Шотландиядағы Арисаиг ауылының тарихы

Кіріспе

Шотландиядағы жағалау ауылы, Канададағы ауыл.

Арисайг (Арасайг) – Инвернес округінің Лохабер аймағындағы ауыл. Ол Шотландияның Таулы аймағының батыс жағалауында, Малайгтан оңтүстікке қарай 7 миль (11 км) қашықтықта орналасқан. Арисайг сонымен қатар Лох-Морар көлінің оңтүстігіндегі айналасындағы жартыаралдың бөлігіне берілген дәстүрлі атау, ол шығысқа қарай Моидартқа дейін созылады. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, Арисайг "қауіпсіз шығанақ" деген мағынаны білдіреді. Ол Шотландияның Хайленд кеңесінің аумағында орналасқан және шамамен 300 тұрғыны бар.

Тарихқа дейінгі дәуір

Арисайдтегі A830 жолының 6 шақырымдық бөлігін қайта жаңарту 2000–2001 жылдары Аймақтық археология орталығы (CFA), Эдинбург университеті және Headland Archaeology Ltd жүргізген археологиялық зерттеулерге әкелді, олар қола дәуіріне жататын тас қабірлер, шөппен жабылған үйлер және малшылардың жазғы жайлауларынан (қоршаулардан) хабарлады. Малшылардың жазғы жайлаулары орта ғасыр мен одан кейінгі кезеңдерде бірнеше рет қайта пайдаланылған, бірақ олардың өзі қола дәуірінің іздерінің үстінде орналасқан. Торфтың сынамаларын талдау көрсеткендей, б.з.д. 3200 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін орманның біртіндеп, бірақ үздіксіз кемуі байқалған. Осы талдау сонымен қатар адамдар б.з.д. 2500 жылдан бері аймақта тұрақты түрде болғанын, бірақ аз санда болғанын көрсетті. Б.з.д. 500 жылдан бастап аймақта мал жаю қызметі күшейді. A830 жолын одан әрі жақсарту 2005 жылы CFA-ның күйдірілген үйіндіні қазуына әкелді, бұл Таулы аймақтың осы бөлігінде табылган алғашқы осындай ескерткіш. Үйінді радиокөміртектік әдіспен зерттелгенде б.з.д. 2550–1900 жылдар аралығындағы, ерте қола дәуіріне жататындығы анықталды. Күйдірілген үйінділердің мақсаты белгісіз, олар тамақ дайындау орындары, сауналар немесе сыра қайнату орындары ретінде қолданылған деген болжам бар. Өкінішке орай, Арисайдтегі күйдірілген үйінді олардың мақсатына байланысты сұраққа жауап берген жоқ.

Ерте тарих

VIII ғасырда басталған викингтердің шабуылынан кейін Арисайг Норвегияның тәуелділігі болған Аралдар Корольдігінің құрамына кірді. Бірақ XI ғасырдың соңында Шотландияның Малкольм III Норвегия королі Магнус Барелегспен шекараны жағалауға жылжыту туралы жазбаша келісімге келді, соның арқасында Арисайг шотландтыққа айналды. 12 ғасырдың басында, тегі нақты белгісіз норвегиялық-гельдік Сомерлед Арисайгтің және айналасындағы аймақтың иесі болды. Бұл қалай болғанын нақты түсіндіретін сенімді дерек жоқ, бірақ 1140 жылдарға қарай Шотландияның Дәуіт I-нің аймаққа бақылауы әлсіреген еді. Сол ғасырдың ортасында Сомерлед Аралдар Корольдігінде төңкеріс жасады, нәтижесінде ол оны өзінің басқа иеліктерімен біріктіріп, біртұтас мемлекет құрды. Сомерледтің қайтысынан кейін норвегиялық билік қайта орнатылды, бірақ іс жүзінде ол бөлініп қалды; Арисайг кіретін бөлік Гарморан деп аталды және Сомерледтің мұрагерлері арасындағы МакРорилер басқарды. 1266 жылғы Перт шартынан кейін Гарморан Шотландияның тәуелділігіне айналды – Гарморан Лордтығы, оны әлі де МакРорилер басқарды, соңғы МакРори мұрагері Гарморанның Эми болды. Корольдіктің қалған бөлігінің көп бөлігі МакДональдтар басқарған Аралдар Лордтығына айналды, олардың басшысы Джон Айлэй Эмиге үйленді. Үш ұл туғаннан кейін ол Эмиден ажырасып, корольдің қызына үйленді, оның құдайына айтарлықтай қонақақы төледі. Бұл келісімнің аясында Джон өзінің үлкен ұлы Ранальдты жаңа әйелінен туған ұлының пайдасына Аралдар Лордтығын мұраға алу құқығынан айырды. Оның орнына ол Ранальдты Гарморан Лорды етіп тағайындады. Алайда, 14 ғасырдың соңында Ранальдтың ұлдары әлі балалар болған, ал оның інісі Годфри олардың орнына Гарморан Лордтығын иеленді. Сонымен қатар, Ранальдтың басқа ағасы Мердоктың мұрагерлері де өз талаптарын қойды. Бұл Годфридің отбасы (Сиол Горри) мен оның ағаларының отбасы арасында зорлық-зомбылыққа әкелді, бірақ бұл сақталған жазбаларда толыққанды сипатталмаған. 1427 жылы король Джеймс I Таулы аймақтағы зорлық-зомбылықтың жалпы деңгейіне және оның өзінің туысының тудырған бүлікке наразы болды. Ол Инвернесте кездесуге Таулы аймақтың магнаттарын шақыруды талап етті. Келгендердің көпшілігі тұтқындалып, түрмеге қамалды. Годфридің ұлы Александр МакГорри ең кінәлілердің бірі деп есептелді және тез соттан кейін дереу жазаланды. Александр сол кезде Годфридің Гарморан Лорды ретіндегі де-факто лауазымын мұра еткен еді, ал Ранальдтың мұрагерлері зорлық-зомбылыққа жауапты екенін ескере отырып, король Джеймс Лордтықты жоғалтты деп жариялады.

After raids by Vikings that had begun in the 8th century AD, Arisaig became part of the Kingdom of the Isles, a Norwegian dependency. In the late 11th century, however, Malcolm III of Scotland came to a written agreement with Magnus Barelegs, the Norwegian king, to move the border to the coast, so that Arisaig became Scottish. In the early 12th century, Somerled, a Norse Gael of uncertain origin, became owner of Arisaig and the surrounding region. No reliable record explains how this happened, but by some point in the 1140s, David I of Scotland's control of the region had been eroded. In the middle of that century, Somerled launched a coup in the Kingdom of the Isles, which led to it joining his other possessions as a single state. On Somerled's death, Norwegian authority was restored, but in practice it remained divided; the part containing Arisaig was known as Garmoran and ruled by the MacRory, a faction among Somerled's heirs. After the 1266 Treaty of Perth, Garmoran became a Scottish crown dependency – the Lordship of Garmoran – still ruled by the MacRory, until the final MacRory heir was Amy of Garmoran. Most of the remainder of the kingdom had become the Lordship of the Isles, ruled by the MacDonalds, whose leader, John of Islay, married Amy. After the birth of three sons, he divorced Amy and married the king's niece, in return for a substantial dowry. As part of the arrangement, John deprived his eldest son, Ranald, of the right to inherit the Lordship of the Isles, in favour of a son by his new wife. As compensation, he made Ranald the Lord of Garmoran. However, Ranald's sons were still children at the end of the 14th century, and his younger brother Godfrey seized the Lordship of Garmoran in their stead. Furthermore, the heirs of Ranald's other brother Murdoch now made their own claim. This led to much violent conflict involving Godfrey's family (the Siol Gorrie) and those of his brothers, although this is not described in much detail in surviving records. By 1427, King James I was frustrated with the general level of violence in the Highlands, together with an insurrection caused by his own cousin. He demanded that Highland magnates attend a meeting at Inverness. On arrival, many were seized and imprisoned. Alexander MacGorrie, son of Godfrey, was considered one of the two most reprehensible, and after a quick show trial immediately executed. Alexander had by then inherited Godfrey's de facto position as Lord of Garmoran, and in view of Ranald's heirs being no less responsible for the violence, King James declared the Lordship forfeit.

Лаирлік гранттар

1469 жылы Джеймстің немересі (Жеймс III) Гарморан және Уист жерлерін Джон Россқа, Аралдардың лордына берді. Джон бұл жерді өз жарты ағасы Слеттен Хьюға өткізді; Хьюға берілген құқық 1493 жылғы жарлықпен король растады. Александрдың өліміне әкелген зорлық-зомбылық Сиол Гори тайпасын құрып кетуге жеткізді, ал Александр қайтыс болғаннан кейін олар Арисайг тарихында ешқандай рөл атқармады. 2005 жылы A830 жолын қайта жаңарту және кеңейту жұмыстары кезінде CFA Archaeology компаниясы жүргізген археологиялық қазбалар және Стирлинг университетінің тарихи зерттеулері, жаңа жер иесі Лорд Кранстоунның Арисайгтің қиын кезеңдеріндегі ең танымал иеленуші болғанын көрсетті, бұл негізінен оның қатыгездігінен туындады. Лорд Кранстоун Арисайг ауданындағы аштық жылдарындағы ең көп көшірулердің басты кінәлісі болды. Аштық кезінде Лорд Кранстоун халық арасында жақсы қабылдамады, ол өз жалға алушыларына көмек көрсетуге және тіпті қиын жағдайда жұмыс ұсынуға да тырыспағандықтан, ол жаман жер иесі ретінде танылды. Тіпті 1847 жылы Парламентте өткен пікірталаста Лорд Кранстоунның аштықтан азап шеккен 17 қызметшісі болғаны, оларға жалақы төлеуден және қараудан бас тартқаны айтылды (Шотландиядағы қиындықтар, HC Deb, 22 ақпан 1847, том 90, cc310 – 6). Эллис (1847, алдыңғы сілтемеге қараңыз) сол кездегі Арисайгтегі көптеген отбасылардың жағдайының аштық пен кедейліктің шегінде болғанын атап өтті. Лорд Кранстоун, басқа жер иелерімен бірге, өздерінің жерлерінде жолдарды кеңейтуге немесе суарналарды жақсартуға ұсыныс жасады, бұл мұқтаж отбасыларға жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бірақ ол оны өте жаңғырықсыз қабылдады және жұмысқа қажетті құралдарды беруден бас тартты. Экономикалық төмендеу және картоптың қурауы жер иелерін қой мен бұғы аулау үшін жайылымдарға көбірек назар аударуға мәжбүр етті, бұл көбінесе өте байлар үшін болды, көптеген адамдардың үйден қуылған немесе эмиграцияға кеткен, ал Арисайг және оның айналасындағы бос үйлер уақыт өте келе қирады. Арисайг үйі, сәулетші Филип Вебб (1831-1915) жобалаған жалғыз шотландтық ауылдық үй, 1863 жылы Фрэнсис Дюкинфилд Палмер Астли (1825-1868) үшін A830 Лохайорт-Морар жолының оңтүстік жағында, Арисайгтің оңтүстік-шығысында, Лох-Нан-Уамхтың солтүстік жағалауында салынды. Үй 1935 жылы өрттен зардап шекті және 1937 жылы Шарлотта Гертруда Астли Николсон (1961 жылы қайтыс болды) үшін қайта жаңғыртылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Арисайг үйі Шотландияның арнайы операциялар басқармасының штаб-пәтеріне айналды, ол айналасындағы ауданда жарымәскери оқу курстарын өткізді, оккупацияланған Еуропадағы миссияларға агенттерді дайындады. Бұл аймақтың шалғай орналасуы оны осы мақсатқа өте қолайлы орынға айналдырды. 2009 жылдың 11 қарашасында Арисайгте 1943-1945 жылдары SOE агенттері ретінде оқыған чехословакиялық сарбаздарға арналған ескерткіш ашылды.

In 1469, James' grandson (James III) granted Lairdship of the lands of Garmoran and Uist to John of Ross, the Lord of the Isles. In turn, John passed it to his half brother, Hugh of Sleat; the grant to Hugh was confirmed by the king in a 1493 charter. The violence that led to Alexander's execution had brought the Siol Gorrie to the brink of extinction, and after Alexander's death they played no further part in Arisaig's history. Some Archaeological excavations of a croft by CFA Archaeology, during the realignment and upgrading works of the A830 in 2005, and historical research by Stirling University found that the new landowner, Lord Cranstoun was the most notable estate owner during the difficult times of Arisaig, mainly for his cruel actions. Lord Cranstoun was arguably the main perpetrator for the largest amount of clearances occurring within Arisaig during the famine years. During the famine, Lord Cranstoun was certainly not a popular proprietor, he was seen as a landlord who failed to make effort to bring relief to his tenants, and even provide work during times of destitution
It was even noted within a debate in the House of Commons in 1847, that Lord Cranstoun had 17 servants on the edge of starvation, who he refused to pay or provide for (see Distress in Scotland, HC Deb, 22 February 1847, vol 90, cc310 – 6). Ellice (1847, see previous reference), noted that the state of most families in Arisaig during the time, were on the brink of starvation and destitution. Lord Cranstoun, alongside other estate owners, were encouraged to offer road expansions or drain improvements on their estates, giving destitute families a chance to work, which he begrudgingly accepted, however, refused to provide tools for the job. The economic downturn and potato blight caused estate owners to focus their attention towards pasture lands for sheep and deer hunting grounds, predominantly for the very wealthy, causing many people to be evicted or emigrate, with the unoccupied houses falling into ruin in and around Arisaig. Arisaig House, the only Scottish country house designed by architect Philip Webb (1831–1915), was built in 1863 for Francis Dukinfield Palmer Astley (1825–1868) on the south side of the A830 Lochailort Morar Road, south east of Arisaig, on the north shores of Loch Nan Uamh. The house was largely destroyed by fire in 1935 and remodelled in 1937 for Charlotte Gertrude Astley Nicholson (died 1961). In the Second World War, Arisaig House became the headquarters for the Scottish section of the Special Operations Executive, which ran paramilitary training courses in the surrounding area, preparing agents for missions in Occupied Europe. The remoteness of the rough bounds made it an ideal site for this. On 11 November 2009 a memorial to Czechoslovak soldiers who had trained as SOE agents in 1943–1945 was unveiled in Arisaig.

Танымал тұрғындар

Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair, 1745 жылғы Якобит көтерілісінің бас соғыс ақыны және принц Чарльз Эдвард Стюартқа шотландтық гэль тілін үйреткен ұстаз, 1770 жылы Арисайгтың жер иесі ретінде қызмет еткенде қайтыс болды және қазіргі Арисайг католик шіркеуіне жақын Килморье зиратында жерленді. Ақының қабірінің нақты орны қазір белгісіз болғанымен, 1927 жылы Арисайгтағы Сент-Мари рим-католик зиратында "Жаңа Зеландиядағы Якобит жақтастарының бір тобы және отандық клан өкілдері, оның гэль тіліндегі ұлы ақын ретіндегі қадірін мойындап" ескерткіш тақта орнатылды. Кейде "Кланраналд ақыны" деп аталатын ол, 20 ғасырдың Расай ақыны Сорли Маклинмен бірге шотландтық гэль әдебиеті тарихындағы ең маңызды екі жазушының бірі саналады.

Қалайлы орындар мен көрікті жерлер

Арисайгте пошта бөлімі, жалпы мақсаттағы дүкен, мейрамхана, кафе, бары бар қонақ үй және кеме тұрағы бар. Туризм – аймақтағы басты индустрия. Құрлық, Теңіз және Аралдар орталығы Арнайы операциялар тобы мен Арисайг арасындағы байланыс туралы көрме ұсынады. Жоғарыдағыны қараңыз.

Көлік

Арисайг солтүстікке қарай Мальяйгке және шығысқа қарай Форт-Уильямға дейінгі A830 тас жолында орналасқан. Ол сонымен қатар "Аралдарға апаратын жол" деп те аталады. 2008 жылы оны екі қатарлы жолға дейін кеңейту жұмысы аяқталды. Ауыл Батыс Хайленд теміржол желісі арқылы Мальяйг пен Форт-Уильяммен де байланысты. Арисайг теміржол станциясы – Ұлыбритания материгінің ең батыс нүктесіндегі станция. Арсайдан Эйг, Мук және Рум кіші аралдарына шағын жолаушылар паромдары қатынайды. Кіші аралдарға бағытталған CalMac негізгі қызметі Мальяйгтан іске асырылады.

Танымал мәдениетте

Англияның бірнеше аймағында Арисайг көше атауы ретінде қолданылады, мысалы, Оустон, Дурхам графтығы. Элинор Лионның "Иан мен Совра" балалар романдары сериясының көп бөлігі Ардниш түбегі мен Арисайгта өтеді. Arisaig – танымал шотландтық neo trad тобы Project Smok әнінің атауы. Бұл ән 2020 жылы жарық көрген Bayview альбомының үшінші трегі болып табылады.