Кіріспе
Карбоксил қышқылы – CH3(CH2)3COOH
Валерикалық қышқыл немесе пентаноя қышқылы – химиялық формуласы CH3(CH2)3COOH болатын тік тізбекті алкил карбоксил қышқылы. Басқа төмен молекулалық салмақты карбоксил қышқылдары сияқты, оның да жағымсыз иісі бар. Ол Valeriana officinalis көпжылдық гүлді өсімдігінде кездеседі, және осы өсімдіктен атын алған. Оның негізгі қолданылуы – оның эфирлерін синтездеу. Валерикалық қышқылдың тұздары мен эфирлері валераттар немесе пентаноаттар деп аталады. Валерикалық қышқылдың ұшпалы эфирлері жағымды иіске ие және парфюмерия мен косметикада қолданылады. Этил валерат және пентил валерат сияқты бірнешеуі жемістік дәмдеріне байланысты тағамдық қоспалар ретінде қолданылады.
Тарих
Валериан қышқылы – көпжылдық гүлді валериан (Valeriana officinalis) өсімдігінің шағын құрамы, және осы өсімдіктен атын алған. Бұл өсімдіктің кептірілген тамыры ежелгі заманнан бері емдік мақсатта қолданылып келеді. Туыс изовалериян қышқылы да жағымсыз иіске ие, ал олардың химиялық табиғаты фюзель спиртінің құрамындағы бес көміртекті амил спирттерін тотықтыру арқылы зерттелген. Валериан қышқылы шошқа тыңайтқышының бір ұшқыш құрамы болып табылады. Басқа құрамына басқа карбон қышқылдары, скатол, триметиламин және изовалериян қышқылы кіреді. Сондай-ақ, ол кейбір тағамдардың хош иісін құрайды.
Өндiру
Өнеркәсіпте валерикалық қышқыл 1-бутен мен сингазды оксо-процесі арқылы өндіріледі, нәтижесінде валералдегид түзіледі, ол соңында тотықтырылып, тізімдегі өнімге айналады.
Реакциялар
Валерий қышқылы әдеттегі карбонды қышқыл сияқты реакцияға түседі: ол амид, эфир, ангидрид және хлорид туындыларын түзетуге қабілді. Соңғысы, валерил хлориді, басқаларын алу үшін делдал ретінде жиі қолданылады.
Қолданылуы
Валерикалық қышқыл кейбір тағамдарда табиғи түрде кездеседі, бірақ сонымен қатар тағамдық қоспа ретінде де қолданылады. Осы қолданыстағы қауіпсіздігін FAO және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) сарапшылар тобы қарастырып, тұтынудың күтілетін деңгейінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылықтар жоқ деген қорытындыға келді. Бұл қосылыс туындыларын, әсіресе оның ұшпалы эфирлерін дайындау үшін қолданылады. Бұл эфирлер, бастапқы қышқылдан өзгеше, жағымды иіске және жемісті дәмге ие, сондықтан олар парфюмерияда, косметикада және тағам өнімдерінде қолданылады. Типтік мысалдар – метил валераты, этил валераты және пентил валераты.
Биология
Адамдарда валериян қышқылы ішек микробиомының шағын өнімі болып табылады және сонымен қатар тағамда кездесетін оның эфирлерінің метаболизмі арқылы да пайда болуы мүмкін. Бұл қышқылдың ішектегі деңгейін қалпына келтіру фекальдық микробиота трансплантациясынан кейін Clostridioides difficile инфекциясын бақылау механизмі ретінде қарастырылған.
Валерат тұздары мен эфирлері
Валерат немесе пентаноат ионы – C4H9COO, валериян қышқылының конугат негізі. Ол физиологиялық pH деңгейіндегі биологиялық жүйелерде кездесетін түрі. Валерат немесе пентаноат қосылысы – валериян қышқылының карбоксилат тұзы немесе эфирі. Көптеген стероидтік фармацевтикалық препараттар, мысалы бетаметазон немесе гидрокортизонға негізделгендері, стероидты валерат эфирі түрінде қамтиды.