінде Синнің аты Сеннахирим (Sîn aḫḫe erība) және Санбалат (Sîn uballiṭ) сияқты теофоралық есімдерде сан деп аударылған. Альфонсо Арчи Оңтүстік Арабиядан алынған бірқатар жазуларда кездесетін син атауын да Синнің атының нұсқасы деп қарастырып, оны Еблалық формаға ұқсас етіп айтуды ұсынады. Алайда, зерттеушілердің пікірінше, басқа семит тілдерінде Синнің атына сәйкес келетін сөздер табылмаған. Син (немесе сн) тек Хадрамауттан табылған Самуди жазуынан белгілі болған жергілікті күн құдайы Саин ретінде қарастырылуы керек. Ежелгі Вавилон дәуірінен бастап Синнің атын 30 санынан алынған d30 логограммасымен көрсету мүмкін болды, себебі айдың күндерінің санымен байланысты болды. Бұрын, Үшінші Ұр дәуірінен келген жеке есімнің жазуында осыған ұқсас мысал болған деген болжам бар еді, бірақ кейінгі зерттеулер бұл қателік екенін көрсетті. Бірінші мыңжылдықта d30 ең көп қолданылатын жазуға айналды. Мысалы, Жаңа Вавилон Уругынан алынған мәтін корпусында тек бір ғана мәтін, Ибни Иштардың кудурру жазуы dEN.ZU қолданған, d30 емес. Сирек жағдайларда, аккад мәтіндерінде dNANNA сөзі Синді білдіретін сумерограмма ретінде қолданылған.
Дилимбаббар
Күнә мен Наннадан кейін ай құдайының ең жақсы куәландырылған аты dAŠ im4 babbar болып табылады. Бастапқыда оны Ašimbabbar деп оқу керек деп болжалғанмен, кейіннен бұл қателіктің нәтижесі екені дәлелденді. 2016 жылға қарай Дилимбаббар дұрыс оқылуы деген консенсус қалыптасты. Бұл фонетикалық сөздіктің жазылуын көрсететін бірнеше мәтінде табылды. Атының мағынасы – "жарық шашыратып, жалғыз кететін". Бұл мағына бұрынғы оқылымға негізделген, бірақ қазір де қолданылады. Баламалы түсіндіру бойынша, дилим және дилим2 (LIŠ) логограммасының ұқсастығын ескере отырып, Дилимбаббарды "жарық күңгірт" деп түсіндіруге болады. Дилим2 термині аккад тілінен келген tilimtu сөзінен алынған, мағынасы – "күңгірт". Пьотр Штайнкеллер Дилимбаббардың мағынасына қатысты екі түсіндіру де дұрыс болуы мүмкін екенін, ал жазушылар айды бірегей аспан денесі ретінде бейнелеу дәстүріне сәйкес, сөздермен ойын жасауға тырысқан болуы мүмкін дейді. Дилимбаббар Әбу Салабихтен табылған ерте династиялық құдайлар тізімінде кездеседі. Осы кезеңдегі зами гимндері бұл атауды Урумда (Телл Укаир) ай құдайына табынумен байланыстырады. Бұл атау Синнің эпитеті ме, әлде оған ұқсас сипаттағы жеке құдайдың аты ма, әзірге белгісіз. Марк Гленн Холл осы есіммен ай құдайына сиынған теофоралық есімдердің жоқтығы, Дилимбаббар жеке құдай ретінде қарастырылса, бұл дәстүр ерте жойылғанын көрсетеді дейді. Алайда, Манфред Креберник пен Ян Лисман TH 37 мәтінінде Дилимбаббарға Синнің бағушысы деп сөз сөйлейтінін, бұл екі тәуелсіз ай құдайының аралық кезеңінің қалдығы болуы мүмкін дейді. Белгісіз себептерге байланысты Дилимбаббар атауы ерте династиялық кезеңнің басқа да белгілі деректерінде, сондай-ақ кейінгі саргон және Ур III кезеңдерінде кездеспейді. Одан кейінгі ең ерте куәлік Ысын-Ларса кезеңіне жататын Ур қаласынан Нур Ададтың жазуында табылды, бұл жазушылардың бұрын белгісіз жағдайларда бұл атауды қайта ашқандығын көрсетеді. Бұл атау б.з.б. бірінші мыңжылдыққа дейін қолданыста болды. Акад тіліндегі Намрасит эпитеті Дилимбаббарға ұқсас деп есептеледі, бұл құдайлар тізімінде An = Anum (III тақташа, 26-жол) көрсетілген. Оның мағынасы – "жарықпен көтерілетін". Штайнкеллер бұл Дилимбаббардың тікелей аудармасы емес екенін, себебі ол дилим элементін қалдырады дейді. Bendt Alster бұл эквиваленттіліктің кешіккен қайта түсіндірудің нәтижесі болуы мүмкін деп болжайды.
Кейіпкер
Күнә айды бейнелейтін антропоморфтық құдай ретінде де, астральдық дене ретінде де түсінілді. Ол түнде жарық беруді қамтамасыз ету үшін жауапты болды. Оның жарқыраған сипатын "аспан мен жердің нұры" (nannār šamê u erṣeti) немесе "барлық жаратылыстың нұры" (nannār kullati binīti) сияқты есімдермен атап көрсетуге болады. Айдың ай бойындағы өсуі жемістің өсуімен салыстырылды (аккад тілінде inbu, сумер тілінде gurun), мұны нео-ассириялық және нео-вавилондық дереккөздер, әсіресе гемерологиялар куәландырады. Дегенмен, бұл айдың нақты бір фазасын көрсету үшін тұрақты түрде қолданылмады. Ай тұтылулары Ану жіберген жеті зұлым утуккуның Синді қоршауынан туындайды деп есептелді. Астральдық аспектісінен басқа, Синнің маңызды рөлі малшы құдай ретінде де сипатталды. Ол ірі қара мен сүт өнімдерімен байланысты болды. Бұл байланыс оның екінші есімдері Абкар, "жарық сиыр", және Аблулу, "сиырды көбейтуші" арқылы көрінеді. Оны жұлдыздық контексте малшы ретінде қарастыруға болады, ал жұлдыздар оның малдары ретінде поэтикалық түрде сипатталды. Сиырлардан басқа, ол қойлармен және далалық жабайы жануарлармен, әсіресе қошқарлар мен қазылдармен де байланысты болды. Күнә - көмек сұрауға болатын игі ниетті құдай. Ол Ур және Харран қалаларында молшылық пен өсімді қамтамасыз етуге жауапты болды, бұл осы аймақтардың жергілікті құдайларына осындай рөлді тағайындаудың кең таралған құбылысын көрсетеді. Ол адамдарға ұрпақ сыйлай алады деп те сенген, мұны баласы жоқ ерлер мен әйелдердің одан осыны сұраған дұғалары дәлелдейді. Ол жүкті әйелдерге де көмектеседі деп саналды, жүктіліктің бастапқы кезеңінде де, босану кезінде де. Оның осы ерекшелігі "Синдік сиыр" сияқты дұғаларда айқын көрінеді, онда ол қиын босануға тап болған аналарға көмектесу үшін екі ламассу құдайының жөнелтілетіні айтылады. Күнәнің "әке" (a a) деген кең таралған есімі оның өсуге және молшылыққа себеп болу қабілетін көрсетеді. Алайда, бұл оның пантеондағы үлкен мүше ретіндегі рөлін, сондай-ақ оның балалары немесе қызметшілері саналатын құдайларға билігін де көрсетеді. Сондай-ақ, кейбір мәтіндер оны толық айдың рухани бейнесі ретінде бейнелейді, ал басқалары оны жаңа ай ретіндегі рөлін көрсететін жас құдай ретінде сипаттайды. Оған жиі қолданылатын тағы бір есім - лугал ("патша"). Бұл, әдетте, оның Урдың қамқоршы құдайы екеніне сілтеме жасайды. Бірінші мыңжылдықта б.з.д., Харранның құдайы ретінде оны Bēl Ḫarrān (dEN. KASKAL), "Харранның иесі" деп атады. Бұл атау теофоралық есімдерде жиі кездеседі. Күнә сонымен қатар, мысалы, Пушкин мұражайының "Бірінші жоқтау" деп аталатын шығармасында, Людингира есімді адамның қайтыс болған әкесі үшін жақсы үкім шығарады деп үміттенетіндей, әлемдегі сот судьясы ретінде де танылған. Бұл рөл бастапқыда айдың әр айдың бір бөлігінде көрінбейтінін түсіндіру үшін пайда болған болуы мүмкін. Аталған шығармада оның үкімі айдың жоғалып кеткен күнінде (сумерлік u4 ná, аккадтық ūm bubbuli) орын алғанын айтады. Алайда, Дина Кац Шамашқа ұқсас рөлді жиі тағайындауға қарағанда, Күнә әдетте тірілердің немесе өлгендердің сотталуымен байланысты емес деп мәлімдейді. Дегенмен, ежелгі Вавилон жазуларында олардың екеуі де судья ретінде танылған жағдайлар белгілі. Месопотамия медицинасында тері аурулары, әсіресе алапес (saḫaršubbû), сондай-ақ эпилепсия белгілері Күнәның ашуының көрінісі ретінде қарастырылған. Бұрынғылары ант бұзушыларға салған жаза ретінде қарғыс формулаларында да айтылған.
Пантеонның басшысы ретінде
Бірқатар дереккөздер Синнің Месопотамия пантеонының жалғыз басшысы немесе дәстүрлі құдайлар патшалары Ану мен Энлилге тең дәрежедегі құдай ретінде қарастырылған дәстүрдің бар екенін куәландырады. Уилфред Г. Ламберттің сөзіне сәйкес, осы көзқарасқа байланысты дәлелдердің көп бөлігі Мели Шипак II билігінен кейін пайда болған, және бұл көзқарас әсіресе Харранда кең таралған болуы мүмкін. Сүмер тілінде жазылған ежелгі Вавилон әдебиеті Синнің құдайлардың жиналысының (Убшууккин) басшысы екенін көрсетеді, ал Ану, Энлил, Инанна, Уту, Энки және Нинхурсаг оның кеңесшілері болып табылады. Оның құдайлар тізіміндегі екі атауы – dUkkin («жиналыс») және Ukkin uru («қуатты жиналыс») осы бейнелеуді көрсете алады. Кейбір ежелгі Вавилондық теофоралық есімдер де Синнің пантеон басшысы болғаны туралы пікірмен байланысты болуы мүмкін, атап айтқанда Sîn bēl ili («Син – құдайлардың иесі»), Sîn šar ili («Син – құдайлардың патшасы») немесе Sîn il ili («Син – құдайлардың құдайы»). Ламберт, басқа құдайларды шақыратын ұқсас есімдердің (мысалы, Шамаш пен Адад) де белгілі болғанын атап өтсе де, Sîn bēl ili ең көп таралған есім екенін айтады. Синнің мәртебесін жоғарылататын мәтіндердің мысалдары Син-балассу иқби билік еткен кезеңдегі Урдан белгілі. Бұл жағдайда ай құдайы «жергілікті Энлиль» ретінде қайта қарастырылып, Урдағы құдайлардың патшасы ретінде әрекет еткен. Синнің жоғарғы құдай екендігі туралы көзқарас кейіннен соңғы Жаңа Вавилондық билеуші Набонид тарапынан ынталы түрде қолдауға ие болды. Харраннан табылған бір жазуда Син «Энлильшип», «Анусшип» және «Эашип» иесі болған «құдайлардың иесі» деп сипатталған. Алайда Мелани Гросс Набонидтің құлшынысын көбінесе ерекше құбылыс деп қарастыруға болмайды, себебі Харран оның империясының орталығы болмаған. Ол, белгілі бір билеушілер үшін маңызды қала құдайларының тиісті мемлекеттердің пантеонының басына көтерілуі, мысалы, Мардук пен Ашур жағдайында жақсы құжатталғанын атап өтті. Айно Хатинен Харранда Ашурбанипалдың Синге қатысты ұқсас формулаларды қолданғанын, сондықтан бұл Набонидке тән емес екенін және оның билігі кезінде осы құдайдың мәртебесі жоғарылағанын көрсетпейтінін айтады. Ол Набонид пен Ашурбанипалдың «Ай теологиясы» деп аталатын түсінікке сүйенгенін, бұл түсінік б.з.д. бірінші мыңжылдықтағы түсіндірме мәтіндерде жақсы расталған. Оған сәйкес, Синнің билігінің бірінші жартысында Ану, Энлиль және Эа сияқты құдайлармен тең дәрежедегі рухани күштері (сүм. ĝarza, акк. parṣū) болған.
Иконография
Синнің танымалдылығына қарамастан, оның бейнесі Месопотамия өнерінде сирек кездеседі. Оның ең көп таралған атрибуты – жарты ай. Месопотамия географиялық ені бойынша жаңа айдың пайда болуына сәйкес, ол әрдайым жатқан күйде бейнеленген. Ол бұқа мүйіздерімен және қайықпен салыстырылған. Мөрлерде Синнің бейнесі жарты аймен бірге оның тақиясына немесе ұстаған туының үстіне орналастырылған болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол безендірілген шекара тастары – кудурруларда оны бейнелеу үшін де қолданылған. Бұл белгі әрдайым мұндай нысандардың жоғарғы бөлігінде, Шамаш пен Иштардың бейнелерімен қатар орналасқан. 110 тас немесе олардың сынықтарын зерттеу көрсетті, осы үш құдайдың бейнесі барлық белгілі кудурруларда кездеседі. Жасалма бейнелеусіз, ай жарты ай түріндегі Синнің бейнесі Неоассирия және Нео-Вавилон өнерінде де басым. Сонымен қатар, оның атын жазу үшін қолданылатын dU4.SAKAR логограммасы, жарты айды білдіретін сөзден алынған. Басқа Месопотамия құдайлары сияқты, Син де ересек, сақалды, көйлек киген ер адам ретінде бейнеленген. Кейде ол сойыл немесе таяқ ұстайды, соңғысы жиі кездеседі, бірақ бұл атрибуттар оған ғана тән емес және оның бейнесін анықтау үшін қолданыла алмайды. Оның өнерінде тағы бір нысан – үш аяқты тіреуіш, мүмкін, шамдақ, кейде үстінде жарты ай және одан сандалға ұқсас белгісіз зат ілінген. Кейбір жағдайларда, Син екі таудың арасынан көтеріліп, Шамашқа ұқсас бейнеленген болуы мүмкін, және Доминик Коллон осы ұқсастыққа байланысты, бұрын оны Шамаш деп есептеген өнер туындыларын қайта қарастыру қажет болуы мүмкін деп ұсынады. Синнің қайықтағы бейнелері де белгілі, және олар мәтіндік дереккөздерде жазылғандай, түнгі аспанды осы көлікте кесіп өтетінін көрсетеді. Ежелгі Вавилондық дереккөздерге сүйене отырып, айлық қайық ай фазасын, атап айтқанда, дөңгелек айды бейнелейтін деп есептелінеді. Оны метафоралық түрде сумерлік дилим2, аккадтық тилимту типті ыдысқа салыстыруға болады, ол да ай құдайының атрибуты ретінде қарастырылған. Пьотр Штайнкеллер соңғысы жарты айдың бейнесі болуы мүмкін деп санайды. Синнің әйелі Нингалды, мысалы, тойларда оның қасында бейнелеуге болады. Ур-Намму стеласында ол оның құшағында отыр. Мұндай бейнелеулер құдайлар арасындағы тығыз байланысты көрсетуге және олардың бірлесіп әрекет ету қабілетін көрсетуге арналған, және бұл Bau және Ningirsu үшін де кездеседі.
Ата-аналар мен бауырлар
Энлиль мен Нинлиль әдетте Синнің ата-анасы деп есептелген. Әбу Салабихтен табылған ерте дәуірдегі мәтін Энлиль мен Нинлильді оның ата-анасы деп айтады, бірақ басқа пікір бойынша, оның ең ерте куәлігі тек Үрдің үшінші әулеті билеушісі Үр-Намму заманына дейін барады. Осы кезеңде саяси себептермен ол Энлильдің ұлы ретінде қарастырыла бастаған болуы мүмкін. «Ан = Анум» құдайлар тізімін жасағандар бұл дәстүрді тікелей мойындамаған сияқты, себебі Нинурта Синнен өзгеше, Энлиль мен оның отбасына арналған бөлімде кездеспейді. Дегенмен, оның ұлы мәртебесі «басшының ұлы» деген мағына беретін Думунунна және «асыл ұл» деген мағына беретін Думуги сияқты есімдерде көрінеді. Син бұл мәтіннің ежелгі Вавилон нұсқасында Энлильден бөлек сақталған, бұл оларды әке мен ұл ретінде қарастырмаған ертеректегі дәстүрдің белгісі болуы мүмкін. Анудың Синнің әкесі екені туралы айтылатын мәліметтер де бар, бірақ олар көбінесе метафоралық сипатта және жеке дәстүрді білдірмейді. Миф бойынша, Энлиль мен Нинлильдің ұлдары Синнің ағалары – Нергал, Ниназу және Энбилулу, бірақ соңғы екі құдай көбінесе басқа ата-ананың балалары деп есептелген. Әсіресе Энбилулу Энлиль мен Нинлильдің ұлы ретінде басқа көздерде расталмаған. Ортақ мәртебелеріне байланысты, Энлильдің ұлдары Син мен Нергал кейде «үлкен егіздер» деп аталған және осы контексте Лугал Ирра мен Месламтаэамен байланыстырылған. Лугал Ирра мен Син арасындағы байланыс, көбінесе Синнің әулеттік әлемде судья рөлін атқаруымен байланысты болған сияқты. Бір астрономиялық мәтінде Син мен Нергал жұбы Латарак пен Лулалмен теңестірілген, бірақ бұл куәлік басқа көздерде кездеспейді.
Әйелі мен балалары
Синнің әйелі Нингал еді. Олар ерте династиялық дереккөздерде жұп ретінде расталған және Месопотамияның барлық аймақтарында бір-бірімен үнемі жұптасып тұратын. Нингалдың туындылары Угарит, Хурит және Хетт пантеондарында жергілікті ай құдайларымен байланысты болған. Алайда, Хуриттер, сонан соң Хеттілер мен Угарит тұрғындары оны Хараннан алған деген ескі ұсыныс дәлелденбеген деп саналады, өйткені ол осы қаламен б.з.д. екінші мыңжылдықтағы ешбір деректе байланыстырылмаған. Ол б.з.б. бірінші мыңжылдықта Харандағы Синаға табынуға қатысты лувиялық дереккөздерде де жоқ. Синнің ең жақсы куәландырылған балалары Уту (Шамаш) және Иннана (Иштар) болды. Бұл үш құдайдың арасындағы байланыс олардың ортақ астральдық сипатына байланысты болды, Син айды, ал оның балалары – күн мен Венераның егіздері ретінде танылатын. Инаннаның үлкен қызы ретінде аталуының көптеген мысалдары белгілі. Оның ата-анасы туралы баламалы дәстүрлер расталғанмен, олардың маңыздылығы аз екеніне келісіледі және ол көбінесе Син мен Нингалдың қызы ретінде танылды. Анудың әкесі екендігі туралы айтылатын нәрсе оны тек ата-баба ретінде көрсетуі мүмкін. Сын "көктегі үлкен қайық" (dmá gul la an na) деп, ал оның ұлы "көктегі кішкентай қайық" (dmá bàn da an na) деп аталды, бұл оның төмен мәртебесін көрсетеді. Бұл атаулар месопотамиялықтардың айдың күннен үлкен деген сенімін бейнелейді. Күн құдайымен некесінің нәтижесі ретінде таңғы құдай Ая Синнің енесі ретінде қарастырылды, бұл оның kallatum епітетінде көрінеді. Синнің тағы бір жиі кездесетін балалары – құдайлар тізіміндегі Амаразу және Амарэя, Киабриг қаласының құдайы Нингублага және Казаллу қаласының құдайы Нумушда. Нингублаганың ай құдайымен байланысы құдайлар тізімдерінде (Ан = Анум, Вейднер құдайлар тізімі, Ниппур құдайлар тізімі) және басқа да көздерде жақсы расталған, мысалы, ежелгі Вавилон цилиндрлі мөрінен белгілі "Син мен Нингублаганың қызметшісі" формуласы. Ол әрқашан оның ұлы ретінде нақты анықталмаған, мысалы, An = Anum деректерінде мұндай сілтемелер жоқ, бірақ мұндай дәстүрдің бар екенін растайтын тікелей мәлімдемелер Абисаре Ларсаның жазуында және Киабригтегі Нингбулага ғибадатханасына арналған әнұранында табылды. Нумушданы Синнің ұлы деп атау оны төменгі Месопотамия пантеонына сіңіру мақсатында болған және Нингбулагаға ұқсастығына негізделуі мүмкін. Оның ай құдайының баласы екендігі туралы аңыз б.з.б. үшінші мыңжылдық деректерінде жоқ. Сонымен қатар, бір әдеби мәтінде Нумушда Син мен Нингалдың емес, Энкидің ұлы деп аталады. Амаразу мен Амарэя туралы мәліметтер аз, және олардың құдайлар тізімінде Синнің қыздары ретінде мәртебесіне қарамастан, Урда онымен бірге құлшылық еткендеріне ешқандай дәлел жоқ. Бұл екі әйел құдай мен ай құдайдың арасындағы байланыстың себебі белгісіз. Нинегалдың Синнің қызы екендігі туралы мәліметтер болғанымен, бұл жағдайда бұл есім Инаннаның эпитеті ретінде қарастырылады және Нинегалдың жеке құдай ретінде түсінілуіне ешқандай дәлел жоқ. Иштармен байланысты тағы бір құдай, кейде Синнің қызы ретінде сипатталатын, махаббат құдайы Наная болды. Алайда, бұл дәстүр Нанья мен Инаннаның тығыз байланысынан туындаған сияқты, мысалы, Арбела қаласына арналған гимнде Арбеланың Иштарға бағытталған бөлімінде Нанья Синнің қызы деп аталса, оны мақталған құдаймен синкретизациялайды. Нанаяның әкесі Ану немесе Ураш (Дилбаттың еркек қамқоршы құдайы, сол есімді жер құдайы емес) болған дереккөздер де бар. Тек Ассирияда ғана ол Синнің қызы деп саналды. Ниневидегі құдайлар тізімінде ол ай құдайының қызы ретінде қарастырылған, әсіресе ол Энлильдің серіктерінің құдайларының қатарына қосылғанда. Инаннамен байланысты тағы бір құдай, Аннунитум, сондай-ақ Синнің қызы деп аталуы мүмкін, бірақ бұл дәстүр тек Набонидтің Сиппардағы ғибадатханасын жөндеу туралы жазбаларында сақталған. Инаннамен сәйкестендіруге байланысты хурит және эламдық құдай Пиникир ақкад тілінде жазылған мәтінде, бірақ хуро-хетт ритуалдарының корпусында Син мен Нингалдың қызы деп аталады. Бір ғана Мақлу сиқырында аяз құдайы Манзат Шамаштың қарындасы ретінде, ал оның ата-анасы Син мен Нингалдың қызы ретінде көрінеді. Ниназудың Синнің ұлы екендігі туралы да бір дәстүр бар. Франс Виггерманн бұл екі құдайдың ара-тұра байланысы Ниназудың құлшылық ету қаласы Энегидің жақын маңдағы Ур қаласына тәуелділігін білдірген болуы мүмкін деп болжайды. Б.з.б. бірінші мыңжылдықта Харанда Нусканың Синнің ұлы екендігі туралы дәстүр қалыптасты.
Сот
Сынның суккалы (қызметші құдай) Аламмуш болды. Ол мен Ниңгублага жиі бір-бірімен байланысты болған, тіпті оларды егіз бауырлар деп те атайтын. Манфред Креберник бұл оның да Ай құдайының баласы ретінде қарастырылғанын көрсетеді дейді. Дегенмен, оны растайтын тікелей дәлелдер табылған жоқ, сондықтан оның Күнәнің баласы саналған-саналмағанын анықтау мүмкін емес. Аламмуштың өзінің суккалы – Уругал болды. Ежелгі Вавилонның «Ан = Анум» алғыр нұсқасында Ниндара Синге жататын құдайлардың бірі ретінде тізілген. Бұл құдайға ертедегі династиялық кезеңде Лагаш мемлекетінде Наншенің күйеуі ретінде табынылған. «Ан = Анум» өзінде ол және Син бір-бірімен тікелей байланысты делінген (III тақташа, 65-жол), ал осы мәлімдемеден кейін Нанше мен олардың балалары тізімделеді. Алайда, осы теңдеу Сіленд мұрағаттарында Ниндараға сілтемелердің болмауына себеп болды деуге дәлел жоқ, себебі Нанше осы контексте Синмен байланыста табынылмаған. Нин МАР.КИ, дәстүрлі түрде Наншенің қызы саналған, сондай-ақ «Ан = Анумның» Синге арналған бөлімінде орналасқан, бірақ Вальтер Саллабергердің пікірінше, оның онда болуы оның ірі қара малмен тығыз байланысымен түсіндіріледі, ол ортақ екенін Ай құдайымен де бөлісетін. Оның серіктеріне «қазынашылық ханымы» (nin èrim, аккад тілінде bēlet išitti) және «ұқыпты үй иесі» (munus agrig šu dim4 ma, аккад тілінде abarakkatu saniqtu) атанған Найегара, сондай-ақ Ниминтабба және Нинурима сияқты құдайлар кіреді. Медициналық мәтіндерде эпилепсияны тудыратын Бенну деген демон оның «орынбасары» (šanê) ретінде сипатталған. «Ан = Анумда» әдетте Энлильдің сарайындағы қызметкерлер саналған Сузианна мен Нинимма да Синнің күтушілері ретінде танылған.
Айдың басқа құдайлары
Хурриттердің ай құдайы Кушу, Умбу немесе Ушу деп аталатын, ол Синмен бірдейленіп, кейде оның есімі логографиялық түрде dEN.ZU немесе d30 деп жазылған. Оның мінез-құлқына Месопотамия мәдениетінің әсері тиген болуы мүмкін, әсіресе ондағы ай құдайының бейнесі. Син мен Ярих арасындағы теңдік Акад-Аморлық екі тілді лексикалық тізімінде көрсетілген, ол төменгі Месопотамияда туған деп есептеледі және Ежелгі Вавилон кезеңіне жатады. Бұл екеуі Угарит құдайларының тізімінде де теңестірілген. Ярих (Yariḫ) және оның түрлері бірнеше семит тілдерінде, соның ішінде Аморлық және Угарит тілдерінде ай мен айды уақыт өлшемі ретінде білдіретін терминдермен байланысты. Нанна мен Син есімдерінің арасында мұндай тілдік байланыс болмаса да, шумер (itud) және аккад (warḫum) тілдеріндегі ай мен ай сөздері де бірдей. Ник Уайатт атап өткендей, Угаритте Ярихтың әйелі саналатын Нингалдың аналогы – Никкаль, Хуриттің араласуы арқылы жағалау қаласына жеткен болуы мүмкін, ал олардың некесін сипаттайтын миф Месопотамия немесе Хурит түпнұсқасына негізделген, ол Син немесе Кушуға қатысты болуы мүмкін. Алайда, Стив А. Виггинс Син мен Ярих арасындағы байланысқа қарамастан, соңғысы өзінің аналогынан ерекшеленетін бірқатар белгілерді көрсетеді, мысалы, әдеби мәтіндерде оны Месопотамияның ай құдайымен байланысты емес, ит сияқты жануармен салыстырады. Хетт және Лувия мәтіндерінде d30 және dEN.ZU логографиялық жазулары Анатолиялық ай құдайы Арманың атын білдіру үшін қолданылған. Де атап өткендей, d30 сондай-ақ мифтің сәйкес нұсқасында Хатт ай құдайы Кашкудың атын бейнелеу үшін қолданылған «Аспаннан Түскен Ай» мифінде де қолданылған, бірақ ол оны культтік мәтіндерде көрсетуі екіталай, өйткені ол Хатт және Хетт дінінде маңызды құдай болған жоқ. Эмарда d30 жергілікті Саггар құдайының атын білдіретін логограмма ретінде қолданылған болуы мүмкін, ол айлық қызметті атқарумен қатар Синджар тауларының құдайлық бейнесі болды. Ол да, Син (Суин) да б.з.д. үшінші мыңжылдықта Эбла қаласында құдайы ретінде табынылған, мүмкін, әрқайсысы ай фазасының әртүрлі түрін бейнелеген. Логограмма dEN.ZU осы қалада Саггарды белгілеген деген болжам бар, бірақ Альфонсо Арчи бұл мүмкін емес деп санайды. Айлық сипат кейде тағы бір Эблалық құдай Хадабал (dNI da KUL) үшін де ұсынылған, бірақ Арчи осы пікірмен келіспейді. Алайда ол Эбла мәтінінде айтылған Ибубу патшасының теофоралық аты Ли им dEN.ZU, Синнен өзге құдайды білдіруі мүмкін екенін қабылдайды. D30 логограммасы эламиттік ай құдайының атын беру үшін де қолданылған, мүмкін, Напирмен сәйкестендірілген, бірақ Де бір жағдайда Нанар есімі эламиттік контексте, атап айтқанда Шилхак Иншушинактың жазуында кездесетін сияқты. Екі тілді аккад-кассит лексикалық тізімі бойынша, касситтердің Синнің аналогы Ši ḪU (екінші белгісін оқу белгісіз) саналған, бірақ ол көбінесе Мардукпен теңестірілген.
Дін
Күнә ежелгі Месопотамияның барлық аймағында маңызды құдай ретінде танылған. Оның мәртебесі Месопотамия құдайлар пантеоны тарихының ең ерте кезеңдерінде-ақ жоғары болған. Аймақтың көптеген ірі қалаларында Күнәға табыну болған деп есептеледі, және Бабыл мен Ассириядағы қазба жұмыстары барысында оған арналған көптеген ғибадатханалардың қалдықтары табылған.
Ерте тарих
Ур ертедегі династиялық дәуірде ай құдайының, бастапқыда сумерлік тілінде Нанна деп аталған, құлшылық орталығы ретінде қалыптасқан, бұл Абу Салабихтен табылған зами гимндерінде расталған. Оның басты ғибадатханасы – "ұлы жарық үйі" – Екишнугал. Бұл атаумен басқа қалаларда да ғибадатханалар болған, бұл Урдың дін саласындағы орталық маңыздылығын көрсетеді деп есептеледі. Бұл салтанатты атаудың алғашқы нақты айғауы Уту-хегалдың билік кезімен даталанады, бірақ ол Эаннатум заманында да қолданылған болуы мүмкін. Тарих барысында оны бірнеше билеушілер қайта салды немесе демеушілік етті, соның ішінде Акадтың Нарам-Син, Урдың Ур-Намму, Исин-Ларса кезеңінің әртүрлі билеушілері, Вавилонның Кассит әулетінен Куригалзу I, Исиннің екінші әулетінен Мардук-надин-аххе және Адад-апла-иддина, сондай-ақ Жаңа Вавилон империясының Небухаданасар II. Урде Синге арналған басқа да ғибадатханалар болды. Мысалы, литургиялық мәтіндерде "көкпен байланысқан үй" деген мағынаны білдіретін Эдиманна аталымы кездеседі. Син-Иддинам қайта салған "әміршілер үйі" – Енамнуна да Урде орналасқан болуы мүмкін. Ур-Намму билік еткен кезде Синге арналған зиккурат салынды. Ол "кеңес гүлденетін патшаның үйі" – Элугалгалғасиса деген атқа ие болды. Үшінші Ур әулетінің патшалары өздерін Синнің тағайындауымен билікке келгенін сендірді. Оның құлшылығы олардың билік кезінде гүлденді, бұл қазбалар кезінде цензураланбаған құрылымдармен және көптеген арнау жазуларымен дәлелденеді. Осы кезеңдегі жазуда ол Энлиль, Нинлил, Инанна, Энки, Нергал, Нинурта, Нуска, Ниншубур және құдайға айналған батыр Гилгамешпен бірге пантеонның маңызды мүшелерінің бірі ретінде көрсетілген, оның биліктегі үйге тигізген әсеріне байланысты осы тізімге енгізілген. Ибби-Син бір кезде "Мелуханың қызыл итінің" бейнесін Синге арнады. Бұл құрбандықты сипаттаған құжатқа сәйкес, жануардың "Ол тістейді!" деген есімдік атауы болған.
Діни қызметкер әйелдер
Урдағы айға табынудың маңызды аспектісі – ен жұбының құрылуы болды. Ақкад тілінде оны иеленуші entum деп аталды. Олардың тұрағы Гипар деп аталды, ал Ежелгі Вавилон дәуірінде ол ай құдайының жұбайы Нингалдың ғибадатханасымен біріктірілді. Ен жұбының ғибадат саласындағы міндеттері туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар құрылыс және қайта жаңарту ісіне қатысқан болуы мүмкін. Олар негізінен Саргон мен Ежелгі Вавилон дәуірі арасындағы дереккөздерде кездеседі. Олар әдетте патшалардың қыздары болған. Аққадтың Саргонының қызы Энхедуанна ең әйгілі ен жұбы болды. Ол сондай-ақ осы лауазымды алғаш рет иеленген адам, дәлелдеріне «Энхедуаннаның дискісі» деп аталатын зат, оның қызметшілерінің мөрлері және кейінгі дәуірлерде көшірілген, оған жатқызылатын әдеби шығармалар кіреді. En жұбы осы уақытта жаңалық ретінде құрылған ба, әлде ол ай құдайына табынумен байланысты ертедегі Ерте Династиялық атақтан дамыған ба, бұл белгісіз. Кейінгі ен жұптарының арасында Саргонның немересі Нарам Синнің Аққадтан шыққан қызы Енменана («Нанна құдайының zirru діни қызметкері, Нанна құдайының жұбайы, Урдағы Син құдайының entu діни қызметкері» деп аталды); Лагаштан шыққан Ур Бабаның қызы Энаннепада, Лагаштың екінші әулетінен шыққан осы лауазымның жалғыз иесі; Урдың Наммусының қызы Эн-ниргал ана; Ху, Шульгидің замандасы және мүмкін қызы; оның ізбасарлары Энзианна мен Энгалан, біріншісі Шульгидің билігі кезінде, ал екіншісі Амар Син таңдаған; Исиннің Ишме Даганының қызы Энна тума, ол өлгеннен кейін лауазымын сақтап, Ларса Урды басып алғаннан кейін де қызметін жалғастырды; Ларсадан шыққан Смуэльдің қызы Энгаланна; және оның ізбасары, Ларсадан шыққан Кудур Мабуктың қызы және Варад Син мен Рим Син I-дің қарындасы. Ол осы лауазымды алғаш рет Амар Син тұсында жаңарғанға дейін соңғы иесі болды. Амар Син тұсында көршілес Карзидада Наннаның жеке кеңсесі болғандығы расталды. Оның иелері екеуі ғана белгілі, екеуі де осы патшамен бірге қызмет еткен: Енағазианна және Эн Нанна Амара Сунь киагра. Ежелгі Вавилон дәуірінің басында оған арналған жерлеу құрбандықтары туралы жалғыз мәліметтен белгілі болған Enmegalanna, Карзидадан шыққан ен болуы мүмкін, бірақ ол сол жерде немесе Урда тұрғаны белгісіз. Бұл институт б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтарда маңызды болғанымен, біртіндеп төмендеп, ақырында жойылды деп есептеледі.
Кейінгі дәлелдер
Ежелгі Вавилон дәуірінен кейінгі Урдағы Синге табынуға қатысты деректер ертедегі дәуірлерге қарағанда сирек кездеседі. Бірінші Селанд әулетінің мұрағаттарынан алынған ешбір мәтінде Ур туралы тікелей айтылмаған, бірақ қала мен Син оған тиесілі билеушілер үшін ерекше маңызға ие болған болуы мүмкін. Ол Сейланд мәтіндік корпусындағы Нанше, Иштар, Нинурта және Шамашпен қатар ең жақсы куәландырылған құдайлардың бірі. Ол ежелгі вавилондықтан орта вавилондық кезеңге дейін расталған ономастиконның танымалдылығын көрсететін теофоралық есімдердегі ең көп таралған құдай. Сонымен қатар, басқа да дәлелдер оның табынуының көлемі шамалы болғанын көрсетеді, бұл оның орталығы патшалық әкімшілікпен тығыз байланысты емес ғибадатхана болғандығын білдіруі мүмкін. Үш мәтін айдың басында, яғни жаңа айда құрбандықтар әкелуге болатынын көрсетеді. Ол сондай-ақ Энлиль, Эа және осы үш құдайдың жұбайлары (Ниңгал, Ниңлиль және Дамкина) Акурдуананың мөр жазуында есімдерімен аталады. Синаның өзіне табынудан басқа, "Синнің қызы" деген эпитетпен белгілі Иннананың ерекше бір түріне арналған құрбандықтар да Сейланд мәтіндерінде кездеседі: d(INANNA.)DUMU(.MÍ) (d)30(‐NA)/dEN.ZU. Құригалзу I-ден басқа, Кассит әулетінің билеушілері Урға көп қызығушылық танытпады. Оның тұсында Эдублама, "үй, биік есік тесігі", бастапқыда Шу Илишу Синге арнап салған сот, осы құдайдың мүсіні Аншандан қайтарылғанын еске алу үшін қайтадан ғибадатхана ретінде жаңартылды. Исиннің екінші династиясы кезінде және одан кейін Урдағы Синге табыну туралы мәліметтер аз, себебі соңғы ғибадатхананың мұрағаты табылған жоқ, ал ақпарат құрылыс жұмыстарына және аз ғана естелік жазуларға байланысты археологиялық деректермен шектелген. Олардың ең көнесі біздің заманымызға дейінгі VII ғасырдың ортасына жатады, сол кезде қала Жаңа Ассирия империясына адал жергілікті губернаторлар әулетінің бақылауында болды. Жаңа ассириялық билеушілердің Урдың діни дәстүрлеріне қаншалықты араласқаны белгісіз. Губернаторлардың бірі, Синбалассу Иқби, Нингал Иддиннің ұлы және Ашурбанипалдың замандасы, жергілікті экономикалық өркендеуді пайдаланып, Экишнугалды жаңартты. Ол сондай-ақ Элугалгалгасизаны қайта салды. Синбалассу Иқби билік еткеннен кейін Урдағы Синге табынуға қатысты деректер тек Набуходоносор II билік кезінде, ол да Экишнугалды жаңартып, ай құдайына ай белгілері арқылы тағдырды анықтау қабілетіне сенгендіктен осылай істеген болуы мүмкін, қайта пайда болды. Оның ізбасары Набонид Урдағы Син культіне қатысты қосымша құрылыс жұмыстарын жүргізді. Ол бірнеше ірі құрылыс жобаларын тапсырды, соның ішінде Син мен оның әйелі Ниңгалға байланысты ғибадатханаларды қайта құруды. Олардың арасында Элугалгалгасиса да болды, ал патша осы оқиғаны еске алу үшін жасалған жазуда бұл құрылыста бұрынғы жұмыстарды Ur-Nammu мен Shulgi жасағандығын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Урдың бұрынғы дәстүрлеріне қызығушылық танытып, ен-ханифа институтын қайта жаңғыртты, өз қызын осы лауазымға тағайындап, оған жаңа есім берді – Эннигальди Нанна ("Наннадан сұралған діни қызметкер"). Оның туған есімі белгісіз. Набонид бір жазуда кеңсесін қалпына келтіргенде pl авторлық құжатына сүйенгенін мәлімдеді. Пол Ален Болиу Месопотамия тарихының бұрынғы кезеңдеріндегі ен-ханимдар лауазымына қатысты зерттеуін қазіргі археологтардың жұмысымен салыстыруға болатынын атап өтті.
Ерте тарих
Жоғарғы Месопотамияда Синге ең көп танылған құлшынып табыну орталығы Харран қаласы болды. Мелани Гросстың сөзіне қарағанда, Син Үшінші Ур династиясы тұсында, қала басты нарық орталығы болған кезде Урдан Харранға әкелінген болуы мүмкін. Стивен Холлоуэй да осы пікірді қолдайды. Дегенмен, Харран есімі алғаш рет ежелгі Вавилон дәуіріндегі мәтіндерде Синмен байланыстырылады. Қаланың өзі б.з.д. жиырма төртінші ғасырдағы Эбла деректерінде кездеседі. Олар Эбланың Солтүстік Сириядағы билігін ресми түрде мойындаған елді мекендердің бірі екенін көрсетеді. Осы аймақта Син (Суину) құдайға табынылғанмен, Эбла архивінде оған шалу құрбандықтары жиі айтылмайды, ал оның құлшынып табыну орталығы деп саналатын қала – NI rar еді. Альфонсо Арчи оның Төменгі Месопотамиядан келмегенін, ал жергілікті түрде Балық өзенімен байланысты болғанын айтады. Бір деректе Суину және Балиханың дін қызметкері болған адам туралы мәлімет бар, бұл екеуі осы су арнасын бейнелейтін қатар құдайлар еді.
Б. з. б. екінші мыңжылдық
Харрандағы Күнға табынудың ең ерте дәлелі – Ешнунаның Нарам Суен жазуы болуы мүмкін, б.з.д. 19 ғасырдың соңында жасалған. Бірақ оның мағынасы әлі нақты емес. Әдетте, «Харран Күнi» (dEN.ZU ša ḫa ar ra nimki) туралы ең анық мәліметтер Мари қаласынан, Зимри Лим билігінен (б.з.д. 1782–1759 жж.) келген мәтіндерде кездеседі, мысалы, оған арналған ғибадатхана туралы хат. Онда жергілікті билеуші Асди Таким осы ғибадатханада Залмақкум патшаларымен және ДУМУ иаминаның ақсақалдарымен келісімге келгені жазылған. Ол Эхульхуль (𒂍pulsewidthpulsewidth), «қуаныш сыйлайтын үй» деп аталған, бірақ бұл салтанатты атау Жаңа Ассирия кезеңінен бұрын расталмаған. Харран қаласы үздіксіз қоныстанғандықтан, қазба жұмыстары кезінде ерте заманға дейінгі ең бір ғимарат та табылған жоқ. 2023 жылға дейін Күннің ғибадатханасының нақты орны белгісіз. Харрандағы Күнге табыну б.з.д. екінші мыңжылдықтың қалған бөлігінде толыққанды жазылмаған. Бірақ ол Хетт империясының Шоппилулиума I мен Митан империясының Шаттиваза арасындағы келісімде осы екі мемлекеттің құдайларының бірі ретінде айтылады. Альфонсо Арчи бұл деректе оның және хуриттердің ай құдайы Кушухтың бөлек аталғанын көрсетеді. Хеттілердің Харран Күнiне табынғанына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, ол Лувия дініне енген, бұл туралы оның Тархунташшаға енгізілуіне сілтеме жасалады. Манфред Гуттер оның табынуы Кидзуватнадан тарағанын айтады, онда ол және Кушух лувийлердің сүйікті ай құдайлары болған, Арманың батыс лувий қауымдары арасындағы танымалдылығынан өзгеше.
Б. з. б. бірінші мыңжылдық
Харранның Сині темір дәуірінде танымал болды. Ол Табальдың жергілікті пантеонындағы маңызды құдайлардың біріне айналды. Армаға Памфилия, Киликия, Кария және Ликияда тұратын лувиялық қауымдар табынуын жалғастырғанмен, шығыс лувиялықтардың арасында ол ай құдайы ретінде Харранның Синімен толықтай ығыстырылды. Ол Таранжұз және Кубаба сияқты құдайлармен бірге Тил Барсиптегі стела жазуында айтылады. Сонымен қатар, ол Кубабамен бірге Табалдан алынған бірнеше жазуларда қарғыс сөздерінде кездеседі. Орта Ассирия кезеңінің ассириялық деректерінде Харранның Синіне сілтеме жоқ, бірақ оның культ орталығы Түкүлті Нинурта I тұсында Орта Ассирия әкімшілік жүйесіне енгізілген болуы мүмкін. Дегенмен, оның ғибадатханасына патшалық қолдау көрсеткендігінің дәлелдері келесі Жаңа Ассирия кезеңінен табылды. Стивен В. Холлоуэй Жаңа Ассирия империясының жергілікті халық арасында танымал болған Си культын патшалық үгіт үшін қабылдауға тырысқанын айтады. Ол Ассирияда Саргон II тұсынан бастап ерекше маңызға ие болды. Есархаддон Харранның Синінен галамахудан ("бас аза тұтушы діни қызметкерінен") астрономиялық есептер алды. Ашурбанипал Эхулхулді жаңартып, мүмкін, Мысырға қарсы жорықтан оралғанда осы қалада акиту тойына қатысқан. Ассирия құлағаннан кейін Харрандағы Си культы тоқтатылды, ал Ашшур-убаллит II жеңілгеннен кейін Набополасар және оның Мидия одақтастары (Умманманда) оның ғибадатханасын тонады. Бірақ, Набонид тұсында оған патшалық қызығушылық қайта оянды. Оның анасы Адад гуппи осы қаладан шыққан болуы мүмкін, және ол Сидің діни қызметкері немесе осы құдайға өте берілген жоғары топқа жататын әйел болған. Оның Харранның қамқоршы құдайына деген жеке адалдығы ұлының діни көзқарасына әсер еткен деген болжам бар. Эхулхулді қайта құру Набонид тұсында басталды, бірақ оның 539 ж.б.д. Ұлы Кирдің билігінен құлатылғанға дейін аяқталған-аяқталмағаны белгісіз. Харран Жаңа Вавилон империясы құлағаннан кейін парсы, эллинистік және рим кезеңдері арқылы діни орталық ретінде маңыздылығын сақтап келді, бірақ оған сілтемелер ертеректегі деректерге қарағанда сирек кездеседі. Син ғибадатханасы Ахеменидтер тұсында Набонид тұсынан бері өз түрін сақтаған, бірақ гректер билігінде қайта салынған болуы мүмкін. Б.з.д. IV ғасырдың соңында Антигон I Монофтальмастың билігінде Харранда құрылған монеталар ай жартысымен белгіленген, бұл Сиге табынудың жалғасқандығын көрсетеді. Ай символы Рим кезеңінде жергілікті монеталарда пайда бола берді, мысалы, Люций Вер, Септимий Север және Элагабал сияқты рим императорларының тұсынан алынған мысалдар бар.
Ниппур
Син Ниппурдан Лугальзагесидің ерте дәуірдегі жазуында еске алынған, ал Нанна есімі тек осы қаладан кейінгі дереккөздерде ғана қолданылған. Бұл қаланың шетінде орналасқан Бит Суэннада Екишнугал атымен белгілі Синге арналған ғибадатхана болған. «Ниппур жинағы» Ниппурдің өзіндегі оған арналған, аты жоқ ғибадатхана туралы айтады және ол онда Нингал, Иштар, Шамаш, Шузианна және Калкалмен бірге құдай ретінде табынылғандығын көрсетеді. Сонымен қатар, ол Нинлиль ғибадатханасындағы төрт кіші ғибадатхананың бірінде құрметтелген, ал қалған үшеуі Нинхурсаг, Нинтинугга және Нисабаға арналған. Кассит Ниппурынан алынған құдайлық есімдерде Син ең көп кездесетін құдай, осы контексте қолжетімді дереккөздерде 129 рет кездеседі.
Бабыл мен Борсиппа
Бабылда Син алғаш рет ежелгі Вавилон кезеңінде Суму абум билігінде, оған арналған ғибадатхана салынған кезде кездеседі, бірақ ол кейінірек дереккөздерде тіркелген киелі орындардың қайсысына сәйкес келетіндігі белгісіз. Олардың бірі, Хаммураби, Самсу илуна және Набуходоносор II жазбаларында көрсетілгендей, Урдағы ғибадатханамен Ekišnugal атауын бөліседі. Оған арналған екінші ғибадатхана, Энитенду, " (жағымды) демалыс үйі", сол қаланың шығысында орналасқан, Амми Дитана мен Амми Садука жазбаларында айтылғандай. Син, Иштардың жергілікті түрі Белет Бабили ғибадатханасында да құлшылыққа ие болды, бұл оның осы қасиеттің әкесі ретінде жақсы құжатталған рөліне байланысты. Селевкид кезеңінде Антиох I Бабылда Синге құрбан шалып, оған табынды. Дегенмен, оның жергілікті құдайларды құрметтеуге бағытталған діни саясаты ерекше болды және Селевкид билеушілерінің үлгісі ретінде қарастырылмауы керек, себебі бұл әулеттің басқа мүшелеріне қатысты деректерде тікелей параллель жоқ. Син Бабылдың жанындағы Дамруда да құлшылыққа ие болды, бұл оның "Дамру иесі" деген бēl Damru атауымен куәландырылған. Оған арналған ғибадатхана, "көлеңкесі жағымды үй" деген мағына беретін Egissubiduga аталған, осы елді мекенде болған. Жаңа Вавилон кезеңінен және кейінгі дереккөздерден Борсиппада Синге табыну туралы мәліметтер бар, бірақ ол осы қалада одан бұрын да болған болуы мүмкін. Езида ғибадатхана кешенінде, Набуға (бұрын Мардук, бастапқыда Туту) арналған ғибадатханада, оған арналған "көктемнің байланысы" деген мағына беретін Edimanna, "көктемнің байланысы" деп аталатын киелі орын болған, бұл туралы Набуходоносор II оны қайта жаңартуы туралы жазбасында және Жаңа Вавилондық әкімшілік мәтінінде айтылған. Оның жергілікті пантеондағы болуы Нанаямен байланысын көрсететін болса мүмкін.
Урук
Урук қаласында Синге табыну алғаш рет Ежелгі Вавилон кезеңінде құжатталған, оның шумерлік атын қолданатын арнау тізімі және ақпараттық мәтін Акад тілінде жазылған. Бұл қаладағы оның ғибадатханасы "Принц ұлының үйі" деген салтанатты атаумен белгілі болды – Эдумунунна. Жаңа Вавилон кезеңінде оған осы қаладағы шағын ғибадатханада, яғни экурратуда табынылған. Оның үш кейпіне арнаулар жасалды, бұл құдайдың стандартты түрімен қатар "ауланың Сині" (ša kisalli) және "көк Сині" (ša šamê) расталды. Дегенмен, осы екі нақты кейпінің маңызы шамалы болды. Үш жағдайда, Син және "көк Сині" екі бөлек құдай ретінде бір мәтінде кездеседі. Дарий Ұлының тұсындағы мәтінде Синнің киелі орны туралы да айтылады. Ол Селевкид кезеңінде де Урук қаласында құрметтелді, бұл туралы діни және құқықтық мәтіндердегі сілтемелер, сондай-ақ оны шақыратын теофоралық есімдер куәландырады. Ол Ану мен Антуға арналған жаңа ғибадатхана кешені – "бас ғибадатхана" (Бит Реш) құдайларының бірі болуы мүмкін, ол осы кезеңде салынған. Джулия Крулдың пікірінше, Уруктың жергілікті пантеонында оның болуы кейінгі дереккөздерде құжатталған Ниңгал мен Ниңгублаганың қалаға әкелуіне себеп болған болуы мүмкін.
Бабылдың басқа қалалары
Алғашқы династиялық Лагаш кезінде Синге белсенді түрде табынған жоқ сияқты, бірақ ол Құсбегіштер стеласындағы ант формуласындағы құдайлардың қатарында кездеседі, сондай-ақ Амар Суен және Пузур Суен сияқты осы аймақтан табылған шумер және аккад тілдеріндегі теофориялық есімдерде де айтылады. Кейін Нарам Син жақын орналасқан Гирсу қаласында оған арналған ғибадатхана салған болуы мүмкін. Урумда Синге «Еаблуа», яғни «мол малдың үйі» аталған ғибадатханада табынылған. Эндрю Р. Джорджтың сөзіне қарағанда, Киштің Манана әулетінен шыққан Накимум бұл қалада салған «Едібламақ», яғни «үй, биік есік тіреуі» де оған арналған. Ақшақ та Синнің құлшылық орталығы болған сияқты, себебі онда осы құдайдың санга діни қызметкері тұрғандығы және «dEN.ZU LUGAL Акшаки», яғни «Акшак патшасының күні» аталған теофориялық есімдері куәландырады. Сиппарда Син туралы Ежелгі Вавилон кезеңінен бастап көптеген мәліметтер сақталған. Ол алғаш рет жергілікті патша де билік еткен кезеңдегі мөрде кездеседі, ол Бабылдың Суму ла Эльдің замандасы болған. Бұл қалада «Эдиманна», яғни «көктемнің байланысы» аталған ғибадатханасы болған. Алайда, кейінгі кезеңдердегі құжаттарда оның құлшылығына қатысты ешқандай сілтеме жоқ, ол тек Набонид патша тұсында ғана қайтадан куәландырылған. Бұл патша оны қалаға қайта әкелгені ме, әлде бұл жерде әрдайым болған, бірақ қолдағы дереккөздерде тікелей айтылмаған кішкентай сектаның мәртебесін көтергені ме, белгісіз. Синге Сиппарда Персия үкімдігі кезінде де табынылған. Ларсада Синге Ежелгі Вавилон кезеңінде Нингалмен ортақ ғибадатханада табынылған, бірақ кейінгі кездердегі дереккөздерде оған ешқандай сілтеме жоқ. Бір кезде Син мен Нинггал Киссигтің қамқоршы құдайлары ретінде Иннана мен Думузиді алмастырған.
Дияла алабы
Син Дияла алқабында маңызды рөл атқарды. Мысалы, Ешнунаның Дадуша жазуында оның патшалығының басты құдайлары тізіліп, ол Ану мен Энлилден кейін аталған, бұл әдетте Энки (Еа) орнында болуы күтілген. Оның Ешнуна қаласында ғибадатханасы болған болуы мүмкін, бұл Ибал-пи-эль II жылнамасында көрсетілген. Тутуб осы аймақта оның табыну орталығы ретінде танылды және қазбалар оған арналған ғибадатхананың Жемдат Наср кезеңінде-ақ бар екенін көрсетеді. Осы қалада, Ур сияқты, оған арналған дін қызметкері тұрды. Дегенмен, қала Синге табыну орталығы ретінде маңыздылығын жоғалтты. Телл-Ишхалидегі қазбалар барысында оған арналған тағы бір құдай үйі табылды, бұл көне Неребтум орны болуы мүмкін. Син сонымен қатар, батыс Ирандағы Чогха Гаванехтен табылған тақташалардағы жеке есімдерде ең көп кездесетін құдай, ол б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында Акад елді мекені болған және Ешнуна патшалығымен байланысты болуы мүмкін.
Ассирия
Бабылда Синаға арналған қасиетті орындар көбінесе оның туыстары саналатын құдайлармен байланысты қалаларда орналасқан, мысалы, Ниппурдағы әкесі Энлил және Урук пен Вавилондағы қызы Иштар. Ассирияда олар көбінесе осы аймақтың әртүрлі уақыттарда астанасы болған елді мекендерде кездеседі. Ашшур қаласында оған және Шамашқа арналған қос ғибадатхана, Эхулхулдирдра, "шектен тыс қуаныш үйі" болған. Бұл сирек қолданылатын салтанатты атауы Харандағы ғибадатханаға қатысты Ехулул деген жақсы белгілі атаудың ықпалымен туған-тұмасы белгісіз. Оны Ашшур-Нирари I, Тукульти-Нинурта I және Ашурнасирпал II қайта салған. Есархаддон тұсындағы құжаттарда көрсетілгендей, Ниневиде де осындай ғибадатхана болған, бірақ оның аты қазіргі уақытта белгісіз. Дур Шаррукинде де осыған ұқсас қос қасиетті орын болғандықтан, Ашшур ғибадатханаларының орналасуы Ассирия тарихының әртүрлі кезеңдерінде астана болған басқа қалалар үшін үлгі ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Ежелгі Ассирия кезеңінде Син, Кәнештегі Ескі Ассирия сауда ошағының (карум) тұрғындары ең көп табынған Месопотамия құдайларының бірі болған.
Мифология
Оның діни маңыздылығына қарамастан, Син мифтерде көбінесе кездеспейді, әсіресе оның балалары Иштар мен Шамашқа қарағанда.
Нанна-Сюэннің Нибруға сапары
Нанна Суэннің Нибруға сапары туралы шығармада Ай құдайының Энлильді Ниппур қаласында кездесу үшін жасаған сапары сипатталады. Бұл шығарма әдеби мәтіндерде жақсы белгілі бір мерекеге байланысты жазылған деп есептеледі, онда Ай құдайының мүсіні қайықпен Ур қаласынан Ниппурға тасымалданған. Ниппурды мадақтаған жырлық шақырудан кейін, Син өз қызметшілерін Ебла және Туммал аймақтарынан, сондай-ақ басқа да жерлерден ағаш әкелуге жібереді, осылайша кеме жасатуға дайындалады. Кеме дайын болғаннан кейін, ол Энлильге мал, қой, құс, балық және басқа да жануарлар сияқты түрлі сыйлықтар дайындайды. Содан кейін ол саяхатына шығады. Жол бойында бес жерде тоқтайды, әрбір жерде жергілікті қасиетті әйелдер оны құрметпен қарсы алады: Энегиде Нингрида, Ларсада Шерида, Урукта Иннана, Шуруппакта Ниннуг және Туммалда Нинлил, бірақ олардың өтініштеріне қарамастан, Энлильге арналған жүкпен ешқайсысымен бөліспейді. Ниппурға жеткен соң, оны құдайлық қақпашы Калкал қарсы алады, содан кейін ол Энлильмен кездеседі. Ол өзінің туған қаласы Ур үшін құдайының батасын тілейді және оны шығарманың соңғы жолдарында алады.
Лаббу туралы аңыз
Лаббу аңызында күнә маңызды рөл атқарады. Бұл туынды тек Ашшурбанипал кітапханасынан нашар сақталған бір ғана көшірме арқылы белгілі. Синнің маңыздылығы және Тишпақтың болуы оның Ешнуна мемлекетінде туған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Уилфред Г. Ламберт оның б.з.д. 1800 және б.з.д. 800 жылдары аралығында жазылғанын болжады. Франс Виггерман оның жазылу мерзімін б.з.д. 1755 жылдан бұрынғы кезеңге жатқызады. Ол құдайлар мен осы аттас құбыжық арасындағы қақтығыс туралы айтады. Лаббуды көргенде, Син бетін ай тұтылуын еске түсіретін жамылғымен жасырады. Кейін ол, құбыжықпен шайқасуға таңдалған Тишпаққа кеңес береді. Осылайша, Лаббуды өлтіруді ұйымдастыру оның міндеті болады.
Инаннаның ұрпақтары
Иннаның түсуі бойынша Ниншубур, осы аттас құдайдың суккалы (қызметші құдай), оның қызметшісі жан түршігерлік әлемде өлмеуі үшін Наннаға, сондай-ақ Энлил мен Энкиге шарапат етуге міндетті. Ниншубур кейіннен Экишнугалға кіріп, оған берілген нұсқау бойынша жалбарынады, бірақ Нанна оған көмектесуден бас тартады. Осы мифте оның болуы оның Инаннаның әкесі ретінде жақсы белгілі рөлін көрсетеді деп есептеледі. Дина Кац бұл бөлімге тікелей параллельді Гилгамеш, Энкиду және Ар өлкісі мифінде табуға болады дейді және осыған сүйене отырып, осы екі шығарма арасындағы мәтіндік байланысты ұсынады. Ол Иннаның түсуі ескірек және Гилгамеш, Энкиду және Ар өлкісіне әсер еткенін болжайды, ал керісінше болу ықтимал емес. Дегенмен, Альхена Гадотти Кацтың ұсынысымен келіспейді және екі мәтін арасындағы байланысқа дәлелдердің жетіспеуін, сондай-ақ Гилгамеш, Энкиду және Ар өлкісінде Наннаның болмауына байланысты бөлімдердің тікелей салыстырылмайтындығын айтады. Алайда, ол осыған ұқсас тізбек Гилгамеш дастанының XII тақташасында сақталған шығармада бар екенін көрсетеді.
Гилгамеш эпосы
Гилгамеш эпосының "Стандартты вавилондық" нұсқасында, қайтыс болған Энкидуға арналған кейбір қабірлік заттардың Синге арналғаны айтылады, бұл үзіндіде Намрасит деп аталады. Эндрю Р. Джорджтың пікірінше, бұл оның көкте көрінбейтін кезде өлгендерге бірге болатындығына сенуді көрсетеді. Эпостың кейінгі бөлімінде, Гилгамештің шөлде сарсана жүргені және Энкидуды жоқтағаны туралы нашар сақталған үзіндіде, батырдың екі арыстанды өлтіріп, оларды оған арналған ғибадатханада Синге арнағаны айтылуы мүмкін, бәлкім, ай құдайынан түс көріп сенім алғаннан кейін. Син туралы ақпарат эпостың стандартты нұсқасының XII тақташасында да кездеседі, ол Гилгамеш, Энкиду және Әлемнен тыс әлемнің аккадтық бейімделуі болып табылады және жеке әңгіме құрайды. Энкиду әлемнен тыс әлемде тұтқындалғанда, Гилгамеш Син, Энлил және Эадан оның серігін құтқаруға көмектесуді сұрайды, бірақ олардың бірінші екеуі бас тартады. Гилгамеш эпосының ерекше нұсқасында, басты кейіпкердің және Энкидудың есімдері әдетте Син мен Эады бейнелеу үшін қолданылатын логограммалармен, d30 және d40-пен ауыстырылады. Сонымен қатар, Урук орнына Ур есімі қолданылады. Мұның себептері белгісіз, себебі Син мен Эа кейіпкерлерінің және Гилгамеш эпосының батырларының арасындағы ұқсастықтарды табу қиын. Қазірге дейін табылған жалғыз тақташа ежелгі вавилондық кезеңнің соңы мен орта вавилондық кезеңнің басында, мүмкін, Селанд патшалығында көшірілген. Сақталған үзінділер эпостың "Энкидудың өркениетке енуі" бөліміне сәйкес келеді.
Басқа композициялар
Үшінші Ур әулетінің құлдырауынан туған "Сумер мен Ур үшін жоқтау" жырында, Синнің табыну орталығына келген апаттың оған тигізген әсері суреттеледі. Ол Энлильден құдайлар кеңесінің оған салған жазасын кері қайтаруды өтінеді, бірақ бастапқыда оның тілегі қабылданбайды. Сондықтан ол Нингалмен бірге қаладан шығып кетеді. Кейін ол қайтадан Энлильге көмек сұрап барады, осы жолы Урдің қайта құрылатынына кепілдік алады. Соңында ол Нингалмен бірге қалаға оралады. "Энума Элиш" эпосында Ай құдайы, Наннар деп аталса, Мардук Тиаматты жеңгеннен кейін оны лауазымына тағайындайды. Дегенмен, бір үзіндіде оның мәртебесі Нинлилмен сыйланғаны айтылады. Гунгунум патшалығы кезінде сақталған басқа бір дәстүрде, оның нұры "Энки Нинки құдайлары" деп аталатын, Месопотамия мифологиясының әртүрлі теогонияларынан шыққан ата-бабалар тобымен сыйланғаны жазылған. Ежелгі Вавилон дәуірінен қалған тағы бір фрагментте, Энлиль олардың үйлену тойын өткізгені айтылады. Ай құдайы, сондай-ақ, от құдайы Гибилдің ірі храмдарға баруын сипаттайтын фрагменттерде де кездеседі. Натан Вассерман атап өткендей, Синді "өзен жағасында балық аулауды ұнататын" құдай ретінде бейнелейтін әртүрлі әдеби үзінділер белгілі.
Кейінгі әсері
Антигон I Монофталм билігінен кейінгі дереккөздер Харрандағы Син культының тағдыры туралы көп мәлімет бермейді, және ол б.з.д. соңғы ғасырларда және б.з. алғашқы екі ғасырында қалай дамығаны белгісіз. Дегенмен, 217 жылы Каракалланың ресми сапары қаланың маңыздылығын сақтағанын көрсетеді. Геродиан бұл императордың Селена храмына баруға ниеттенгенін айтады. Алайда, қазіргі таңда бұл мәлімет, Аммиан Марцеллиннің Лунаға Харранда құдай ретінде сілтемесі, сондай-ақ ай құдайының осы қаланың орталық құдайы екенін айтатын грек, латын және кейінірек араб дереккөздерінің бәрі дұрыс емес деп есептеледі. «Август тарихының» анонимді авторы ерекше жағдай, ол Харран құдайының атын «Лунус» деп дұрыс атады. Араб дереккөздерінде Харран тұрғындары «сабилер» деп сипатталған, бірақ олардың сенімдері туралы сенімді мәліметтер жеткіліксіз, олар бұрынғы кезеңдерде белгілі Син культының жалғасы болды ма, жоқ па, анықтау қиын. Хараран дінінің кейінгі жазбаларындағы көптеген рәсімдер мен құдайлардың ертеректегі дереккөздерде нақты алдыңғылары жоқ сияқты. Майкл Бломмер Харрандағы «язықшыл» дәстүрлердің сақталуы туралы хабарламалар, мүмкін, саяси бәсекелес қала Эдессамен салыстыру үшін, қаланы кемсіту мақсатымен асыра сілтеме жасалған болуы мүмкін деп ұсынады. Орта ғасырлық дереккөздер Харрандағы бекініс бастапқыда саби храмы болған деп мәлімдейді, бірақ бұл мәлімдеме тарихи шындыққа негізделген-негізделмегені белгісіз, сонымен қатар бұл болжамдық ғибадатхана ежелгі Син храмымен бірдей болды ма, жоқ па, анықтау мүмкін емес. Соңғысы, 383 жылы қалаға Егерия келгеннен кейін көп ұзамай қиратылған болуы мүмкін. 640 жылы мұсылмандар қаланы басып алғаннан кейін де, 1260 жылы моңғолдар қаланы жойғанға дейін, Харандағы жергілікті діни дәстүрлер сақталып, келесі ғасырларда дамыды. Алайда, жергілікті халықтың бір бөлігі христиан да, мұсылман да емес болғанымен, Бломмердің пікірінше, олардың практикасы ежелгі Син культын қандай да бір мағыналы деңгейде бейнеледі ме, жоқ па, осы мәселені қарастыру қажет. Ол сенімсіз куәліктер «ортағасырлық Харранның құпия сабиандарын Син құдайларына және соңғы язычниктар ретінде бейнелеудің тартымдылығы» себепті бағалау кезінде басымдыққа ие болуы мүмкін екенін атап өтеді. Византия кезеңіне қатысты жазулар қалада бірнеше христиан конфессиясының шіркеулері болғанын көрсетеді және мұсылмандық жаулап алу кезінде оның тұрғындарының көпшілігі христиан болған, Эдесса немесе Амида сияқты. Син туралы мәліметтер мандай әдебиетінен де белгілі. Манда космологиясында айдың атауы Син (ࡎࡉࡍ) болып табылады, ол көптеген басқа аспан денелерінің мандай атауларына ұқсас, Месопотамияның сәйкес құдайларының аттарынан алынған.
"the allure of portraying the enigmatic Sabians of medieval Ḫarrān as worshippers of Sîn and the last pagans". He points out inscriptions from the Byzantine period indicate that churches of multiple Christian denominations existed in the city, and suggests already by the time of the Muslim conquest most of its inhabitants were Christians, much like in Edessa or Amida. References to Sin are also known from Mandaic literature. In Mandaean cosmology, the name for the moon is Sin (ࡎࡉࡍ), which is derived from the name of the corresponding Mesopotamian deity, much like the Mandean names of many other celestial bodies.