Кіріспе

Курт Герштейн (1905-1945) – SS офицері, Waffen-SS гигиена институтының техникалық дезинфекция қызметінің басшысы. Белжек және Треблинка нацистік жойқын лагерьлеріндегі жаппай қырғынды көргеннен кейін Герштейн швед дипломаты Геран фон Оттерге, сондай-ақ швейцариялық дипломаттарға, Рим католик шіркеуінің Папа Пий XII-мен байланысы бар өкілдеріне және эмиграциядағы Нидерланд үкіметіне Холокост туралы халықаралық қауымдастыққа мәлім ету үшін толыққанды есеп берді. 1945 жылы, капитуляциядан кейін, ол Холокост тәжірибесін баяндайтын Герштейн есебін жазды. Ол француз басқыншылығында суицид жасады деген күдік бар.

Ерте өмір

Курт Герштейн 1905 жылғы 11 тамызда Вестфалияның Мюнстер қаласында, пруссиялық орта тапқа жататын жеті баланың алтыншысы болып дүниеге келді. Оның әкесі Людвиг, бұрынғы пруссиялық офицер, судья және авторитарлық тұлға болатын. Ол отбасылық шежіресінде тек арий қаны бар екенін мақтан тұтып айтқан және ұрпақтарды "жасы ұрпақтың тазалығын сақтауға" үндеген. 1944 жылы ол Куртқа былай деп жазды: «Сен – әскерші және шенеуніксің, сондықтан жоғары тұрғандардың бұйрығына бағынуың керек. Жауапкершілік бұйрық берген адамда, оны орындағанда емес». Курт Герштейн 1937 жылғы 31 тамызда пастордың қызы Эльфриде Беншке үйленді. Олардың Адельхайд есімді қызы болды.

Білім

Курт орта мектепте де, отбасы ішінде де тәртіпке төзімді емес еді. Дегенмен, көптеген жағымсыз есептерге қарамастан, ол 20 жасында бітіруге қол жеткізді. Бірден Марбург университетінде үш семестр оқығаннан кейін, ол Ахен және Берлин/Шарлоттенбург қалаларындағы техникалық университеттерге ауысты, онда 1931 жылы тау-кен инженері дипломын алды. Марбургта оқып жүргенде, әкесінің өтініші бойынша, ол "Германиядағы ең ұлтшыл студенттік қауымдастықтардың бірі" – "Тевтония" қауымдастығына қосылды. Оған студенттердің бейберекеттігі ұнамаса да, олардың ультраұлтшылдығына қарсы болған жоқ. 1925 жылдан бастап ол христиандық студенттік және жастар қозғалыстарында белсенділік танытып, 1925 жылы неміс христиан студенттер қауымдастығына (DCSV) қосылды. 1928 жылы ол Евангелиелік жастар қозғалысының (CVJM YMCA) және неміс Библиялық үйірмелер федерациясының белсенді мүшесі болды, онда ол 1934 жылы Гитлер жастар қозғалысының басып алу әрекетіне дейін жетекші рөл атқарды. Алғашқыда протестанттық евангелиелік шіркеуде діни бағыт тапқан ол, 1934 жылы пастор Мартин Нимеллердің айналасында құрылған, нацистердің неміс протестанттарына бақылау орнату әрекеттеріне қарсы наразылық білдірген Мәлімдеме шіркеуіне қатысты. Оның діни сенімдері нацистермен қақтығыс тудырды, нәтижесінде ол 1930 жылдардың соңында түрмеде және концлагерьде уақыт өткізді.

Нацистік партиямен және үкіметпен қарым-қатынастар

Өзінің буындығының көптеген адамдары сияқты Герштейн мен оның отбасы Версаль келісімінің шарттары арқылы Германияның кемсіртуі деп санаған нәрсеге терең қозғалды және осылайша нацистік партияның экстремалды ұлтшылдығына тартылды. 1933 жылдың шілдесінде ол нацистік партияның алғашқы штурмшылары – SA қатарына енді. Фридландер Герштейннің сол кездегі ой-пікірлерінің қарама-қайшылығын былай сипаттайды: «Діни ұғымдарды және Конфессиялық жастар қозғалысының абыройын берік қорғау, бірақ ұлттық-социализмге қарсы әлсіздік, оның терминологиясын және сапасыз риторикасын қабылдау; ең бастысы, қолданыстағы саяси тәртіпті, оның авторитарлығын және гистериялық ұлтшылдығын қабылдау». Дегенмен, 1935 жылдың басында ол театр сахнасында «Виттекинд» пьесасы қойылып тұрғанда орнынан тұрып, оның христианға қарсы мазмұнына қарсы дауыстап наразылық білдірді. Жауабында, нацистік партия мүшелері оған шабуыл жасап, ұрып-сапалады. 1936 жылдың 4 қыркүйегінде Герштейн нацистік сипаттағы материалдарды таратуы үшін тұтқындалды, бес апта қамауға алынды және ақырында нацистік партиядан шығарылды. Мүшеліктен айырылғандықтан ол мемлекеттік секторда тау-кен инженері ретінде жұмыс таба алмады. 1938 жылдың шілдесінде ол екінші рет тұтқындалды, бірақ алты аптадан кейін босатылды, себебі оған ешқандай айып тағылмады. Әкесінің және бірнеше ықпалды партия және СС шенеуніктерінің көмегімен ол 1939 жылдың маусымына дейін нацистік партияға қайта қабылдануға тырысты, содан кейін ол уақытша мүшелікке ие болды. Басқа құжаттар оның әйелі өлтірілгенге дейін шешім қабылдағанын және оның өлімі СС-ке қосылуға деген ниетін күшейтті, «іштен жағдайды көру», оның саясатының бағытын өзгертуге тырысу және жасалып жатқан қылмыстарды жариялау үшін. Браунинг оны «СС-ге кіріп кеткен нацистікке қарсы жасырын агент» деп сипаттады, ал әйеліне жазған хатында Герштейн: «Мен СС-ке Конфессиялық шіркеудің өкілі ретінде қосылдым» деп жазды. Техникалық біліміне байланысты Герштейн тез арада техникалық дезинфекция қызметінің басшысы болды және Одило Глобочник пен Кристиан Виртпен бірге жойқын лагерьлердегі жаппай қырғынды жүзеге асырудың техникалық аспектілері бойынша жұмыс істеді. Ол Degesch компаниясынан (Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung – зиянкестермен күресу корпорациясы) Аушвицтегі Рудольф Хесске сутегі цианидін (Циклон B) жеткізді және иелерімен келіссөздер жүргізді. 1942 жылдың 17 тамызында Герштейн Рольф Гюнтер мен Вильгельм Пфанненстильмен бірге Белзекте Львовтан пойызбен келген 3000-ға жуық еврейлерді газбен улауға куә болды. Келесі күні ол осындай құрылымдар бар Треблинкаға барды және құрбандардан алынған киім-кешек пен іш киімдердің үлкен үйінділерін көрді. Сол кезде екі жойқын лагерінде де жаппай қырғын үшін автокөліктен шығатын газдар қолданылды.

Есеп беру

Бірнеше күннен кейін ол Варшавадан Берлинге баратын пойызға отырғанда, Берлиндегі швед дипломаты Гёран фон Оттермен кездейсоқ кездесті. Бірнеше сағатқа созылған әңгімеде ол дипломатқа көргендерін айтып, осы ақпаратты халықаралық деңгейде таратуға шақырды. Фон Оттер Швеция Сыртқы істер министрлігінің жоғары лауазымды шенеуніктерімен сөйлесті, бірақ Герштейннің айтқандары ешқашан одақтастарға немесе басқа да үкіметтерге жеткізілмеді. Осы уақыт аралығында Герштейн Ватикан өкілдерімен, Берлиндегі швейцариялық елшіліктің баспасөз хатшысымен және Исповедническая шіркеумен байланысы бар бірнеше адаммен байланыс орнатуға тырысты. Оның байланысқандарының бірі – голланд азаматы Ж. Х. Уббинк, ол одан голланд қарсыластарына куәлігін жеткізуді сұрады. Біраз уақыттан кейін Лондондағы голланд эмигранттық үкіметінің белгісіз бір мүшесі күнделігіне Герштейннің баяндамасына өте ұқсас куәлікті жазды. Герштейннің 1942-1945 жылдары дипломаттар мен дін қызметкерлеріне айтқан сөздері көп әсер етпеді. 1945 жылдың сәуір айында тұтқынға алынғаннан кейін Герштейнге газбен улану және жойқын лагерьлер туралы француз тілінде баяндама беру тапсырылды, содан кейін 1945 жылдың мамыр айында екі неміс тіліндегі нұсқасы дайындалды. Тарихшы Кристофер Браунинг атап көрсетті: "Герштейннің куәлігінің көптеген аспектілері күмәнді [мәлімдеме жасағанда], мысалы, Бельцек пен Треблинкадағы киім-кешек үйінділерінің биіктігі, Герштейннің өзі асыра сілтеудің көзі болды. Герштейн сондай-ақ өзі куә болмаған оқиғалар туралы тым асыра бағаланған мәлімдемелер жасады, мысалы, барлығы 25 миллион еврей мен басқалары газбен өлтірілді. Бірақ маңызды мәселеде, яғни ол Бельцекте болғаны және Львовтан келген еврейлерді газбен улануын көргені туралы куәлігі толық расталған. Бұл туралы Бельцектен келген басқа да куәгерлер де куәлік етеді".

Тұтқындалу және өлім

1945 жылы 22 сәуірде, нацистік Германияның капитулациясына екі апта қалғанда, Герштейн өз еркімен оккупацияланған Реутлинген қаласындағы француз командиріне бағынды. Ол жылы күтіп алынды және Ротвейльдегі қонақ үйге орналастырылды, онда ол есептерін жаза алды. Бірақ кейіннен оны Черше-Миди әскери түрмесіне ауыстырып, нацистік соғыс қылмыскері ретінде қарастырды. 1945 жылы 25 шілдеде ол өзі өлтірген деген күдікпен камерасында қайтыс табылған.

Суреттер

Пьер Жофройдың өмірбаяны, «Құдай үшін тыңшы», 1971 жылы ағылшын тілінде жұқа қағаздан шығарылған. Оның христиандық құндылықтарды іздеуі және Холокостты әшкерелеуге тырысып, Католик шіркеуін хабардар ету арқылы СС-ке опасыздық жасау туралы шешімі 2002 жылы шыққан «Амен» көркем фильмінде бейнеленген. Фильмде Герштейн рөлін Ульрих Тукур сомдады, режиссерлік жұмысын Коста Гаврас жасады. «Амен» негізінен Рольф Хоххуттың «Депутат» пьесасынан бейімделген. Уильям Т. Фоллманның «Еуропа Орталық» кітабы, 2005 жылғы Ұлттық кітап сыйлығының лауреаты, Герштейннің тарихын баяндайтын 55 беттік «Таза қолдар» бөлімін қамтиды. Томас Кенелли, «Шиндлер сандығының» авторы (осы кітап «Шиндлер тізімі» фильмінің негізі болды), Герштейннің СС офицері ретіндегі өмірі мен концлагерьлермен күресі туралы драмалық пьеса жазды. Пьеса 2007 жылдың мамыр айында Вашингтондағы J театрында тұңғыш рет көрсетілді. 2010 жылы Эмори университетінің студент-киношылары Герштейннің өліміне әкелген оқиғаларды суреттейтін «Герштейн есебі» атты қысқаметражды фильм түсірді. Фильм Лас-Вегаста өткен 2010 жылғы Campus MovieFest International Grande Finale фестивалінде «Үздік драма» номинациясын жеңіп алды. Швециялық музыкант Стефан Андерссон 2018 жылы шыққан осы аттас альбомына Герштейн және швед дипломатымен болған кездесуі туралы «Flygblad över Berlin» («Берлин үстіндегі парақтар») әнін енгізді.