Кіріспе

Мозамбиктегі Мапуто шығанағы (Baía de Maputo), бұрын португал тілінде Делагоа шығанағы деп те аталатын, Мозамбик жағалауындағы Үнді мұхитының құйылысы, 25° 40' және 26° 20' оңтүстік ендігі аралығында, солтүстіктен оңтүстікке қарай 90 км-ден аса ұзын, ал ені 32 км.

География

Бұл шығанақ – Сент-Люсия шығанағынан басталып жағалау бойын кезекті лагуналармен жалғастыратын тізбектің солтүстік бөлігі. Ашылуы солтүстік-шығысқа қараған. Шығанақтың солтүстік-батыс жағын Понта-да-Маканета түбегі белгілейді, оның батысқа қарай Мозамбик бұғазына қарап жағажайлары бар, ал ішкі жағында мангрлы ормандар орналасқан. Шығанақтың шығыс жағы Мачангуло түбегімен шектелген, оның ішкі немесе батыс жағында кемелерге қауіпсіз тұрақ табуға болады. Түбекке солтүстік жағынан Инхака аралы, ал одан әрі кішкентай "Ильха дос Португаль" (Португалия аралы) орналасқан, бұл арал бұрынғыда Фил аралы деп аталатын. Кіреберістегі сай мен ішіндегі көптеген жасырған жерлерге қарамастан, Мапуто шығанағы жылдың кез келген мезгілінде ірі кемелерге қолжетімді құнды порт болып табылады. Айналасындағы жер төмен және денсаулыққа зиянды, бірақ Инхака аралының биіктігі 73 метрге жетеді және ол бір кезде санаторий ретінде пайдаланылған. Комати өзені, сондай-ақ Инкомати немесе Манхисса деп те аталады, шығанақтың солтүстік жағынан құяды. Үш өзен – солтүстіктен Матола, батыстан Мбулузи немесе Умбелузи және оңтүстіктен Тембе өзендері шығанақтың батыс жағындағы Эспириту-Санту сағасында бірігеді. Мапуто қаласы сағаның солтүстігінде орналасқан, ал 2018 жылы салынған Мапуто–Катембе көпірі сағаны жалғап тұр. Дракенсберг тауынан бастау алатын Мапуто өзені оңтүстіктен құяды. Бұрын бұл шығанақта дугонгтар көп болған, бірақ қазір олар сирек кездеседі.

Тарих

1502 жылы бұл шығанаққа алғаш рет португалдық теңізші Антониу де Кампу, Васко да Гаманың капитандығындағы бірі, жеткен. 1544 жылы саудагер Луренсу Маркес шығанаққа құятын өзендердің жоғарғы ағысын зерттеді. 1823 жылы Корольдік теңіз күштерінің капитаны (кейін вице-адмирал) У. Ф. У. Оуэн португалдардың Лоуренсу Маркес елді мекенінен оңтүстікке қарай билік жүргізбейтінін анықтады, соның салдарынан жергілікті басшылармен келісімдер жасады, британдық туды көтерді және ағылшын өзенінен оңтүстікке қарайғы жерді өздеріне қаратып алды; бірақ ол 1824 жылы шығанаққа қайта келгенде португалдардың британдық келісімдерді ескермей, жергілікті тұрғындармен басқа келісімдер жасағанын және елге әскери билік орнатуға тырысқанын (сәтті болмаған) байқады. Капитан Оуэн британдық туды қайта көтерді, бірақ екі елдің билігі де Трансваал Республикасының талаптары мәселені шұғыл шешуді қажет еткенше белгісіз қалды. Осы уақыт аралығында Ұлыбритания жергілікті билікті жүзеге асыру үшін ешқандай қадам жасаған жоқ, ал зулулардың шабуылдары португал билігін олардың бекінісінің шегімен шектеді. 1835 жылы Орих есімді көшбасшы басқарған буарлар Трансваалдың табиғи шығанағы болып табылатын бұл шығанақта қоныс салуға тырысты. 1868 жылы Трансваал президенті Мартин Преториус Мапуту өзенінің екі жағындағы жерді теңізге дейін өздеріне қаратып алды. Бірақ келесі жылы Трансваал шығанаққа Португалияның билігін мойындады. Бұрын Ұлыбритания мен Португалия шығанақ сатылған немесе берілген жағдайда жеңіліске ұшыраған тарапқа алғашқы сатып алу құқығы берілетіні туралы келісімге келген. Португал билігі Мозамбик ішкі аймақтарында Макмахон шешімінен кейін ғана орнатылды; 1861 жылы Матшангана басшысы Умзила Манисса өзенінен оңтүстікке қарайғы жерді оларға берді. Мозамбик Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін "Praça dos Trabalhadores" (Жұмысшылар алаңы) деп аталды. 1889 жылы Португалия мен Ұлыбритания арасында португалдардың шығанақтан Трансваалға дейінгі темір жолды тартып алғаны туралы тағы дау туды. Бұл дау да төрелікке жіберілді: 1900 жылы Португалия кінәлі деп танылды және теміржол компаниясының акционерлеріне өтемақы ретінде шамамен 1,000,000 фунт стерлинг төлеуге міндеттелді.