Кіріспе

АҚШ-та әкімшілік құқық төрешісі (АҚҚ) – әкімшілік құқыққа қатысты талаптар мен дауларды қарап шешетін, сондай-ақ сот отырысын жүргізетін судья және фактілерді анықтаушы. АҚҚ-лер ант қабылдауға, жаугершіліктерді тыңдауға, дәлелдемелер мәселелерін шешуге және фактілік және құқықтық анықтамалар жасауға құқылы. АҚШ-та АҚШ Жоғарғы Соты федералдық әкімшілік құқық төрешісінің рөлі Конституцияның ІІІ бабындағы судьяның рөлімен «функционалдық тұрғыдан салыстыруға болады» деп таныды. АҚҚ-нің өкілеттіктері көбінесе, тіпті жалпы алғанда, сот судьясының өкілеттіктерімен шамалас, себебі АҚҚ-лер куәлікке шақырулар жіберуге, дәлелдемелерді қарауға, отырыстың барысын реттеуге және шешімдер қабылдауға немесе ұсынуға құқылы. Агенттіктің қарауына байланысты, іс жүргізуде күрделі көп тарапты даулар болуы мүмкін, мысалы, Федералдық энергетикалық реттеу комиссиясы, немесе қарапайымдатылған және формалды емес процедуралар болуы мүмкін, мысалы, Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы.

Федералды тағайындалу және қызмет мерзімі

1946 жылғы Әкімшілік рәсімдер туралы заң (APA) федералдық ALJ-лердің кешенді тестілеу рәсімінде алынған нәтижелеріне негізделген тағайындалуын талап етеді, оған төрт сағаттық жазбаша емтихан және Кадрлар басқармасының өкілі, Америка адвокаттар қауымдастығының өкілі және федералдық ALJ-ден тұратын комиссия алдындағы ауызша емтихан кіреді. Америкалық әкімшілік құқығында ALJ-лер – АҚШ Конституциясының I бабына сәйкес судьялар. Олар толыққанды сот билігін іске асыра алмайды, яғни өмір, бостандық және мүлікке қатысты билікті жүзеге асыра алмайды. I бап (заң шығарушы) судьялары мен соттары тек алдарындағы «іс немесе дау» бойынша ғана шешім шығаруға міндетті емес және, мысалы, Федералдық талаптар сотына Конгресс жіберген материалдар сияқты, болашаққа бағытталған жағдайларда консультативтік пікірлер бере алады. Агенттік ALJ-лері мұндай консультативтік пікірлер беруге құқылы емес, өйткені бұл Әкімшілік рәсімдер туралы заңда белгіленген олардың өкілеттіктерін бұзу болар еді, 5 U.S.C. §557. Агенттіктерден өзгеше, ALJ-лер саясатты немесе ережелерді қабылдамайды. ALJ-лер көбінесе сот емес, атқарушы билік тармағына жатады, бірақ APA ALJ-лердің шешім қабылдау тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. Олар сот актілері үшін толыққанды иммунитетке ие және «саяси ықпалдан қорғалған» фактілерді анықтаушылар болып табылады. Федералдық әкімшілік құқық судьялары агенттік үшін тергеу немесе қудалау функцияларын орындауға қатысатын федералдық агенттіктің қызметкерлері мен агенттерінің бақылауына немесе басшылығына бағынбайды. Сырттан араласуға тыйым салынған. ALJ-лер еңбек өнімділігінің бағалануынан, бағалаудан және сыйлықтардан босатылады. 5 CFR 930.206. Агенттік лауазымды тұлғалары олардың шешім қабылдау процесіне араласа алмайды, ал әкімшілік құқық судьяларын тек МПБ жүйелерін қорғау кеңесіне (MSPB) агенттік ұсынған шағым негізінде және АПА бойынша МПБ алдындағы жазба бойынша тыңдау өткізілгеннен кейін ғана негізді себептермен қызметтен босатуға болады. Осы заңмен қорғалатыны – тек ALJ-лер ғана; «тыңдау жүргізушілер» немесе «сарапшылар», оларға тыңдау функциялары жүктелген, АПА-мен осындай қорғауға ие емес. 2018 жылдың маусым айында қабылданған Lucia v. SEC ісінде Жоғарғы Сот ALJ-лердің АҚШ Конституциясының Тағайындау туралы ережесінің мағынасында Төменгі лауазымды тұлғалар екенін мәлімдеді. Бұл олардың президент немесе ведомство басшылары тағайындауы керек дегенді білдіреді (бірақ Конгресс заңға өзгеріс енгізбесе, Сенаттың кеңесі мен келісімі қажет емес).

Адвокаттық кеңесшілер

ALJ-тер көбінесе Адвокат кеңесшілерін жалдайды, олар III тараудағы судьялардың сот заңгерлеріне ұқсас қызмет атқарады. Мысалы, Адвокат кеңесшілері ALJ-ге зерттеу жүргізуге, жазуға, шешімдер мен бұйрықтарды дайындауға, сондай-ақ тыңдауларды және сот тәрізді басқа да іс жүргізулерді ұйымдастыруға көмектеседі. Бұған қоса, Адвокат кеңесшілері әдетте ALJ-дің білімі бар сала бойынша заңгерлік тәжірибеден өтеді.

Федералды АЖЖ-ның өкілеттігі және оны қайта қарау

АҚШ Жоғарғы Соты федералды әкімшілік құқық төрешісінің рөлі ІІІ баптағы судьяның рөлімен «функционалдық тұрғыдан салыстыруға болады» деп мойындады. Әкімшілік құқық төрешісінің (ALJ) өкілеттіктері, көбінесе, егер жалпы алғанда болмаса, сот төрешісінің өкілеттіктерімен салыстыруға болады: ALJ сотқа шақыру шығара алады, дәлелдерді қарау туралы шешім қабылдайды, тыңдау процесін реттей алады және шешімдер қабылдайды немесе ұсынады. ALJ-нің өкілеттіктері шектеулі, себебі заңмен осыған қатысты өкілеттік берілмесе, санкция салуға құқығы жоқ. Оның орнына, ALJ III бап бойынша сотқа мәселені беруге немесе санкция қолдануды сұрауға болады. Агенттік шешімін шығару процесі қазіргі уақытта ALJ-нің алдындағы дәлелдер бойынша тәуелсіз шешім қабылдауын қамтамасыз ету үшін құрылған, тараптар немесе агенттік ішіндегі басқа лауазымды тұлғалардың ықпалынан тыс. Әкімшілік құқық төрешісінің шешімін қайта қарау тәртібі агенттікке байланысты әртүрлі болады. Агенттіктерде әдетте ішкі апелляциялық орган болады, ал кейбір агенттіктерде ішкі шағымдарды шешу үшін Министрлер кабинетінің хатшысы болады. Бұған қоса, агенттік ішіндегі апелляциялардың барлық сатысынан өткеннен кейін тарап мемлекеттік немесе федералды соттарға шағымдану құқығына ие болуы мүмкін. Тиісті заңдар көбінесе тарапқа сотқа агенттікке шағымдануға рұқсат беру үшін барлық әкімшілік шағымдарды толығымен қарауды талап етеді.

Орталық панельдер

Әкімшілік құқық судьялары "орталық алқа" деп аталатын ұйымға жұмысқа алынуы мүмкін, ол судьяларға мемлекеттік органдардан тәуелсіздік қамтамасыз етеді. Калифорния штатының әкімшілік рәсімдер туралы заңы 1945 жылы алғашқы орталық алқаны құрды және ол басқа штаттар үшін үлгі ретінде қызмет етті.

Мемлекеттік АЖЖ

АҚШ-тың көптеген штаттарында APA үлгісіндегі заң қолданылады. Кейбір штаттарда, мысалы, Нью-Джерсиде, штат заңы Әкімшілік рәсімдер туралы заң деп те аталады. Федералды заңмен қамтамасыз етілген федералдық Әкімшілік Төрешілерден (ALJ) айырмашылығы, штаттық Әкімшілік Төрешілердің өкілеттігі мен беделі кең ауқымда өзгереді. Кейбір штат заңнамаларында Әкімшілік Төрешілердің өкілеттігі шамалы; олардың шешімдеріне іс жүзінде ешқандай құрмет көрсетілмейді және олар, тиісінше, ұсынымдарға айналады. Кейбір қалаларда Әкімшілік Төрешілер агенттіктің қалауынша жұмыс істейтін қызметкерлері болып табылады, бұл олардың шешім қабылдау тәуелсіздігіне күмән тудырады. Кейбір агенттіктерде Әкімшілік Төрешілер бизнес-костюм киіп, адвокаттар сияқты көрінеді, кеңселерді бөліседі және қарапайым конференц-залдарда тыңдаулар өткізеді. Ал басқа агенттіктерде (әсіресе Калифорния Өнеркәсіптік қатынастар департаментінің Жұмысшыларға өтемақы төлеу бөлімінің белгілі бір кеңселерінде) Әкімшілік Төрешілер Конституцияның ІІІ бабы бойынша сот судьялары сияқты халат киеді, оларды «Құрметті» және «Сіздің құрметіңіз» деп атап, жеке кеңселерде жұмыс істейді, арнайы «тыңдау залдарында» (шағын сот залдары сияқты) тыңдаулар өткізеді және сот хатшылары куәгерлерге серт салады. Штаттық Әкімшілік Төрешілер жалғамалы маман болуы немесе салық заңы сияқты нақты құқық салаларында мамандануы мүмкін.

Кәсіби ұйымдар

Федералдық әкімшілік заң судьяларын (ALJ) білдіретін кәсіби ұйымдар: Федералдық әкімшілік заң судьялары конференциясы, тек Әлеуметтік қамсыздандыру ALJ-ін білдіретін Әкімшілік заң судьялары қауымдастығы және АҚШ әкімшілік заң судьялары форумы. Мемлекеттік және федералдық ALJ-лерді қамтитын кәсіби ұйымдар: Ұлттық әкімшілік сот төрелігі қауымдастығы, ABA Ұлттық әкімшілік сот төрелігі конференциясы және Ұлттық тыңдау өкілдері қауымдастығы.

Сот үкімдері

Атқарушы органдарда ӘКЖ-ны (әкімшілік судьяларды) қолдану 21-ші ғасырдың басында соттарда күмәндану тудырды. Lucia v. SEC (2018) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты ӘКЖ-лердің Америка Құрама Штаттарының лауазым иелері болып табылатынын және осылайша Конституцияның тағайындау қағидаларына бағынатынын, олардың тағайындалуы Президент немесе басқаша өкілеттік берілген лауазым иесі арқылы жүзеге асырылуын талап ететінін, бірақ олар "төменгі дәрежедегі" лауазым иелері саналғандықтан Сенаттың бекітуін қажет етпейтінін мәлімдеді. 2023 жылдың қараша айында қаралып жатқан SEC v. Jarkesy ісінде ӘКЖ-ні қазылар алқасының сот отырысын алмастыру ретінде пайдалану Жетінші түзетуге және делегацияланбау доктринасына қайшы келе ме деген мәселе көтерілді. Бұл істер SEC-ке қатысты болғанымен, SpaceX және Trader Joe's компаниялары төменгі сатыдағы соттарда ұқсас мәселелерді көтерген істер қозғады, бұл NLRB-ның ӘКЖ-ні қолдануымен қазіргі сот практикасына сәйкес келеді.

Халықаралық салыстырулар

Құрама Штаттарда сот жүйесінде әкімшілік соттар жоқ. Керісінше, Ұлыбританияда 2007 жылғы «Трибуналдар, соттар және атқару шаралары» заңы ұлттық әкімшілік құқық трибуналдарының заң білімі бар мүшелерін Ұлыбританияның сот жүйесінің мүшелері ретінде мойындайды және оларға сот тәуелсіздігі кепілдігі беріледі. Әкімшілік сот судьяларын (ALJ) үкіметтің сот тармағының мүшелері ретінде мойындау мүмкін емес (егер оларды бұрын атқарушы билік тармағындағы тиісті мекемелерінен толықтай босата алмаса), себебі мұндай әрекет АҚШ Конституциясында бекітілген биліктердің бөлінуі принципін бұзу болар еді. 2013 жылы АҚШ Жоғарғы Соты, судья Антонин Скалия қол қойған көпшілік пікірінде былай түсіндірді: