Фридрих Хоутерманс: физик, коммунист және тағдыры

Кіріспе

Фридрих Георг "Фриц" Гутерманс (22 қаңтар 1903 - 1 наурыз 1966) - Пруссияда туған физик және коммунист.

Фридрих Георг "Фриц" Гутерманс (22 қаңтар 1903 - 1 наурыз 1966) Батыс Пруссияның Данциг (қазіргі Гданьск) маңындағы Зоппот (қазіргі Сопот) қаласында, голландтық бай банкир отбасында дүниеге келген австриялық-неміс атомдық және ядролық физигі, коммунист болған. Ол Венада өсіп, білім алды, ал 18 жасында оқуға Геттингенге кетті. Геттингенде ол Джеймс Франк басшылығымен философия ғылымдарының докторы ғылымын қорғады.

Білім

Хотерманс 1921 жылы Геттинген университетінде оқуын бастады, 1927 жылы Джеймс Франктің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады, сол жылы Роберт Оппенгеймер Макс Борнның жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Ол 1932 жылы Берлин техникалық университетінде Густав Герцтің жетекшілігімен абилитациясын аяқтады. Герц бен Франк Нобель сыйлығының лауреаттары болды; олар 1925 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. Геттингенде болған кезінде Хотерманс Энрико Ферми, Джордж Гамов, Вернер Гейзенберг, Вольфганг Паули және Виктор Фредерик Вайскопфпен танысты. 1928 жылы Хотерманс пен Гамов кванттық туннельдеу саласында пионерлік жұмыс жасады. 1929 жылы Хотерманс Роберт д'Эскорт Аткинсонмен бірге жұлдыздық термоядролық реакцияларды алғаш рет есептеп шығарды. Олардың пионерлік есептеулері Карл Фридрих фон Вейцзекер мен Ханс Бетеге 1939 жылы жұлдыздық термоядролық энергияның дұрыс теориясын ұсынуға түрткі болды. 1930 жылы ол Вассар колледжіндегі оқытушылық қызметін тастап, Германияға қайтып келді. 1930 жылы тамызда Батумиде өткен физика конференциясында Рифеншталь мен Хотерманс Тбилисиде неке қиды, куәгерлері Вольфганг Паули және Рудольф Пейерльс болды.

Мансап

1932 жылдан 1933 жылға дейін Хотерманс Берлин техникалық университетінде сабақ берді және Герцтің ассистенты болды. Сол жерде ол Патрик Блэкетт, Макс фон Лауэ және Лео Силардпен танысты. Хотерманс коммунист болды; ол 1920 жылдан бері Германия Коммунистік партиясының мүшесі еді. 1933 жылы Адольф Гитлер сайланғаннан кейін Шарлотта Хотерманс олардың Германиядан кетуін талап етті. Олар Ұлыбританияға, Кембриджге жақын жерге көшіп, EMI (Электрлік және музыкалық аспаптар, Ltd.) теледидар зертханасында жұмыс істеді. 1935 жылы Хотерманс Александр Вайсбергтің ұсынысы бойынша Кеңес Одағына эмиграциялады, Вайсберг 1931 жылы бұрыннан көшіп кеткен еді. Хотерманс Харьков физика-техникалық институтына жұмысқа орналасып, екі жыл бойы орыс физигі Валентин П. Фоминмен бірге жұмыс істеді. Ұлы тазалау кезінде 1937 жылдың желтоқсанында Хотерманс НКВД-мен тұтқындалды. Ол Шарлоттаға қауіп төндіргеннен қорқып, троцкишіл құлсаушы және неміс шпионы екенін мойындады. Алайда Шарлотта бұрыннан Кеңес Одағынан Данияға, содан кейін Англияға, ақырында АҚШ-қа қашып кеткен еді. 1939 жылы Гитлер-Сталин келісімінен кейін 1940 жылдың мамырында Хотерманс гестапоға тапсырылып, Берлинде қамауға алынды. Макс фон Лауэнің күш-жігерімен 1940 жылдың тамызында Хотерманс босатылды, содан кейін ол Берлиндегі Лихтерфельде қала маңындағы Манфред Барон фон Арденненің жеке зертханасы – Forschungslaboratorium für Elektronenphysik-те жұмыс істеді. 1944 жылы Хотерманс Физика-техникалық рейхсанстальтта ядролық физик болып жұмысқа орналасты. Кеңес Одағында тұтқында жатқанда, Хотерманстың камерада бірге отырған адамы Киев университетінің тарихшысы Константин Штеппа болды. Олар кейіннен "Ресейлік тазалау және жауап алу" атты кітапты Бек және Годин псевдонимдерімен бірге жазды. Манфред фон Арденненің зерттеу институтында Хотерманс нептуний мен плутоний сияқты трансуран изотоптарын уранның орнына бөлінгіш отын ретінде пайдалануға болатынын көрсетті. Өз еліне қарсы тыңшылық әрекетінде Хотерманс Швейцариядан Юджин Вигнерге Мет Лабораториясындағы АҚШ-тың Манхэттен жобасына Германияның бөліну жұмыстары туралы ескерту жіберіп, телеграмма жолдады: "Асығыңыз. Біз із тауып алдық". Хотерманс Физикалық техникалық рейхсанстальдта (PTR) жұмыс істеген кезінде, ол шынжырлы темекі шегу әдетінен қиындыққа ұшырады және темекі қоры болмаса, қатты қиналды. PTR ресми қағазында ол Дрездендегі темекі өндірушіге 1 кг македондық темекі алу үшін хат жазды, ол темекіден ауыр су алуға болатынын және содан кейін ол "kriegswichtig", яғни соғыс үшін маңызды екенін мәлімдеді. Темекіні түтінін түтетіп болған соң, ол тағы да хат жазды, бірақ хат PTR-дегі лауазымды адамның қолына түсіп, оны жұмыстан босатты. Вернер Гейзенберг пен Карл Вайцзекер Хотермансты құтқарып, оған Рейхтік зерттеулер кеңесі жанындағы неміс ядролық зерттеулері жөніндегі өкілетті (Bevollmächtiger) Уолтер Герлахпен сұхбат ұйымдастырды. Нәтижесінде 1945 жылы Геттингенге көшіп барды, онда Ханс Копферман мен Ричард Беккер оған Теориялық физика институты және II. Геттинген университетінің физикалық институтында орналастырды. 1952 жылдан бастап Хотерманс Берн университетінде физика профессоры болды. Шарлотта оның төрт некедегі бірінші және үшінші әйелі болды. Олардың екі баласы болды: қызы Джованна (Берлинде, 1932 жылы туған) және ұлы Ян (Харьковта, 1935 жылы туған), олар 1943 жылы Германиядағы жаңа заң мен соғыс уақытындағы ажырасу салдарынан алғаш рет ажырасты. 1944 жылдың ақпан айында Хотерманс химиялық инженер Ильза Бартцке үйленді; олар соғыс кезінде бірге жұмыс істеді және мақала жариялады. Хотерманс пен Ильзаның Питер, Эльза және Корнелия деген үш баласы болды. 1953 жылдың тамызында, тағы да Паули куәгер ретінде тұрғанда, Шарлотта мен Хотерманс қайтадан үйленді, бірақ олар бірнеше айдан кейін қайтадан ажырасты. 1955 жылы Хотерманс өзінің туған ағасы Ханстың әпкесі Лоре Мюллерге үйленді. Ол үйлену тойына төрт жасар қызын алып келді, ал ол және Хотерманс 1956 жылы туған Хендрик атты ұлды болды. 1966 жылдың 1 наурызында өпке қатерінен қайтыс болды.

From 1932 to 1933, Houtermans taught at the Technical University of Berlin and was an assistant to Hertz. While there, he met Patrick Blackett, Max von Laue, and Leó Szilárd. Houtermans was a Communist; he had been a member of the German Communist Party since the 1920s. After the election of Adolf Hitler in 1933, Charlotte Houtermans insisted that they leave Germany. They went to Great Britain, near Cambridge, where he worked for the EMI (Electrical and Musical Instruments, Ltd.) Television Laboratory. In 1935 Houtermans emigrated to the Soviet Union, as the result of a proposal by Alexander Weissberg, who had emigrated to there in 1931. Houtermans took an appointment at the Kharkov Physico Technical Institute and worked there for two years with the Russian physicist Valentin P. Fomin. In the Great Purge, Houtermans was arrested by the NKVD in December 1937. He was tortured and confessed to being a Trotskyist plotter and German spy, out of fear from threats against Charlotte. However, Charlotte had already escaped from the Soviet Union to Denmark, after which she went to England and finally the USA. After the Hitler Stalin Pact of 1939, Houtermans was turned over to the Gestapo in May 1940 and imprisoned in Berlin. Through efforts of Max von Laue, Houtermans was released in August 1940, whereupon he became employed Forschungslaboratorium für Elektronenphysik, a private laboratory of Manfred Baron von Ardenne, in Lichterfelde, a suburb of Berlin. In 1944, Houtermans took a position as a nuclear physicist at the Physikalisch Technische Reichsanstalt. While imprisoned in the Soviet Union, a cellmate of Houtermans was the Kiev University historian Konstantin Shteppa. They would later write a book together, Russian Purge and the Extraction of Confession, under the pseudonyms of Beck and Godin to protect their many friends and colleagues back in the USSR. At the Forschunsinstitut Manfred von Ardenne, Houtermans showed that transuranic isotopes, such as neptunium and plutonium, could be used as fissionable fuels in substitution for uranium. In an act of espionage against his country, Houtermans sent a telegram from Switzerland to Eugene Wigner at the Met Lab warning the USA's Manhattan Project of German work on fission: "Hurry up. We are on the track." During Houtermans's employment at the Physikalisch Technische Reichsanstalt (PTR), he got himself into serious trouble as a result of his habit of being a chain smoker and suffering great distress if he did not have a supply of tobacco. On official PTR stationery, he wrote to a Dresden cigarette manufacturer to obtain a kilogram of Macedonian tobacco, claiming that he could extract heavy water from the tobacco, and thus that it was "kriegswichtig", i. e., important for the war effort. When he had smoked the tobacco, he again wrote for more, however, the letter fell into the hands of an official at the PTR, who had him fired. Werner Heisenberg and Carl Weizsäcker came to the rescue of Houtermans and arranged an interview for him with Walter Gerlach, the plenipotentiary (Bevollmächtiger) for German nuclear research under the Reich Research Council. As a result, Houtermans moved to Göttingen in 1945, where Hans Kopferman and Richard Becker got him positions at the Institut für Theoretische Physik and II. Physikalisches Institut der Universität Göttingen. From 1952, Houtermans took a position as ordinarius professor of physics at the University of Bern. Charlotte was his first and third wife in four marriages. They had two children, a daughter Giovanna (born in Berlin, 1932) and a son Jan (born in Kharkov, 1935), and they were divorced the first time in 1943, due to a new law in Germany and enforced wartime separation. In February 1944, Houtermans married Ilse Bartz, a chemical engineer; they worked together during the war and published a paper. Houtermans and Ilse had three children, Pieter, Elsa, and Cornelia. In August 1953, again with Pauli standing as a witness, Charlotte and Houtermans were again married, but they divorced again in only a few months. In 1955, Houtermans married Lore Müller, sister of his stepbrother, Hans. She brought her four year old daughter to the marriage, and she and Houtermans had a son, Hendrik, born in 1956. Houtermans died of lung cancer on 1 March 1966.

Ішкі есеп

Хотерманс Kernphysikalische Forschungsberichte (ядролық физика бойынша ғылыми-зерттеу баяндамалары) журналында жарияланған есептің авторы болды. Осы басылымдағы есептердің бәрі құпия саналды, таралымы өте шектеулі болды және авторларға олардың көшірмелерін сақтауға рұқсат етілмеді. Есептер Достасқан Альсос операциясы барысында тәркіленді және бағалау үшін АҚШ Атом энергиясы комиссиясына жіберілді. 1971 жылы есептердің құпиясы алынып, Германияға қайтарылды. Қазіргі таңда бұл есептерді Карлсруэ ядролық зерттеу орталығында және Америка физика институтында табуға болады. Фриц Хотерманс, "Ядролық тізбекті реакцияларды тудыру мәселесі", G 94.