Кіріспе

Псевдохолинэстеразаның жетіспеушілігі – аутосомалық рецессивті мұрагерлік қан плазмасы ферменттік бұзылысы, онда организмнің бутирилхолинэстераза (БКХЭ; псевдохолинэстераза, PCE) өндірісі бұзылады. Осы бұзылысы бар адамдар белгілі бір жансыздандыру препараттарына, оның ішінде бұлшықеттерді босаңсытатын сукцинилхолин және мивакурийге, сондай-ақ басқа да эфирлі жергілікті анестетиктерге сезімтал болуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Емдеудің әсері қолданылған дәріге байланысты әртүрлі болады. Анестезиологтар псевдохолинэстераза жетіспеушілігі бар науқасқа осы анестезиялық препараттардың стандартты дозасын салғанда, науқастың тыныс алу бұлшықеттері ұзаққа созылған сал болуы мүмкін, бұл науқасқа механикалық желдетуді қажет ететін ұзақ уақытты талап етеді. Ақырында, бұл дәрілердің бұлшықеттерді сал қылу әсері псевдохолинэстераза ферментінің жетіспеушілігіне қарамастан тоқтатылады. Егер науқастың қалыпты тыныс алу функциясы қалпына келгенше механикалық респиратормен қамтамасыз етілсе, науқасқа зиян тию қаупі төмендеу. Псевдохолинэстераза жетіспеушілігі жалпы халық арасында сирек кездесетін болғандықтан, кейде науқас операциядан кейін оянбаған жағдайда оған назар аударылмайды. Егер мұндай жағдай туындаса, екі негізгі асқыну туындауы мүмкін. Біріншіден, науқас ояу болса да сал қалпында жатуы мүмкін, ал медициналық қызметкерлер науқастың жауап бермейтінінің себебін анықтауға тырысады. Екіншіден, науқас дұрыс дем алуға жеткілікті күш алмас бұрын тыныс құбыры алынып тасталуы мүмкін, бұл тыныс тоқтауына әкелуі мүмкін. Бұл ферменттік бұзылыс псевдохолинэстераза жетіспеушілігі бар адам зиянды фармакологиялық заттарға ұшырамаса, зиянсыз жағдай болып табылады.

Асқынулар

Псевдохолинестераза жетіспеушілігінен туындайтын негізгі асқыну – сукцинилхолин немесе мивакурийдің әсерінен туындаған нейромыскулярлық параличке байланысты тыныс жетіспеушілігінің қаупі. Псевдохолинестераза жетіспеушілігі бар адамдар кокаиннің ароматты эфирін ойын-сауық мақсатында қолданғанда токсикалық реакцияларға, соның ішінде кенеттен жүрек тоқтауына ұшырау қаупі жоғары.

Генетика

Организмде холин эфирлерін метаболизмдеудің екі негізгі жолы бар. Бұл, жалпы нейрондық "ацетилхолинестераз" (ACHE) және қан плазмасымен тасымалданатын "бутирилхолинестераз" (BCHE) арқылы жүзеге асырылады, олар туралы төменде сипатталған. BCHE генінде бірнеше бір нуклеотидтік полиморфизмдер анықталды, мысалы, D98G missense SNP chr3:165830741 A > G (98-ші тамырлық қышқылдықтан глицинге) rs1799807 популяцияның 1%-ында кездеседі (мысалы, дибукаинге төзімді "атипиялық" фермент қалыпты белсенділіктің 41%-ы), және A567T missense SNP chr3:165773492 G > A (567-ші аланиннен треонинге) rs1803274 (жалпы K нұсқасы "Kalow" қалыпты белсенділіктің 7%-ы). Ферменттік белсенділікке күшті әсер ететін көптеген сирек кездесетін варианттар белгілі, мысалы S1, F1 және F2. Холинестераза 1 (CHE1) және CHE2 гендері 3q26.1-q26.2 локусына картаға түсірілді. Бір ген белсенді емес. Нақтырақ айтқанда, он фенотип түрінде көрінетін он алты мүмкін генотип бар; осы фенотиптердің алтауы сукцинилхолиннің гидролизінің айтарлықтай төмендеуімен байланысты. Плазмалық холинестераза белсенділігінің деңгейі генетикалық тұрғыдан төрт аллельмен анықталады: белсенді емес (s), қалыпты аллель (u), дибукаинге сезімтал (d) немесе фторидке сезімтал (f); сондай-ақ, бұл аллельдің жоқтығы да мүмкін (a). Мұрагерлік ақаулықтың себебі атипиялық ПКЭ-нің болуы немесе ферменттің толық жоқтығы болуы мүмкін. Холинестераздар – холин эфирлерінің гидролизіне көмектесетін ферменттер. Ацетилхолин, осы эфирлердің ең көп кездесетін түрі, холинергиялық жүйенің медиаторы болып табылады. Ацетилхолин автономды жүйке жүйесінің ганглияларында (парасимпатикалық жүйке жүйесінде преганглиондық және постганглиондық, ал симпатикалық жүйке жүйесінде тек преганглиондық), орталық жүйке жүйесінің синапстарында және нейромысалылық қосылыстарда арнайы ацетилхолинестераз арқылы "in situ" бірден инактивацияланады. ПКЭ-нің ацетилхолинге қарағанда аффинитеті төмен, бірақ басқа холин эфирлеріне, мысалы, бутирилхолин, бензоилхолин және сукцинилхолинге, сондай-ақ ароматты эфирлерге (мысалы, прокаин, хлоропрокаин, тетракаин) жоғары. Қалыпты ПКЭ бауырда өндіріледі, плазмадағы жартылай өмір шамамен 8-12 күнге жетеді және плазмада, эритроциттерде, глиальды тіндерде, бауырда, бүйректе және ішекте табылады. Анестезия үшін сукцинилхолин қолданылған кезде, оның жоғары плазмалық концентрациясы көктамырға енгізілгеннен кейін, қалыпты жағдайда плазмалық ПКЭ-нің жылдам әрекетіне байланысты тез төмендейді. Атипиялық ПКЭ болған жағдайда немесе ПКЭ толық жоқ болғанда, енгізілген сукцинилхолиннің әсері 10 сағатқа дейін созылуы мүмкін.

Диагностика

Бұл тұқым қуалайтын жағдайды қан тексеру арқылы анықтауға болады. Егер пациенттің қанындағы жалпы холинэстераза белсенділігі төмен болса, бұл ферменттің қалыптан тыс түрінің болуын көрсетеді, бұл пациентті суксаметониум және оған ұқсас препараттарға сезімталдық қаупіне түсіреді. Потенциалды қауіп туралы толыққанды мәлімет алу үшін тежеу зерттеулері де жүргізілуі мүмкін. Кей жағдайларда, ферменттің қандай түрі бар екенін анықтауға көмектесетін генетикалық зерттеулер жүргізілуі мүмкін.

Алдын алу

Псевдохолинестераза жетіспеушілігі белгілі науқастар медициналық ескерту білезігін тағынуы мүмкін, бұл денсаулық сақтау қызметкерлерін сукцинилхолин енгізуден туындаған қауіптің артуы туралы ескертеді, және жалпы анестезия үшін рокуроний сияқты деполяризацияланбайтын нейромискулярлық блоктаушы дәрі қолдану керек.

Болжам

Сукцинилхолинді енгізгеннен кейін жазылу болжамы, медициналық көмек тығыз бақылау және тыныс алуды қолдау шараларын қамтитын жағдайда, өте жақсы. Медициналық емес жағдайларда, псевдохолинэстераза жетіспеушілігі бар адамдар кокаинге ұшырағанда, кенеттен жүрек тоқтауы болуы мүмкін.

Жиілігі

Гомозигоздықта кездесу жиілігі шамамен 1:2000–4000, ал гетерозигоздықта 1:500-ге дейін артады. EaEa генотипі, гомозиготта жоқ, шамамен 1:3200 құрайды. Дибукаинге төзімді атипиялық холинестераз гені кеңінен таралған болып көрінеді. Кавказдықтар арасында ер адамдар әйелдерге қарағанда шамамен екі есе жиірек зардап шегеді. Гетерозигоздықтың жиілігі қара нәсілділер, жапондықтар және жапондық емес азиялықтар, оңтүстік америкалықтар, Австралияның аборигендері және Арктикалық инуиттер арасында төмен. Дегенмен, PCE жетіспеушілігіне байланысты ерекше жоғары ген жиілігіне ие бірнеше инуит популяциялары бар (мысалы, Аляска инуиттері). Иран мен Ирактан келген яһудилер, Солтүстік Америка, Ұлыбритания, Португалия, Югославия және Грециядан келген кавказдықтар арасында да салыстырмалы түрде жоғары жиілік байқалды.

Парсы еврейлері

Псевдохолинестераз тапшылығы парсы және ирак еврейлері арасында кең таралған. Шамамен 10 парсы еврейінің бірінде осы бұзылыстың себебін тудыратын генде мутация бар екені белгілі, сондықтан 100 жұптың бірінде бұл мутациялы ген болады, және олардың әр баласының екі мутациялы генге ие болу ықтималдығы 25% құрайды, демек, олар осы бұзылысқа шалдығуы мүмкін. Осының салдарынан, әр 400 парсы еврейінің бірі осы жағдайға шалдығады.