Кіріспе

Ортопироксинді қамтитын гранит түрі – Шарноккит (/tʃ/ɑr/n/ə/k/aɪ/t/). Бұл жоғары температура және қысым жағдайында пайда болған, ортопироксинді, кварцты және фельдшпатты құрамындағы тау жынысы. Көбінесе гранулиттік фациестердегі метаморфтық аймақтарда кездеседі, және қатаң мағынада Шарноккиттер тобының бір түрі болып саналады.

Шарноккит сериясы

Шарноккит тобы немесе сериясы – гранофельдердің ең көп тараған түрі. Гранофельдер – салыстырмалы түрде жоғары температура мен қысымда қалыптасатын, жапырақты емес сияқты тау жыныстарының бірі. Мұндай жағдай тек Жер қыртысының терең қабаттарында, ірі масштабты тектоникалық күштердің әсерінен ғана туындайды, сондықтан гранофельдер – контактілік емес, аймақтық метаморфизмнің нәтижесі. Ол көбінесе гранит тобына жататын жыныстардан, немесе кейде толыққанды қайта құрылған саз және тақталы тастардан пайда болады. Бұл жыныс Үндістан, Шри-Ланка, Мадагаскар және Африкада кеңінен таралған және маңызды. Оны 1893 жылы геолог Т. Х. Холланд осы тау жынысынан жасалған, Үндістанның Калькутта қаласындағы Сент-Джон шіркеуіндегі Джоб Чарноктың қабір тасының құрметіне атады.

Құрамы

Чарноккит сериясына көптеген түрлі жыныстар кіреді, олардың кейбіреулері фелсикалық және кварц пен микроклинге бай, ал кейбіреулері мафикалық және пироксен мен оливинге толы, сондай-ақ минералогиялық құрамы бойынша нориттерге, кварц нориттеріне және диориттерге сәйкес келетін аралық түрлері де бар. Топтың көптеген мүшелерінде кездесетін ерекшелік – күшті плеохроизмді, қызғылт немесе жасыл түсті ортопироксеннің (бұрын гиперстен деп аталған ферроан энстатит) болуы. Топтағы сілтілі фельдспаттар көбінесе альбит және ортоклаз немесе микроклин араласқан пертиттер түрінде кездеседі, ал плагиоклаздар көбінесе антипертиттер болып табылады, сонымен қатар аралық мезопертиттер де ұшырасады. Чарноккит сериясының тау жыныстарын атау үшін ортопироксенді қалыпты магмалық номенклатураға қосу арқылы атауға болады (мысалы, ортопироксенді гранит), бірақ норит, манжерит, эндербит, жотунит, фарсунд, опдалит және шарноккит (қатаң мағынада) сияқты арнайы атаулар кеңінен қолданылады; габбро, монзонит, тоналит, монзодиорит, монзогранит, гранодиорит және граниттерге баламалы атаулар бар. Бұл жергілікті атауларды стандартты магмалық номенклатурамен алмастырады, алдынан «чарнокиттік» деген сөз қойылады. Осылайша, «чарнокит» «чарнокиттік гранит» болады, ал дәстүрлі атаулары «манжерит» және «эндербит» болған тау жыныстары тиісінше «чарнокиттік монзонит» және «чарнокиттік тоналит» болады.

Геология

Бір кезде барлық шарноккиттер магмалық деп есептелген, бірақ қазір олардың көпшілігі метаморфты екені анықталды, себебі жоғары температура мен қысымға қарамастан, бастапқы протолит толығымен балқымаған. Дегенмен, ерекше магмалық белгілері бар кейбір ортопироксенді граниттер де шарноккит анықтамасына сәйкес келеді. Бұл тау жыныстарының көптеген минералдары шиллерленген, себебі олардың құрамында белгілі бір кристаллографиялық жазықтықтарға немесе өстерге параллель орналасқан ұсақ жапырақ немесе таяқша тәрізді инклюзиялар бар. Осы инклюзиялардың бетінен жарық шағылысы минералдарға ерекше көрініс береді, мысалы, кварц көгілдір және опалесцентті, фельдшпар ай сәулесі сияқты сүтті жылтырлыққа ие, гиперстен қола түсті металдық жылтырлыққа ие. Көбінесе, осы тау жыныстарының түрлері тығыз байланыста кездеседі, бірінің жолақтары екіншісімен кезектеседі немесе оны кесіп өтетін тамырлар түзеді, ал бір фация пайда болса, екіншілері де әдетте табылады. Осылайша, «шарноккит» термині бұл жағдайда жеке тау жыныстың есімі емес, тау жыныстарының жиынтығын білдіреді. Бұл жиынтық бірдей ата-аналық магманың дифференциациялануы арқылы байланысты. Бұл тау жыныстарының дала жағдайында жиі кездесетін жолақты құрылымы көбінесе пластикалық деформацияға байланысты емес, көп жағдайда бастапқы болып табылады және сіркелі кристалдану кезіндегі магма ағынының нәтижесінде, әртүрлі химиялық және минералогиялық құрамға ие жолақтарға массаның дифференциациялануы немесе бөлінуі арқылы пайда болады. Әрине, кейіннен қатты тау жынысына әсер ететін жер сілкіністері және бастапқы жапырақтың бойымен немесе оған перпендикуляр бағытта дикелердің енгізілуі де болды.

Тарату

Шарноккиттер оңтүстік жарты шарда кеңінен таралған. Олар, немесе оларға өте ұқсас тау жыныстары Норвегияда, Францияда, Швецияда, Германияда, Шотландияда және Солтүстік Америкада да кездеседі, бірақ бұл елдерде олар көбінесе пироксин гранулиттері, пироксин гнейстері, анортозиттер немесе басқаша аталады. Олар әдетте протерозой дәуіріне жатады. Үндістанда олар Нилгири жоталарын, Шеварой жоталарын, Билигириранг жоталарын және Батыс Гаттардың бір бөлігін құрайды, оңтүстікке қарай Каньякумариге дейін созылып, Шри-Ланкада қайтадан табылады. Бразилияда "жасыл убатуба" деп аталатын коммерциялық сорт кездеседі.

Жасы

Нилгири, Шеварой, Мадрас (Ченнай) аймақтарында гранулитті фациесті метаморфизм 2,5 Га (миллиард жыл бұрын) дауырланған, ал Оңтүстік Үндістан гранулитті аймағының оңтүстік бөлігінде гранитикалық гнейстерді шарнокитке айналдырған гранулитті фациестік оқиға 550 млн жыл бұрын дауырланған. Олар, көбінесе магмалық гнейстер (немесе ортогонейстер) болғанымен, олармен бірге мынадай жыныстар да кездеседі: мәрмәр, скаполит тастары, корунд тастары, бұл жыныстар, әдетте, шөгінді текті болуы мүмкін.