Кіріспе

Ирандық саясаткер және дәрігер (1945 жылы туған)

Әли Акбар Велаяти (علی‌اکبر ولایتی; 24 маусым 1945 жылы Тегеранда туған) – ирандық консервативті саясаткер және дәрігер. Қазіргі уақытта ол Саясатты Кеңес айқындау кеңесінің (Expediency Discernment Council) мүшесі. Велаяти – Шахид Бехешти медицина ғылымдары университетінің құрметті профессоры, халықаралық істер жөніндегі Жоғарғы көшбасшының аға кеңесшісі және Ислам Азад университетінің негіздеушілер кеңесінің және қамқорлар кеңесінің төрағасы. Ол сондай-ақ Иран ғылымы мен мәдениетінің даңқ залының мүшесі, Саясатты Кеңес айқындау кеңесінің стратегиялық зерттеулер орталығының президенті, Иран медицина ғылымдары академиясының аға ғылым қызметкері, сондай-ақ Мәдени революция жоғары кеңесінің бұрынғы мүшесі. Ол Ислам оянуының әлемдік ассамблеясының бас хатшысы. 1981 жылдың желтоқсанынан 1997 жылдың тамызына дейін Премьер-министр Мир Хосейн Мусави және президенттер Әли Хаменеи мен Акбар Хашими Рафсанджани басшылығымен ол он бес жылдан астам Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Ол осы лауазымды он жылдан астам уақыт бойы қызмет еткен алғашқы және жалғыз адам. 2013 жылғы президент сайлауында кандидат болған ол жеңіліп, алты кандидаттың ішінде бесінші орынға шықты, 2 268 753 дауыс жинады, бұл дауыстардың 6,18% құрады.

Ерте өмір және білім

Велаяти 1945 жылғы 24 маусымда Тегеранның Шемиран ауданындағы Ростамабад ауылында дүниеге келген. 1964 жылы Тегеран медицина ғылымдары университетіне оқуға түсті. Велаяти жұқпалы аурулар саласындағы тағылымдамаға Джонс Хопкинс университетіне барудан бұрын балалар аурулары (педиатрия) бойынша білімін аяқтады. Осы уақыт аралығында Велаяти университетте оқытып, Мәдени революция Жоғарғы Кеңесі сияқты ықпалды органның белсенді мүшесі болды. Қазірге дейін ол Expediency Council және Ислам энциклопедиясы қорының мүшесі болып табылады.

Мансап

Велаяти үкіметте 38 лауазымда болғандықтан, ең көп ресми өкілдікке ие және жауапкершілігі жоғары адам ретінде танымал. Ол Иранның Сыртқы істер министрлігін "Жоғарғы көшбасшы кеңсесінен" басқарып, ең маңызды шешімдерді қабылдайтын "Мафияның" негізгі тұлғаларының бірі ретінде белгілі. Қазіргі таңда Иранның жоғарғы көшбасшысының халықаралық істер жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарады. 1961 жылы Велаяти діни сипаттан ада ұлттық "Ұлттық майдан" партиясына қосылды. Мұсави премьер-министр болып тұрған кезде Велаяти Сыртқы істер министрі болды. Хашеми Рафсанджани президент болып сайланғаннан кейін ол 1997 жылға дейін, Рафсанджанидің мерзімі аяқталғанға дейін лауазымын сақтап қалды. 1997 жылдан бері Иранның Жоғарғы көшбасшысының халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып табылады.

АМИА-ның бомбаға ұшыруы

2006 жылдың қараша айында аргентиналық судья Родольфо Каникоба Корра Велаятиге, тағы алты ирандыққа және бір ливандыққа Буэнос-Айрестегі Аргентиналық Израиль Өзара Қоғамы (AMIA) нысанында болған жарылысқа қатысы бар екендігіне байланысты халықаралық тұтқындау ордерін шығарды. Бұл жарылыс салдарынан 85 адам қаза тауып, 151 адам ауыр жарақат алды. Велаяти 2007 жылдың наурызынан бері Интерполдың іздеу тізімінде «Агрессивті кісі өлтіру және зиян келтіру» айыптары бойынша бар. Тұтқындау ордері 1993 жылдың тамызында өткен кездесуде Иранның жоғары лауазымды шенеуніктердің – оның ішінде Бас көсем Хаменеи, Хаменеидің барлау және қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Мұхаммед Хеджази, сол кездегі президент Рафсанжани, сол кездегі барлау министрі Әли Фаллахиан және сол кездегі сыртқы істер министрі Велаяти – шабуылды жоспарлаған деген күдікке негізделген.

Кейінгі жылдар

Велаети 2006 жылы Сыртқы саясат жөніндегі стратегиялық кеңеске тағайындалды. Ол Жоғарғы көшбасшы Али Хаменеиге жақын екенін көрсетеді, оның халықаралық істер жөніндегі кеңесшісі болып қызмет етеді және Хаменеидің «Палестина» кітабына алғы сөз жазды. 2008 жылдың 12 ақпанында қаза тапқан Имад Муньяның жаназасына қатысып, 14 ақпанда Ливанда Хаменеидің өкілі ретінде болды. 2013 жылдың 30 қазанында Велаяти Али Акбар Хашеми Рафсанжани тағайындаған Стратегиялық зерттеулер орталығының директоры болды. Оның қызметін Хасан Рухани жалғастырды. 2019 жылдың қараша айында АҚШ Қаржы министрлігі Велаятиге санкция салды.

2005 жылғы президенттік сайлау

Иранның консервативті одағы Велаятиді 2005 жылғы президенттік сайлауға мүмкін үміткер деп қарастырды. Бірақ ол консервативті одақтың кандидатурасын қабылдамайтынын және тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсетінін хабарлады. Соңында ол сайлауға қатыспауды шешті. Бұл Рафсанжаниге қарсы сайлауда өнерге бармағысы келмегендіктен болған деген болжамдар тарады.

2013 жылғы президенттік сайлау

Ол 2013 жылғы президенттік сайлауға кандидат екенін жариялады және оны кейбір консервативтік топтар қолдады. Ол қоғамды келісуге және Еуропа мен Америка Құрама Штаттарымен дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған белсенді сыртқы саясатты уәделеді. Сондай-ақ ол президент Ахмадинежадтың сыртқы саясатын сынады. Ол 2 268 753 дауыс алып, бесінші орынды иеленді.

Жеке өмір

2020 жылдың 12 наурызында Tasnim News Agency Велаятидің COVID-19 тестісінің нәтижесі оң болғанын хабарлады. Ол карантинде деп хабарланды.