Кіріспе

Ертедегі монорельстің түрі – Лартиг монорельстік жүйесін француз инженері Шарль Лартиг (1834–1907) жасаған. Ол 1821 жылы Генри Робинсон Палмер ойлап тапқан жылқымен тартылатын монорельстік жүйені жетілдірді. Лартиг Алжирде түйелердің арқасында ауыр жүктерді тең салмақта тасымалдағанын көрген. Бұл оған жаңа типтегі теміржол құруға түрткі болды. Дәстүрлі түрдегі жердегі екі параллель рельс орнына, құмның үстінде орналасқан, А пішіндес тіреулерде бел деңгейінде ұсталатын бір рельс болды. Вагонды тіреулердің үстіне, қалта сияқты орналастырды. Лартиг теміржолының ең әйгілі мысалы – 1888 жылдан бастап 36 жыл бойы жұмыс істеген Ирландиядағы Листовел және Баллибюнион теміржолы. Лартиг жүйесі, қалай аталғанына қарамастан, толыққанды монорельс емес еді, себебі А пішіндес тіреулердің төменгі жағына әр жағынан тағы екі рельс қосу қажет болды. Бұл рельстерге ешқандай салмақ түспесе де, барлық локомотивтер мен вагондарға орнатылған, күшсіз тұрақтандыру дөңгелектері, көлік құралдарының құлауын болдырмау үшін осы қосымша рельстерге жанасып тұрды.

Листовел және Баллибунион темір жолы

Бұл Ирландияның Керри графтығында Лартиг принципі бойынша салынған монорельс болды. Ол Баллибунионды Листовелдегі Солтүстік Керри желісімен байланыстырды. Оның бір аралық станциясы және Лисселтоннан өткен тізбегі болды. Жол Листовел/Баллибюнион (R553) магистральдық жолының бойымен жүреді. Ол 1888 жылғы 29 ақпанда ресми түрде ашылды, ал 5 наурызда жолаушылар тасымалы басталды. Жолдың құрылысы фабрикада дайындалып, оңай орнатылды, ал капиталдық шығыны 33 000 фунт стерлингті құрады, бұл дәстүрлі темір жолға қарағанда әлдеқайда төмен. Барондық кепілдіктер сұралмады. Дегенмен, жүйенің жұмыс істеуінде елеулі кемшіліктер болды. Жүк тепе-тең болуы тиіс. Егер фермер бір сиырды базарға жібергісі келсе, оны теңестіру үшін екі бұзау жіберуге мәжбүр болар еді. Бұзаулар бір жүктік вагонда қарсы-қарсы жағынан саяхаттап, бір-бірін теңестіретін еді. Лартиг жүйесін халық тығыз қоныстанған аймақтарда пайдаланудың тағы бір мәселесі – жолдың конструкциясынан туындаған, дәстүрлі темір жол өткештерін салу мүмкін болмады. Жолдың жолды кесіп өтуі үшін екі жақты ашылатын көпір құрылуы керек еді, оны басқару үшін оператор қажет болатын. Фермерлердің жолдарымен қиылысатын жерлерде айналмалы платформа принципіндегі өткелдер болды. Олар құлыпталған және фермерге кілт берілген. Айналмалы платформа ашылғаннан кейін, жол арқылы өтуге болады. Айналмалы және ашылатын көпірлі өткелдер сигналдармен автоматты түрде байланыстырылды, олар кез келген жақындап келе жатқан пойызды тоқтатып, жол қозғалысына басымдық берілді. Жолаушылар пойыз қозғалыста болғанда бір вагоннан екіншісіне өте алмайтын еді. Кейбір жолаушылар вагондарының бір шетіне жаяу өткелдің бір түрі салынған, ал кем дегенде бір мұндай көпір жеке вагонмен тасымалданды. Бұл жолаушыларға стансада тоқтағанда пойыздың бір жағынан екінші жағына өтуге мүмкіндік берді. Дәстүрлі темір жол стрелкаларын пайдалану мүмкін болмады, сондықтан олардың орнына иілгіш жылжымалы рельстердің көп саны қолданылды. Олар бір бағытта бұрылғанда негізгі және бір басқа рельсті қосатын еді. Бағыты кері бұрылғанда қисық басқа бағытта жүріп, негізгі және басқа рельсті қосатын еді. Бұл құрылғыларды айналмалы платформа деп атауға болмайды, өйткені оларды жылжымалы құрам болмағанда ғана жылжытуға болады. Дегенмен, әр аялдамада айналмалы платформа болды. Үш локомотив Hunslet Engine Company компаниясы жасаған 0-3-0 типіндегі локомотивтер еді. Олар жолда тепе-теңдікті сақтау үшін екі қазанмен және тиісінше екі оттықпен арнайы жасалған, олардың біреуін машинист отынмен қамтамасыз етуі керек болды. Олар сонымен қатар төбелерде қосымша көмек үшін қуатпен жабдықталған тендерлермен жабдықталған. Тендер дөңгелектері тісті дөңгелектер арқылы екі цилиндрмен қозғалтылды. Әлдебір цилиндрден шыққан газдарды шығару үшін әрбір тендерге екі кішкентай түтік орнатылған. Темір жол құрылысында "кофе кастрюлясы" деген лақап атымен кішкентай локомотив пайдаланылды, ол бұрын Лондондағы Тотилл Филдс демонстрациялық желісінде қолданылған. Оны 1888 жылғы ерте фотосуретте көруге болады. Вагон және вагондарды Лофборо қаласындағы Falcon Engine & Car Works компаниясы жасады. 1922-23 жылдардағы Ирландия азамат соғысы кезінде жол, құрылыстар және жылжымалы құрам зақымдалды, бірақ қызмет жалғасты. Дегенмен, темір жолды Ирландия еркін мемлекетіндегі темір жолдарды басқару үшін Ирландия үкіметі құрған Great Southern Railways компаниясына қоспауы, қаржылық қиындыққа тап болған операцияны жабудан басқа таңдау қалдырмады. 1907 жылғы 28 қарашада, жарыс күнінде екі локомотивтің пойызы трестке орнатылған тіреулерге соқтығысып, рельстен шығып кетті. 1914 жылғы 14 қазанда Листовелге бағытталған пойыз сағат 18.00-де Мойбеллаға жетіп, жарақаттарынан қайтыс болған Джеймс Линчті қағып өтті.

Қалпына келтіру

2003 жылы Листоуэл қаласынан шыққан «Lartigue Monorailway Restoration Committee» ерікті ұйымы, бұрынғы Солтүстік Керри желісінің жол төсегінде Lartigue монорельсінің бір бөлігін ашты. «Lartigue Monorail» және мұражайына келгендер монорельстің тарихымен танысып, демонстрациялық саяхатқа қатыса алады. Жолды бастапқы 0-3-0 бу машинасына ұқсатып жасалған дизель локомотиві қамтамасыз етеді. Локомотив және оның вагондары «Alan Keef Ltd» компаниясымен салынған.

Құрылысы

1875 жылы Лартиг Ораннан Дамеснеге дейін Алжир шөлі арқылы эспарто шөбін тасымалдау үшін монорельсті құрылыс салған. Мұнда жүкті таситын шанақтарды рельстің үстінен жүргізу үшін есектер пайдаланылды. Жол 1881 жылы жабылды. 1884 жылы Париж және Руан көрмелерінде демонстрациялық желілер көрсетілді. Олар локомотивке қуат беру үшін жүретін рельстерді немесе қабырғалық рельстерді пайдаланып электрмен жұмыс істеді. Осы демонстрациялардан кейін шығыс Пиренейдегі Риа мыс кенінде минералды темір жол салынды. Бұл да электрмен жұмыс істеді, көтерілетін пойызға қажетті электр энергиясы төмен түсетін пойыздардың қозғалысы арқылы өндірілді. Ф. Б. Бердің «Жылдам экспресс» тұжырымы 1897 жылы Брюссель халықаралық көрмесінде таныстырылды. Бұл Lartigue жүйесінің жетілдірілген нұсқасы болды, ол электр қуатын, біріктірілген шассиді және көпірдің екі жағындағы екі бағыттаушы рельсті пайдаланып жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл демонстрациялық пойыз 700 км/сағаттан астам жылдамдыққа жетті. Аргентинаның Ла-Риожа провинциясындағы Чилесито мен Фаматина арасында таулық темір жол салынды. Оның ұзындығы шамалы емес, ең жоғарғы көлбеуі 33% құрады, сондықтан тісті рельстерді пайдалану қажет болды.

Құрылмаған

Линтон темір жолы - Англияның Девон графтығында Филей мен Линтон арасында жоспарланған Лартиг монорельстік темір жолы. Ол 1886 жылы парламент актісімен бекітілген, бірақ іске асырылмады. Манчестер және Ливерпуль экспресс темір жолы "Жылдам экспресс" концепциясының іске асуына ең жақын келді. Бұл ұзын, екі рельстік темір жол болар еді, ең жоғары жылдамдығы белгіленбеген, және Манчестердегі Диансгейттен Ливерпульдегі Черч-стритке дейін аралық аялдамаларсыз 20 минутта жететін еді. Екі қаладағы басты мүдделі тараптардың бірлескен комитеті құрылды және 1899 жылдың мамыр айында жобаның жалпы құны 1,487,311 фунт стерлинг болатыны хабарланды. Одан кейін Манчестер және Ливерпуль электр темір жолы синдикаты ЖШҚ желіні салу үшін құрылды. 1901 жылы темір жол парламент актісімен мақұлданды, бірақ оған Сауда кеңесіне жүйенің қауіпсіздігін сертификаттау үшін компания қаражаты есебінен жобаны сынауды талап етуге мүмкіндік беретін тармақ қосылды. Компания осы мақсатта 7 миль (11 км) жол салуға келісті, бірақ мұның жоғары құны көптеген инвесторларды алаңдатты, олар ашылмауы мүмкін темір жол құрылысын қаржыландыруға құлық танытпады. 1903 жылға қарай компания банкротқа ұшырады.