Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс қару-жарақ жобасы
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс ядролық зерттеулері
World War II weapons project
German nuclear research during World War II
Нацистік Германия Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында ядролық технология саласында, соның ішінде ядролық қару мен ядролық реакторларды зерттеуге қатысты бірнеше бағдарламаларды жүзеге асырды. Бұл бағдарламалар Uranverein (Уран клубы) немесе Uranprojekt (Уран жобасы) деп аталды. Алғашқы күш-жігер 1939 жылдың сәуір айында басталды, бұл 1938 жылдың желтоқсанында Берлинде ядролық бөлінудің ашылуынан кейін бірнеше ай өткен соң болды, бірақ қыркүйекте Польшаға неміс басқыншылығы алдында, бірнеше айдан кейін тоқтатылды. Осыған байланысты көптеген белгілі неміс физиктері Вермахтқа шақырылды. Вермахттың әскери ведомствосының басқаруындағы екінші күш-жігер 1939 жылдың 1 қыркүйегінде, Польшаға шабуыл күні басталды. Бағдарлама ақырында үш негізгі бағытқа кеңейді: уран машинасы (ядролық реактор) әзірлеу, уран мен ауыр су өндірісі және уран изотоптарын бөлу. Соңында неміс әскері ядролық бөлінудің соғысқа маңызды үлес қоса алмайтынын анықтады және 1942 жылдың қаңтарында Heereswaffenamt бағдарламаны Рейхтік зерттеу кеңесіне (Reichsforschungsrat) тапсырды, бірақ оны қаржыландыруды жалғастырды. Бағдарлама тоғыз ірі институт арасында бөлінді, онда директорлар зерттеулерге жетекшілік етіп, өз мақсаттарын белгіледі. Кейіннен, қолданбалы ядролық бөлінумен айналысатын ғалымдардың саны азайды, өйткені көптеген зерттеушілер өздерінің білімін соғысқа қатысты маңызды талаптарға жұмсады. Uranverein-нің ең ықпалды мүшелері Курт Дибнер, Абрахам Эсау, Вальтер Герлах және Эрих Шуман болды. Шуман Германиядағы ең күшті және ықпалды физиктердің бірі болды. Ядролық қару жобасының барлық кезеңінде Дибнер ядролық бөліну зерттеулеріне Уолтер Боте, Клаус Клюзиус, Отто Хан, Пол Хартек немесе Вернер Гейзенбергке қарағанда көбірек бақылау жасады. Эсау 1942 жылдың желтоқсанында рейхмаршал Герман Герингтің ядролық физика зерттеулері жөніндегі уәкілі болып тағайындалды және 1943 жылдың желтоқсанында ол отставкаға кеткеннен кейін Вальтер Герлах оның орнын басты. 1933-1945 жылдардағы нацистік режимдегі неміс академиялық ортасының саясиландырылуы 1933 жылдың басында көптеген физиктерді, инженерлерді және математиктерді Германиядан қуғынға ұшыратты. Яһуди тегінен шыққандар кетпесе, олар тез арада тазартылып, зерттеушілер қатары одан әрі азайды. Университеттердің саясиландырылуы, сондай-ақ неміс қарулы күштерінің адам күшіне деген қажеттілігі (көптеген ғалымдар мен техникалық мамандықтарға ие болғандарға қарамастан, әскери қызметке шақырылды) қабілетті неміс физиктерінің санын айтарлықтай азайтты. Даму бірнеше кезеңде жүрді, бірақ тарихшы Марк Уокердің сөзімен айтқанда, ол "зертханалық деңгейде тоңдырылды", мақсаты "ядролық тізбекті реакцияны ұзақ уақыт бойы сақтай алатын ядролық реакторды құру және кем дегенде уран изотоптарының шағын бөлігін толық бөлу" болды. Сарапшылардың пікірінше, бұл мақсаттарға қол жеткізілмеді және сол кездегі қауіптерге қарамастан, немістер ядролық қару жасауға жақын болған емес. 1945 жылдың көктемінде Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін, одақтас державалар Германияның ядролық өнеркәсібінің қалдықтарын (персонал, құрылыстар және материалдар) алу үшін бәсекелесті, дәл сол сияқты V-2 ракеталық бағдарламасының дамуына да қатысты.
Nazi Germany undertook several research programs relating to nuclear technology, including nuclear weapons and nuclear reactors, before and during World War II. These were variously called Uranverein (Uranium Club) or Uranprojekt (Uranium Project). The first effort started in April 1939, just months after the discovery of nuclear fission in Berlin in December 1938, but ended only a few months later, shortly ahead of the September 1939 German invasion of Poland, for which many notable German physicists were drafted into the Wehrmacht. A second effort under the administrative purview of the Wehrmacht's [[Waffenamt began on September 1, 1939, the day of the invasion of Poland. The program eventually expanded into three main efforts: Uranmaschine (nuclear reactor) development, uranium and heavy water production, and uranium isotope separation. Eventually, the German military determined that nuclear fission would not contribute significantly to the war, and in January 1942 the Heereswaffenamt turned the program over to the Reich Research Council (Reichsforschungsrat) while continuing to fund the activity. The program was split up among nine major institutes where the directors dominated research and set their own objectives. Subsequently, the number of scientists working on applied nuclear fission began to diminish as many researchers applied their talents to more pressing wartime demands. The most influential people in the Uranverein included Kurt Diebner, Abraham Esau, Walther Gerlach, and Erich Schumann. Schumann was one of the most powerful and influential physicists in Germany. Diebner, throughout the life of the nuclear weapon project, had more control over nuclear fission research than did Walther Bothe, Klaus Clusius, Otto Hahn, Paul Harteck, or Werner Heisenberg. Esau was appointed as Reichsmarschall Hermann Göring's plenipotentiary for nuclear physics research in December 1942, and was succeeded by Walther Gerlach after he resigned in December 1943. Politicization of German academia under the Nazi régime of 1933–1945 had driven many physicists, engineers, and mathematicians out of Germany as early as 1933. Those of Jewish heritage who did not leave were quickly purged, further thinning the ranks of researchers. The politicization of the universities, along with German armed forces demands for more manpower (many scientists and technical personnel were conscripted, despite possessing technical and engineering skills), substantially reduced the number of able German physicists. Developments took place in several phases, but in the words of historian Mark Walker, it ultimately became "frozen at the laboratory level" with the "modest goal" to "build a nuclear reactor which could sustain a nuclear fission chain reaction for a significant amount of time and to achieve the complete separation of at least tiny amount of the uranium isotopes". The scholarly consensus is that it failed to achieve these goals, and that despite fears at the time, the Germans had never been close to producing nuclear weapons. With the war in Europe ending in the spring of 1945, various Allied powers competed with each other to obtain surviving components of the German nuclear industry (personnel, facilities, and materiel), as they did with the pioneering V 2 SRBM program.
Ядролық бөлінудің ашылуы
1938 жылдың желтоқсан айында неміс химигі Отто Хан және оның ассистенті Фриц Страссманн неміс «Naturwissenschaften» («Табиғи ғылымдар») ғылыми журналына қолжазба жіберіп, уранды нейтрондармен бомбалау нәтижесінде барий элементін анықтағандарын және оны сәйкестендіргендерін хабарлады. Олардың мақаласы 1939 жылдың 6 қаңтарында жарияланды. 1938 жылдың 19 желтоқсанында, жариялануға он сегіз күн қалғанда, Отто Хан осы нәтижелерді және уран ядросының жарылуы туралы қорытындысын әріптесі және досы Лизе Майтнерге хатында жеткізді. Ол шілдеде Германиядан Нидерландыға, содан кейін Швецияға қашып кеткен болатын. Майтнер мен оның жүрегі туысқан інісі Отто Роберт Фриш Ханның ядроның жарылуы туралы қорытындысын растады және нәтижелерді «ядролық бөліну» деп дұрыс түсіндірді – бұл термин Фриштің ойлап тапқан сөзі. Фриш бұл тұжырымды 1939 жылдың 13 қаңтарында тәжірибе жүзінде растады.
In December 1938, German chemist Otto Hahn and his assistant Fritz Strassmann sent a manuscript to the German science journal Naturwissenschaften ("Natural Sciences") reporting that they had detected and identified the element barium after bombarding uranium with neutrons. Their article was published on 6 January 1939. On 19 December 1938, eighteen days before the publication, Otto Hahn communicated these results and his conclusion of a bursting of the uranium nucleus in a letter to his colleague and friend Lise Meitner, who had fled Germany in July to the Netherlands and then to Sweden. Meitner and her nephew Otto Robert Frisch confirmed Hahn's conclusion of a bursting and correctly interpreted the results as "nuclear fission" – a term coined by Frisch. Frisch confirmed this experimentally on 13 January 1939.
Бірінші Уранқоғамы
1939 жылғы 22 сәуірде Вильгельм Ханледің уран машинасымен (яғни ядролық реактормен) уранның бөлінуін пайдалану туралы баяндамасын тыңдағаннан кейін, Георг Джос Ханлемен бірге Вильгельм Дамске, Райхсерзиенгсминистриумда (РЭМ, Рейх Білім министрлігінде) ядролық энергияның әскери қолданылу мүмкіндіктері туралы хабарлады. Топқа физиктер Валтер Боте, Роберт Допель, Ханс Гейгер, Вольфганг Гентнер (вероятно, Валтер Боте жіберген), Вильгельм Ханле, Герхард Хоффман және Георг Джос кірді; Питер Дебье шақырылған, бірақ ол қатыспады. Осыдан кейін Геттингендегі Георг Август университетінде Джос, Ханле және олардың әріптесі Рейнхольд Маннкопфтың бейресми жұмысы басталды. Физиктер тобы бейресми түрде бірінші Uranverein (Уран клубы) деп, ал ресми түрде Arbeitsgemeinschaft für Kernphysik деп аталды. 1939 жылдың тамызында үш адам әскери оқу-жаттығуларға шақырылғаннан кейін топтың жұмысы тоқтатылды.
On 22 April 1939, after hearing a colloquium paper by Wilhelm Hanle proposing the use of uranium fission in an Uranmaschine (uranium machine, i. e., nuclear reactor), Georg Joos, along with Hanle, notified Wilhelm Dames, at the Reichserziehungsministerium (REM, Reich Ministry of Education), of potential military applications of nuclear energy. The group included the physicists Walther Bothe, Robert Döpel, Hans Geiger, Wolfgang Gentner (probably sent by Walther Bothe), Wilhelm Hanle, Gerhard Hoffmann, and Georg Joos; Peter Debye was invited, but he did not attend. After this, informal work began at the Georg August University of Göttingen by Joos, Hanle, and their colleague Reinhold Mannkopff; the group of physicists was known informally as the first Uranverein (Uranium Club) and formally as Arbeitsgemeinschaft für Kernphysik. The group's work was discontinued in August 1939, when the three were called to military training.
Басқа 1939 бастамалар
Пол Хартек Гамбург университетінің физикалық химия кафедрасының директоры және Heereswaffenamt (HWA, Армия қару-жарақ басқармасы) кеңесшісі болды. 1939 жылғы 24 сәуірде өзінің оқытушы көмекшісі Вильгельм Гротпен бірге Хартек Рейхскригсминистриуммен (RKM, Рейх Соғыс министрлігі) байланысқа шығып, ядролық тізбекті реакциялардың әскери қолданылу мүмкіндігі туралы ескертті. Кейін сол жылы бұл бастама екінші Уран бірлестігіне (Uranverein) әкелді. Екі күн бұрын Джоос пен Ханле REM-ге жүгініп, бірінші Уран бірлестігін құрған болатын. Auergesellschaft өндірістік фирмасы радийды өндіріп алғаннан кейін, уранның көп мөлшерде "қалдықтарын" жинақтаған. 1939 жылғы маусымда Зигфрид Флюгге жариялаған ураннан ядролық энергияны техникалық тұрғыдан пайдалану жөніндегі мақаласын оқығаннан кейін, Auergesellschaft компаниясының ғылыми штаб-пәтерінің басшысы Николаус Риль компания үшін пайдалы бизнес мүмкіндігі бар екенін түсінді және шілдеде HWA (Heereswaffenamt, Армия қару-жарақ басқармасы) -ға уран өндірісін талқылау үшін барды. HWA мүдделілік танытып, Риль компаниясы осы мақсатқа корпоративтік ресурстарды бөлді. HWA ақырында Берлиннің солтүстігіндегі Ораниенбургтегі Auergesellschaft зауытында уран оксидін өндіруге тапсырыс берді.
Paul Harteck was director of the physical chemistry department at the University of Hamburg and an advisor to the Heereswaffenamt (HWA, Army Ordnance Office). On 24 April 1939, along with his teaching assistant Wilhelm Groth, Harteck contacted the Reichskriegsministerium (RKM, Reich Ministry of War) to alert them to the potential of military applications of nuclear chain reactions. Later in the year, this initiative led to the Second Uranverein. Two days earlier, Joos and Hanle had approached the REM, leading to the First Uranverein. The industrial firm Auergesellschaft had a substantial amount of "waste" uranium from which it had extracted radium. After reading a June 1939 paper by Siegfried Flügge, on the technical use of nuclear energy from uranium, Nikolaus Riehl, the head of the scientific headquarters at Auergesellschaft, recognized a business opportunity for the company, and in July he went to the HWA (Heereswaffenamt, Army Ordnance Office) to discuss the production of uranium. The HWA was interested and Riehl committed corporate resources to the task. The HWA eventually provided an order for the production of uranium oxide, which took place in the Auergesellschaft plant in Oranienburg, north of Berlin.
Модераторлық өндіріс
1940 жылы 9 сәуірде немістер Норвегияға шабуыл жасаған кезде ауыр су өндірісі басталған еді. Норвегиядағы ауыр су өндіру орналастырулары немістер тарапынан жылдам бақылауға алынды (бірақ бірқатар ауыр су бұрын шығарылып тасталған) және жақсартылды. 1943 жылға қарай одақтастар мен норвегиялықтар Норвегияның ауыр су өндірісіне саботаж жасап, ауыр су қорын жойды. Графит (көміртек) балама ретінде қарастырылмады, себебі Уолтер Боте есептеген көміртек үшін нейтронды сіңіру коэффициентінің мәні тым жоғары болды, бұл графит үлгілеріндегі бордың жоғары нейтронды сіңіру қабілетімен байланысты болуы мүмкін.
The production of heavy water was already under way in Norway when the Germans invaded on 9 April 1940. The Norwegian production facilities for heavy water were quickly secured (though some heavy water had already been removed) and improved by the Germans. The Allies and Norwegians had sabotaged Norwegian heavy water production and destroyed stocks of heavy water by 1943. Graphite (carbon) as an alternative was not considered, because the neutron absorption coefficient value for carbon calculated by Walther Bothe was too high, probably due to the boron in the graphite pieces having high neutron absorption.
Пайдалану және бас тарту стратегиясы
Екінші дүниежүзілік соғыстың аясында одақтас державалардың әрқайсысы неміс ғылымын игеру жоспарларын жасады. Ядролық қарудың маңыздылығын ескере отырып, Германияның ядролық бөлінуі және оған қатысты технологияларға ерекше көңіл бөлінді. Игеруден өзге, осы технологияларды, олармен жұмыс істеген мамандарды және тиесілі материалдарды қарсыластарға бермеу де маңызды мақсат болды. Әдетте, бұл ресурстарға бірінші болып қол жеткізуді білдірді, бұл кейбір географиялық аймақтарда Батыс одақтастарына қарағанда кеңес тарапын кемтар қалдырды, тіпті бұл аймақтар Потсдам конференциясы бойынша советтік оккупациялық аймаққа жатуға тиіс болғанмен де. Кейде барлық тараптар өздерінің мүдделерін қорғауда және басқаларын шектеуде қатаңдық танытты. АҚШ-тың ең белгілі шектеу және игеру операциясы – «Кәделік клип» операциясы, ол реактивтік және ракеталық қозғалтқыштар, ядролық физика және инфрақызыл технологиясы сияқты әскери мақсаттағы басқа да жетістіктерді қамтитын кең ауқымды іздестіру болды. Неміс ядролық бөлінуіне бағытталған операциялар «Альсос» және «Эпсилон» операциялары еді, соңғысы британдықтармен бірлесіп жүргізілді. Кеңес операциясының кодолық атауы болмағандықтан, тарихшы Олейников оны ресейлік «Альсос» деп атайды.
Near the end of World War II, the principal Allied war powers each made plans for exploitation of German science. In light of the implications of nuclear weapons, German nuclear fission and related technologies were singled out for special attention. In addition to exploitation, denial of these technologies, their personnel, and related materials to rival allies was a driving force of their efforts. This typically meant getting to these resources first, which to some extent put the Soviets at a disadvantage in some geographic locations easily reached by the Western Allies, even if the area was destined to be in the Soviet zone of occupation by the Potsdam Conference. At times, all parties were heavy handed in their pursuit and denial to others. The best known US denial and exploitation effort was Operation Paperclip, a broad dragnet that encompassed a wide range of advanced fields, including jet and rocket propulsion, nuclear physics, and other developments with military applications such as infrared technology. Operations directed specifically towards German nuclear fission were Operation Alsos and Operation Epsilon, the latter being done in collaboration with the British. In lieu of the codename for the Soviet operation, it is referred to by the historian Oleynikov as the Russian "Alsos".
Америка және Ұлыбритания
Берлин көптеген неміс ғылыми зерттеу орталықтарының орналасқан жері болған. Адам шығындарын және жабдықтардың жоғалуын шектеу мақсатында, соғыстың соңғы жылдарында осы орталықтардың көпшілігі басқа жерлерге таратылды.
Berlin had been a location of many German scientific research facilities. To limit casualties and loss of equipment, many of these facilities were dispersed to other locations in the later years of the war.
BIG операциясы
Кеңес Одағы үшін өкінішке орай, Кайзер Вильгельм Физика Институты (KWIP, Кайзер Вильгельм Физика Институты) 1943 және 1944 жылдары көбінесе Хечингенге және оның көршілес қаласы Хайгерлохқа, Қара Орманың шетіне көшірілді, ол ақырында француз оккупациялық аймағына айналды. Бұл көшіру американдықтарға ядролық зерттеулермен айналысқан көптеген неміс ғалымдарын ұстауға мүмкіндік берді. Институттың Берлинде қалған жалғыз бөлімі – Людвиг Бевилогуа басқаратын, эксперименталды уран үйіндісіне жауапты төмен температуралық физика бөлімі болды. 1945 жылы соғыстың соңына қарай BIG операциясын жүзеге асырған американдық Alsos топтары Баден-Вюртемберг аймағында жылдамдап өтіп, Уранверен элементтерін анықтады, жинады және таңдап жойды, соның ішінде Хайгерлохтағы прототиптік реакторды, ал Тайлфингендегі жазбаларды, ауыр суды және уран қоймаларын қолға түсірді. Бұлардың барлығы АҚШ-қа зерттеу және АҚШ-тың атомдық бағдарламасында пайдалану үшін жіберілді. Көптеген материалдардың тағдыры әлі белгісіз, бірақ Ұлттық ядролық ғылым және тарих мұражайы 2020 жылдың наурыз айынан бастап осы миссиядан алынған уран текшесін көрсетеді.
Unfortunately for the Soviets, the Kaiser Wilhelm Institut für Physik (KWIP, Kaiser Wilhelm Institute for Physics) had mostly been moved in 1943 and 1944 to Hechingen and its neighboring town of Haigerloch, on the edge of the Black Forest, which eventually became the French occupation zone. This move allowed the Americans to take into custody a large number of German scientists associated with nuclear research. The only section of the institute which remained in Berlin was the low temperature physics section, headed by Ludwig Bewilogua, who was in charge of the experimental uranium pile. American Alsos teams carrying out Operation BIG raced through Baden Wurttemberg near the war's end in 1945, uncovering, collecting, and selectively destroying Uranverein elements, including capturing a prototype reactor at Haigerloch and records, heavy water, and uranium ingots at Tailfingen. These were all shipped to the US for study and utilization in the US atomic program. Although many of these materials remain unaccounted for, the National Museum of Nuclear Science & History displayed a cube of uranium attained from this mission from March 2020.
Эпсилон операциясы және Ферма Холл
Германиядағы "Алсос" операциясының басты мақсаты неміс атом ғалымдарын табу, тұтқындау және сұраққа алу болды. Бұл үлкен күш-жігерді қажет етті, себебі олардың көпшілігі Еуропадағы соғыстың соңғы апталарындағы хаоста шашырап кеткен еді. Нәтижесінде, "Kernphysikalische Forschungsberichte" журналында Уран қауымдастығының мүшелері ретінде есептер жариялаған тоғыз көрнекті неміс ғалымы "Альсос" тобының қолына түсіп, Англияда "Эпсилон" операциясы аясында қамауға алынды: Эрих Багге, Курт Дибнер, Вальтер Герлах, Отто Хан, Пол Хартек, Вернер Гейзенберг, Хорст Коршинг, Карл Фридрих фон Вайцзекер және Карл Виртц. Сондай-ақ, ядролық қару жобасына қатысы жоқ Макс фон Лауэ де қамауға алынды. "Алсос" операциясының бас ғылыми кеңесшісі Гудсмит фон Лауэ Германияның соғыстан кейінгі қайта құрылуына пайдалы болуы мүмкін деп ойлады және Англиядағы жоғары деңгейдегі байланыстардан оның пайда көретініне сенді. Он ғалым жасырын түрде басқа жерге көшіріліп, басқа әлеммен байланыссыз, Годманчестердегі шағын сарайда қамалды. Бұл үшін заңды негіз, тұтқындардың құқықтық статусы және британдықтардың соңғы мақсаты барлық қатысушыларға түсініксіз болды, бұл ғалымдарды қатты алаңдатты. Шағын сарайға жасырын тыңдау құрылғылары орнатылды және неміс ғалымдарының әңгімелері бақыланып, ағылшын тіліне аударылды. Ғалымдар өздерінің бақыланатынын білгені ме, әлде күдіктенгені ме – белгісіз. Хиросима туралы хабарламаға дейін неміс ғалымдары болашаққа қатысты алаңдаушылық білдіргенімен, ядролық мәселелердегі терең білімдеріне сүйене отырып, одақтастар үшін өздерінің құндылығына сенім білдірді. Британдықтар ғалымдарға Хиросимаға шабуылдан кейін BBC атом бомбасын қолдану туралы хабарлағанын айтты. Немістердің реакциясы әртүрлі болды; Хан ядролық бөлінуді ашудағы рөлі үшін өкініш білдірді, ал көптеген басқалары, Гейзенбергтің ішінде, баяндамаға сенбеді ("Мен оның бір сөзіне де сенбеймін"). Сол түні ғалымдарға BBC хабарламасын толығырақ тыңдауға рұқсат берілді, бұл одан әрі пікірталасқа шақырды. Осының барлығы барысында Гейзенберг мұндай қару жасау үшін өте көп мөлшерде байытылған уран ("шамамен тон") қажет болатынын дәлелдеді. Өзінің пікірін негіздеу үшін ол атом бомбасының сыни массасын қалай есептеу керектігін қысқаша түсіндірді, онда елеулі қателер болды. 1992 жылы бұл жазбалар құпиясынан ажыратылды және талқылаудың осы бөлігі сарапшылардың зердесіне ұсынылды. Манхэттен жобасының екі ғалымы, Эдвард Теллер мен Ханс Бете, көшірмелерді оқығаннан кейін Гейзенберг бұрын ешқашан мұндай есептеулер жасаған емес деген қорытындыға келді. Гейзенберг өзінің мәлімдемесінде: "Шындығында, мен ешқашан оны [атом бомбасының сыни массасын есептеуді] істемедім, себебі мен таза [уран] 235 алуға болады деп ешқашан сенбедім", – деді. Бомбалаудан бір апта өткен соң Гейзенберг әріптестеріне атом бомбасының физикасы туралы ресми лекция оқыды, ол оның көптеген алғашқы қателерін түзеп, әлдеқайда кішірек сыни массаны көрсетті. Тарихшылар Гейзенбергтің қателігін жобадағы оның рөлінің реакторлармен толығымен шектелгендігінің дәлелі ретінде келтірді, өйткені бастапқы теңдеу атом бомбасына қарағанда реактордың қалай жұмыс істейтініне көбірек ұқсас. Ферма сарайында неміс ғалымдары Германияның неліктен атом бомбасын жасамағанын, ал АҚШ пен Ұлыбритания жасағанын талқылады. Жазбалар олардың "Лесарт" ("версия") деп аталатын нәрсені жасағанын көрсетеді. Лесарттың негізгі нұсқасы неміс ғалымдарының Гитлер үшін бомба жасамауды таңдағанын, аяғын сүйреп, жеткілікті ынталы болмаған немесе кейбір нұсқаларда белсенді саботаж жасағанын дәлелдеді. Лесарт олардың "жетіспеушілігіне" түсіндірме ұсынады және сонымен қатар нацистер үшін жұмыс істегеніне қарамастан, одақтас ғалымдардан жоғары моральдық билігін көтеріп көрсетеді. Соғыстан кейін бірнеше ғалымдар, әсіресе фон Вейцзекер мен Гейзенберг, оқиғаның осы нұсқасын журналистер мен тарихшыларға, әсіресе Роберт Юнгке берді, ол оны 1950 жылдары сынсыз қайта басып шығарды және күшейтті. Сол кезде Лесарттың дәлдігіне фон Лауэ (Лесарт терминін енгізген) күшпен қарсылық көрсетті. Бұл тақырыпта жұмыс істеген ғылымның көптеген кәсіби тарихшылары Лесарттың шындыққа сай емес екеніне сенбейді. Тарихшы және физик Джереми Бернштейн Ферма сарайы жазбаларының түсіндірмелі басылымында айтқандай: Лесарт неміс атом бағдарламасының көптеген танымал жазбаларында сақталған, атап айтқанда Майкл Фрэйннің 1998 жылғы "Копенгаген" пьесасында, ол өзі журналист Томас Пауэрстің "Гейзенбергтің соғысы" (1993) еңбегіне көп сүйенген.
A major goal of the Operation Alsos effort in Germany was the location, capture, and interrogation of German atomic scientists. This involved some significant effort as many of them had become scattered during the chaotic last weeks of the war in Europe. Ultimately, nine of the prominent German scientists who published reports in Kernphysikalische Forschungsberichte as members of the Uranverein were picked up by the Alsos team and incarcerated in England as part of what was called Operation Epsilon: Erich Bagge, Kurt Diebner, Walther Gerlach, Otto Hahn, Paul Harteck, Werner Heisenberg, Horst Korsching, Carl Friedrich von Weizsäcker, and Karl Wirtz. Also incarcerated was Max von Laue, although he had nothing to do with the nuclear weapon project. Goudsmit, the chief scientific advisor to Operation Alsos, thought von Laue might be beneficial to the postwar rebuilding of Germany and would benefit from the high level contacts he would have in England. The ten scientists were secretly relocated and kept confined and incommunicado with the broader world in Farm Hall, a manor house in Godmanchester. The legal authority for this, the legal status of the prisoners, and the ultimate intentions of the British were unclear to all involved, to the great discomfort of the scientists. The manor house was wired with covert listening devices, and conversations between the German scientists were monitored and translated into English. It is unclear whether the scientists were aware, or whether they suspected, that they were being monitored. Prior to the announcement of Hiroshima, the German scientists, though worried about the future, expressed confidence in their value to the Allies on the basis of their advanced knowledge of nuclear matters. The British then told the scientists that the BBC had announced the use of the atomic bomb after the attack on Hiroshima. Reactions from the Germans varied; Hahn expressed guilt for his role in the discovery of nuclear fission, while many others, including Heisenberg, expressed incredulity at the report ("I don’t believe a word of the whole thing"). Later that evening, the scientists were allowed to listen to a longer BBC announcement, which invited further debate. Throughout all of this, Heisenberg made arguments that it would take very large amounts of enriched uranium ("about a ton") to make such a weapon. In justifying his reasoning, he gave a brief explanation of how one would calculate the critical mass for an atomic bomb which contained serious errors. The transcripts were declassified in 1992, and this particular section of discussion was subjected to expert scrutiny. Two scientists on the Manhattan Project, Edward Teller and Hans Bethe, concluded after reading the transcripts that Heisenberg had never done the calculation before. Heisenberg himself, in the transcript, said that, "quite honestly I have never worked it [the critical mass calculation for an atomic bomb] out as I never believed one could get pure [uranium ]235." A week after the bombing, Heisenberg had given a more formal lecture to his colleagues on the physics of the atomic bomb, which corrected many of his early mistakes and indicated a much smaller critical mass. Historians have cited Heisenberg's error as evidence of the degree to which his role in the project had been confined almost entirely to reactors, as the original equation is much more similar to how a reactor would work than to an atomic bomb. At Farm Hall, the German scientists discussed why Germany did not create an atomic bomb, and the United States and United Kingdom did. The transcripts reveal them developing what has been called the Lesart ("version"). The basic version the Lesart argued that the German scientists chose not to build a bomb for Hitler, either by dragging their feet, being insufficiently enthusiastic, or, in some versions, active sabotage. The Lesart both offers up an explanation for their "failure" and also elevates their moral authority above the Allied scientists, despite the fact that they worked for the Nazis. In the postwar, several scientists, notably von Weizsäcker and Heisenberg, gave this version of the story to journalists and historians, notably Robert Jungk, who reprinted and amplified it uncritically in the 1950s. At that time, accuracy of the Lesart was challenged forcefully by von Laue (who coined the term Lesart). Most professional historians of science who have worked on this subject do not believe that the Lesart is true. As the historian and physicist Jeremy Bernstein put it in an annotated edition of the Farm Hall transcripts:
The Lesart has been perpetuated in many popular accounts of the German atomic program, notably in Michael Frayn's 1998 play Copenhagen, which itself was based heavily on the Lesart endorsing work of popular history, Heisenberg's War (1993), by the journalist Thomas Powers.
Ораниенбург зауыты
Heereswaffenamt (HWA, Армиялық қару-жарақ кеңсесі) қызығушылығымен Николаус Риль және оның әріптесі Гюнтер Виртс Ораниенбургтегі Auergesellschaft зауытында жоғары тазалықтағы уран оксидін өнеркәсіптік масштабта өндіруді ұйымдастырды. Металл уран өндірісінің соңғы кезеңдеріндегі мүмкіндіктерге Degussa корпорациясының металл өндірісіндегі тәжірибесі қосылды. Ораниенбург зауыты Готтаудағы Heereswaffenamt (Армиялық қару-жарақ кеңсесі) KWIP және Versuchsstelle (сынақ станциясы) жүргізілген Uranmaschine эксперименттері үшін уран плиталары мен кубтарын қамтамасыз етті. Курт Дибнер басшылығымен HWA сынақ станциясында өткізілген G 1 эксперименті ядролық модератор парафинінде 6800 уран оксиді кубынан (шамамен 25 тонна) тұратын торларды пайдаланды. 1944 жылдың қараша айында американдық "Альсос" операциясының топтары Париждегі сирек элементтерді өңдеген және Auergesellschaft компаниясының меншігіне өткен компанияны анықтады. Бұл ақпарат, сондай-ақ сол айда Страсбургтегі "Альсос" тобынан алынған мәліметтермен бірге Ораниенбург зауытының уран және торий металдарын өндіруге қатысқанын растады. Зауыт болашақта кеңестік оккупациялық аймақта орналасқандықтан және Қызыл Армия әскерлері Батыс Одақтастарынан бұрын жетіп жететін болғандықтан, Манхэттен жобасының қолбасшысы генерал Лесли Гроувс генерал Джордж Маршаллға зауытты әуе шабуылымен жоюды ұсынды, осылайша кеңестік тарапқа оның уран өндірісіне қатысты жабдықтарын қолдану мүмкіндігін жоққа шығару мақсатында. 1945 жылдың 15 наурызында 8-ші әуе армиясының 612 B-17 "Flying Fortress" бомбалаушысы зауытқа 1506 тонна жарылғыш және 178 тонна отты бомба тастады. Риль кеңестік әскермен бірге зауытқа барды және нысанның көп бөлігі қирағанын мәлімдеді. Соғыстан кейін көп жылдар өткен соң Риль кеңестік тараптың американдықтардың зауытты не үшін бомбалағанын жақсы білгенін еске алды – шабуыл немістерге емес, оларға бағытталған еді.
With the interest of the Heereswaffenamt (HWA, Army Ordnance Office), Nikolaus Riehl, and his colleague Günter Wirths, set up an industrial scale production of high purity uranium oxide at the Auergesellschaft plant in Oranienburg. Adding to the capabilities in the final stages of metallic uranium production were the strengths of the Degussa corporation's capabilities in metals production. The Oranienburg plant provided the uranium sheets and cubes for the Uranmaschine experiments conducted at the KWIP and the Versuchsstelle (testing station) of the Heereswaffenamt (Army Ordnance Office) in Gottow. The G 1 experiment performed at the HWA testing station, under the direction of Kurt Diebner, had lattices of 6,800 uranium oxide cubes (about 25 tons), in the nuclear moderator paraffin. Work of the American Operation Alsos teams, in November 1944, uncovered leads which took them to a company in Paris that handled rare earths and had been taken over by the Auergesellschaft. This, combined with information gathered in the same month through an Alsos team in Strasbourg, confirmed that the Oranienburg plant was involved in the production of uranium and thorium metals. Since the plant was to be in the future Soviet zone of occupation and the Red Army's troops would get there before the Western Allies, General Leslie Groves, commander of the Manhattan Project, recommended to General George Marshall that the plant be destroyed by aerial bombardment, in order to deny its uranium production equipment to the Soviets. On 15 March 1945, 612 B 17 Flying Fortress bombers of the Eighth Air Force dropped 1,506 tons of high explosive and 178 tons of incendiary bombs on the plant. Riehl visited the site with the Soviets and said that the facility was mostly destroyed. Riehl also recalled long after the war that the Soviets knew precisely why the Americans had bombed the facility—the attack had been directed at them rather than the Germans.
Француз тілі
1941 жылдан 1947 жылға дейін Фриц Бопп KWIP-те штаттық ғалым болып жұмыс істеді және Uranverein ұйымымен байланыста болды. 1944 жылы ол Берлинге жасалған әуе шабуылдарынан кейін КВИП қызметкерлерінің көпшілігімен бірге Оңтүстік Германиядағы Хечинген қаласына эвакуацияланды және институт директорының орынбасары болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында американдық «Альсос» миссиясы Хечинген мен Хайгерлох қалаларын эвакуациялағанда, француз қарулы күштері Хечингенді басып алды. Бопп олармен келіспеді және КВИП-ке қатысты француз тарапының бастапқы мақсаттарын пайдалану, Францияға күштеп эвакуациялау, құжаттар мен жабдықтарды тартып алу деп сипаттады. Француз оккупациялық саясаты американдық және совет оккупациялық күштерінен сапалық жағынан ерекшеленбеді, ол тек кішкентай ауқымда жүзеге асырылды. Боппты КВИП-ті Францияға эвакуациялауға мәжбүрлеу үшін француз әскери-теңіз комиссиясы оны бес күнге қамауға алды және ол эвакуацияға көмектеспесе, одан әрі қамаумен қорқытты. Қамауда отырғанда, француздермен жақсы қарым-қатынаста болған спектроскопшы Герман Шюлер оларды KWIP директорының орынбасары етіп тағайындауға көндірді. Бұл оқиға КВИП-тегі физиктер мен спектроскоптар және оның бас ұйымы – Кайзер Вильгельм Гезельшафт (Кайзер Вильгельм қоғамы) арасында шиеленіс тудырды.
From 1941 to 1947, Fritz Bopp was a staff scientist at the KWIP, and worked with the Uranverein. In 1944, he went with most of the KWIP staff when they were evacuated to Hechingen in Southern Germany due to air raids on Berlin, and became the Institute's Deputy Director. When the American Alsos Mission evacuated Hechingen and Haigerloch, near the end of World War II, French armed forces occupied Hechingen. Bopp did not get along with them and described the initial French policy objectives towards the KWIP as exploitation, forced evacuation to France, and seizure of documents and equipment. The French occupation policy was not qualitatively different from that of the American and Soviet occupation forces, it was just carried out on a smaller scale. In order to put pressure on Bopp to evacuate the KWIP to France, the French Naval Commission imprisoned him for five days and threatened him with further imprisonment if he did not cooperate in the evacuation. During his imprisonment, the spectroscopist Hermann Schüler , who had a better relationship with the French, persuaded the French to appoint him as Deputy Director of the KWIP. This incident caused tension between the physicists and spectroscopists at the KWIP and within its umbrella organization the Kaiser Wilhelm Gesellschaft (Kaiser Wilhelm Society).
Кеңес одағы
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Кеңес Одағы Австрия мен Германияда, әсіресе Берлинде, атом бомбасын жасау үшін қажетті жабдықтарды, материалдарды, интеллектуалдық меншікті және қызметкерлерді анықтау және алу үшін арнайы іздеу топтарын жұмыс істетті. Бұл пайдалану топтары Советтік «Алсос» бағынысында болды және оларды Лаврентий Берияның орынбасары, генерал-полковник А. П. Завенягин басқарды. Бұл командалар Мәскеудегі №2 зертхананың ғылыми қызметкерлерінен, НКВД офицерлік формасында кигендерден құралды, және олардың құрамында Юлий Борисович Харитон, Исак Константинович Кикоин және Лев Андреевич Арцимович болды. Георгий Николаевич Флеров ертерек келген, бірақ Кикоин алдын ала топты есіне түсірмеді. Олардың басымдық тізімінде Кайзер Вильгельм физика институты (KWIP), Фридрих Вильгельм университеті (қазіргі Берлин университеті) және Берлиннің техникалық жоғары мектебі (қазіргі Берлин техникалық университеті) тұрды. «Уран клубында» жұмыс істеген және Совет Одағына Совет атом бомбасы жобасында жұмыс істеуге жіберілген неміс физиктері: Вернер Цулиус, Роберт Дёпель, Вальтер Геррман, Хайнц Позе, Эрнст Рексер, Николаус Риль және Карл Циммер. Гюнтер Виртс, «Уран клубының» мүшесі болмаса да, Auergesellschaft компаниясында реакторлық уран өндірісі бойынша Риль үшін жұмыс істеді және ол да Совет Одағына жіберілді. Циммердің Совет атом бомбасы жобасында жұмыс істеу жолы Красногорсктегі әскери тұтқын лагері арқылы өтті, оның әріптестері Ханс Йоахим Борн және Александр Кач, Кайзер Вильгельм Ми зерттеу институтынан (KWIH, қазіргі Макс Планк Ми зерттеу институты), онда олар Н. В. Тимофеев-Резовскийдің Эксперименталды генетика бөлімінің директоры үшін жұмыс істеді. Төртеуі де ақырында Совет Одағындағы Сунгулдағы «Б» зертханасында Риль үшін жұмыс істеді. Рейхпошта министрлігінде (Германия пошта министрлігі) изотоптарды бөлумен айналысқан фон Арденне, Нобель сыйлығының лауреаты және Siemens компаниясының II зертханасының директоры Густав Герцпен бірге Совет атом бомбасы жобасында жұмыс істеу үшін Совет Одағына жіберілді, сондай-ақ Кайзер Вильгельм химия және электрохимия институтының (KWIPC, қазіргі Макс Планк қоғамының Фриц Хабер институты) директоры Питер Адольф Тиссен және Берлин техникалық университетіндегі Физикалық химия институтының директоры Макс Вольмер. Олардың барлығы, егер біреуі алдымен Советтермен байланыс жасаса, қалғандары үшін сөйлейтін келісімге келді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға дейін нацистік партияның мүшесі Тиссен коммунистермен байланыста болды. 1945 жылдың 27 сәуірінде Тиссен фон Арденненің институтына Совет Армиясының майорымен бірге бронетранспортерде келді, ол сонымен қатар жетекші совет химигі болды, және олар Арденнеге қорғау қағазы (Schutzbrief) берді.
At the close of World War II, the Soviet Union had special search teams operating in Austria and Germany, especially in Berlin, to identify and obtain equipment, material, intellectual property, and personnel useful to the Soviet atomic bomb project. The exploitation teams were under the Soviet Alsos and they were headed by Lavrentij Beria's deputy, Colonel General A. P. Zavenyagin. These teams were composed of scientific staff members, in NKVD officer's uniforms, from the bomb project's only laboratory, Laboratory No. 2, in Moscow, and included Yulij Borisovich Khariton, Isaak Konstantinovich Kikoin, and Lev Andreevich Artsimovich. Georgij Nikolaevich Flerov had arrived earlier, although Kikoin did not recall a vanguard group. Targets on the top of their list were the Kaiser Wilhelm Institut für Physik (KWIP, Kaiser Wilhelm Institute for Physics), the Frederick William University (today, the University of Berlin), and the Technische Hochschule Berlin (today, the Technische Universität Berlin (Technical University of Berlin). German physicists who worked on the Uranverein and were sent to the Soviet Union to work on the Soviet atomic bomb project included: Werner Czulius, Robert Döpel, Walter Herrmann, Heinz Pose, Ernst Rexer, Nikolaus Riehl, and Karl Zimmer. Günter Wirths, while not a member of the Uranverein, worked for Riehl at the Auergesellschaft on reactor grade uranium production and was also sent to the Soviet Union. Zimmer's path to work on the Soviet atomic bomb project was through a prisoner of war camp in Krasnogorsk, as was that of his colleagues Hans Joachim Born and Alexander Catsch from the Kaiser Wilhelm Institut für Hirnforschung (KWIH, Kaiser Wilhelm Institute for Brain Research, today the Max Planck Institut für Hirnforschung), who worked there for N. V. Timofeev Resovskij, director of the Abteilung für Experimentelle Genetik (Department of Experimental Genetics). All four eventually worked for Riehl in the Soviet Union at Laboratory B in Sungul'. Von Ardenne, who had worked on isotope separation for the Reichspostministerium (Reich Postal Ministry), was also sent to the Soviet Union to work on their atomic bomb project, along with Gustav Hertz, Nobel laureate and director of Research Laboratory II at Siemens, Peter Adolf Thiessen, director of the Kaiser Wilhelm Institut für physikalische Chemie und Elektrochemie (KWIPC, Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry and Electrochemistry, today the Fritz Haber Institute of the Max Planck Society), and Max Volmer, director of the Physical Chemistry Institute at the Berlin Technische Hochschule (Technical University of Berlin), who all had made a pact that whoever first made contact with the Soviets would speak for the rest. Before the end of World War II, Thiessen, a member of the Nazi Party, had Communist contacts. On 27 April 1945, Thiessen arrived at von Ardenne's institute in an armored vehicle with a major of the Soviet Army, who was also a leading Soviet chemist, and they issued Ardenne a protective letter (Schutzbrief).