Кіріспе

Өлімге әкелмейтін химиялық немесе биологиялық қару – адамның өзіне немесе басқаларға зиян келтіруге қабілетсіз ететін, санасының күйіне қарамастан, химиялық немесе биологиялық агент. Өлімге әкелетін агенттер негізгі арнасы – өлтіру, бірақ әрекетке қабілетсіз ететін агенттер де жеткілікті дозада немесе белгілі жағдайларда өлімге әкелуі мүмкін. "Әрекетке қабілетсіз ету" термині, жалпы мағынада қолданылғанда, еңбек медицинасында қолданылатын "мүгедектік" терминімен тең емес және нақты физикалық немесе психикалық кемістік салдарынан тапсырманы орындау мүмкін болмауын білдіреді. Осы мағынада, химиялық соғыс агенттерінің кез келгені зардап шегушінің қабілетін жоғалтуы мүмкін; алайда, осы агенттің әскери анықтамасы бойынша, әрекетке қабілетсіз ету – уақытша және өлімге әкелмейтін зақымдануларды білдіреді. Сондықтан, тәртіпсіздікке қарсы қолданылатын агенттер блефароспазмға байланысты көру қабілетінің уақытша жоғалтуына себеп болатындықтан әрекетке қабілетсіз етеді, бірақ көру қабілетінің жоғалтуы ұзаққа созылмағандықтан олар әскери қабілетсіз ететін агенттер деп есептелмейді. Әрекетке қабілетсіз ету шырышты қабықтың тітіркенуі, диарея немесе гипертермия сияқты физиологиялық өзгерістерден туындауы мүмкін, бірақ әскери тұрғыдан анықталған "әрекетке қабілетсіз ететін агент" термині – психобелгілі немесе ОЖЖ әсері арқылы әскери өнімділіктің уақытша және өлімге әкелмейтін нашарлауын тудыратын қосылысты білдіреді. Биологиялық соғыста биологиялық агенттер де екі топқа бөлінеді: Өлімге әкелетін агенттер (мысалы, Bacillus anthracis, Francisella tularensis, ботулизм токсині) және әрекетке қабілетсіз ететін агенттер (мысалы, Brucella suis, Coxiella burnetii, Венесуэлалық жылқы энцефалиті вирусы, стафилококк энтеротоксині B).

Ерте пайдаланған

Дұшпанның санасын өзгерту үшін химиялық заттарды қолдану антикалық дәуірге дейін жетеді және қарағайлар (Solanaceae) отбасынан, мысалы, тікенді алма (Datura stramonium) сияқты, әртүрлі антихолинергиялық алкалоидтар комбинацияларын қамтитын өсімдіктерді қамтиды. Жау әскерін күреске жарамсыз ету үшін өлімге әкелмейтін химиялық заттарды қолдану кем дегенде б.з.д. 600 жылға дейін жетеді, сол кезде Солонның әскері жау әскерлерін сумен қамтамасыз ететін өзендерге гельборо тамырларын лақтырған, нәтижесінде олар диареяға шалдыққан. Б.з.д. 184 жылы Ханнибал әскері дезориентация тудыру үшін беладонна өсімдіктерін қолданды, ал Мюнстер епископы 1672 жылы Гронинген қаласына шабуыл жасағанда беладоннадан жасалған гранаталарды қолдануға тырысты. 1881 жылы француз теміржол экспедициясы Солтүстік Африкадағы Туарег аймағын кезіп өткен кезде, тайпалықтар египеттік белладоннасымен (Hyoscyamus muticus немесе H. falezlez) әдейілеп ластаған құрғақ құрма жеді, бұл қатты әсер етті. 1908 жылы Ханойдағы 200 француз сарбазы ұқсас өсімдікпен уланғаннан кейін, санасы шашырап, галлюцинациялар көріп қалды. Жақында, кеңестік әскерлер Ауғанстанда және ішкі аумақтарда күшсіздендіретін заттарды қолданды деген айыптаулар расталмады.

ХХ ғасыр

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ әскері адам өліміне әкеп соқпайтын, психобелсенді, әсерін жоғалтатын химиялық заттардың кең спектрін зерттеді. Олардың ішінде лизергиялық қышқыл диэтиламиді (ЛСД 25) және тетрагидроканнабинол туындысы ДМХП, сондай-ақ кейбір тыныштандыратын дәрілер мен бірнеше гликолат антихолинергиялық заттар бар еді. Антихолинергиялық қосылыстардың бірі – 3 квинуклидинил бензилатқа НАТО коды "BZ" берілді және ол 1960 жылдары әскери операцияларда қолдану мүмкіндігі үшін қаруланды. (БЗ 1990 жылғы "Якобтың баспалдағы" фильмінде Вьетнамдағы ойдан шығарылған американдық батальондағы галлюцинациялар мен зорлық-зомбылық өлімдеріне себепкер зат ретінде көрсетілгенімен, бұл зат ешқашан операциялық қолданысқа енген жоқ.) АҚШ-тың BZ қорының жойылғандығы 1988 жылы басталды және қазір толығымен аяқталды.

АҚШ зерттеу және сынақ бағдарламалары

1958 жылға қарай тропиктерде улы жануарларды іздеу, олардың токсиндерін оқшаулау және синтездеу жұмысы басымдыққа ие болды. Мысалы, жылан уы зерттелді, ал Медициналық Евангелистер колледжіне балық уын оқшаулау жөнінде шарт жасалды. Нью-Ингленд Медициналық зерттеулер институты мен Форт-Детрик ботулиновый токсин молекуласының қасиеттері мен биологиялық белсенділігін зерттеді. АҚШ Армиясының Химиялық қару-жарақ зертханасы моллюск токсинін бөліп алып, оның құрылымын анықтауға тырысты. Орталық барлау агенттігінің «Артишок» жобасының құжатында: «Барлық вирустар өлімге себеп болуы міндетті емес, мақсат – қысқа және ұзақ мерзімді әрекетсіздендірушілерді қамту» делінген. Жауды шағып тастау, оларды тірідей тұтқындау немесе дос пен жауды ажырату үшін LSD немесе «B» агенті сияқты әсерін жоятын немесе санасын шатастыратын препараттарды кеңінен қолдану арқылы «адамгершілік соғыс» тұжырымы 1950 жылдардан бері Берлин сияқты жерлерде қолжетімді болды. АҚШ-тың биологиялық қару дамытуының бастапқы бағыты – ауруларды, дәрі-дәрмектерді және бірнеше күнге жауды толыққанды әрекетсіз қалдыратын, кейде өлімге әкеп соқтыратын заттарды қолдану болды. АҚШ Армиясының барлау жөніндегі штаб бастығының көмекшісі (ACSI) 1960 жылдардың басында тергеу кезінде ЛСД-ны тәжірибелік сынауға рұқсат берді. Бірінші далалық сынақтарды Еуропадағы Армияның Арнайы мақсаттағы тобы (SPT) 1961 жылдың мамыр-тамыз айларында «ҮШІНШІ ШАНС» жобасы атымен белгілі сынақтарда жүргізді. Екінші сынақ сериясы, «Дерби шапқыры» жобасы, 1962 жылдың тамыз-қараша айларында Армияның Арнайы мақсаттағы тобы алыс Шығыста жүргізді. Микробиологиялық соғыста көшіп-қонушы құстарды пайдалану мүмкіндігін зерттеуге Смитсонов институтын жапқыш ретінде пайдаланып, Детрик лагері арқылы жылдар бойы қаржыландыру жүргізілді. Үкіметтік құжаттар Смитсонов институтын ЦРУ-ның «МКУЛТРА» деп аталатын сананы басқару бағдарламасымен байланыстырады. ЦРУ МКУЛТРА аясында биологиялық қару зерттеулері үшін құстардың көші-қон үлгілеріне қызығушылық танытты, онда Пенсильвания штатындағы «Құс ауруларын зерттеу» деп аталатын 139-шы кіші жоба іске асырылды. «Британияның құстары, Еуропа» кітабының бір данасын сатып алған агенттің іс-қимылы, МКУЛТРА бағдарламасының қаржылық есебінде ерекше аймақтардағы құстарды зерттеу жөніндегі үздіксіз жоба ретінде сипатталған. Құстарға баса назар аударатын жергілікті көшіп-қонушы организмдердің үлгілерін алу зерттеушілерге саңырауқұлақтар, вирустар мен бактерияларды тудыратын аурулардың табиғи тіршілік ортасын, сондай-ақ олардың анықталған (немесе ықтимал) тасымалдаушыларын ұсынды. Сондай-ақ, жер бетінде және теңізде жиналған түрлі организмдерден экзотикалық тропикалық вирустар мен токсиндер алынды. Тынық мұхитының биологиялық зерттеу бағдарламасын (POBSP) қоса алғанда, зерттеулерді Смитсонов институтының және SHAD жобасының командалары Тынық мұхитының аралдарында және атолдарында жүргізді. Кейіннен «құс круиздері» АҚШ Армиясының химиялық, биологиялық және энтомологиялық соғыс эксперименттеріне дайындық ретінде табылған. АҚШ Әскери департаменттерінің бір баяндамасында «адамдарды тәжірибеден өткізудің нәтижесіне қоса, Жапонияның жануарлар мен азық-түлік өнімдерін тәжірибеден өткізуі туралы көптеген мәліметтер бар» делінген. Немец зерттеушілері Дахау концлагеріндегі Энтомология институтының деректерінде нацистер 1942 жылы Штуцштафел (СС) басшысы Генрих Гиммлердің бұйрығымен адамдарға қарсы биологиялық соғыс құралы ретінде масаларды зерттеуді бастағанын көрсеткен. Тарихшылар нацистер биологиялық қаруды тек қорғаныс мақсатында ғана қолдануды жоспарлаған деп есептеген. «Aedes aegypti» масаларымен аумақты қамту мүмкіндігі Флорида штатындағы Авон Парктегі маса сынақтарына негізделген. Бірнеше ЦРУ құжаттары мен 1975 жылғы Конгресс комитеті Флоридадағы бірнеше орындарда, сондай-ақ Авон Паркте, масалар таратқан вирустар мен басқа да биологиялық заттармен тәжірибелер жүргізілгенін көрсетті. Бұрын құпия болып келген, ЦРУ-ның MKNAOMI жобасына қатысты құжаттар Авон-паркте пайдаланылған масалардың Aedes aegypti түрі екенін дәлелдейді. «Биологиялық соғыс: құпия сынақтар және еріктілер» деп аталатын 1978 жылғы Пентагон басылымында Армияның Химиялық корпусы және Форт-Детриктегі Арнайы операциялар мен жобалар бөлімдері Авон-парктегі тәжірибелерге ұқсас «сынақтар» жүргізгені, бірақ бұл жоғары құпия және жасырын жұмысқа қатысты құжаттаманың басым бөлігі Пентагонның құпия сақтап отырғаны көрсетілген.

Ұйқыға арналған газ

Ұйқыға түсіретін газ – бұл сананы жоятын жалпы анестетик, ол адамдарды қоршаған оқиғалардан хабарсыз қылатын күйге енгізеді. Көптеген ұйқыға түсіретін газдардың қолайсыз жанама әсерлері болады немесе олар уытты деңгейге жақын дозаларда ғана тиімді. Ол негізінен ірі хирургиялық операцияларда және зерттеу мақсатында қауіпсіз жануарларды есінен айыру үшін қолданылады. Ұйқы газдары ретінде қарастырылатын қазіргі заманғы ұшпалы анестетиктердің мысалдары: BZ, галотан буы (Fluothane), метилпропил эфирі (Neothyl), метоксифлуран (Penthrane) және ФСБ-ның Мәскеу театрындағы кешірушілерді ұстау кезінде қолданған фентанил туындысын жеткізу жүйесі.

Жанама әсерлер

Мүмкін болатын жанама әсерлер адам өлтіруге дайын қылмыскерлердің ұйықтату газын қолдануына кедергі келтірмейді, сондай-ақ, әлдеқашан ұйықтап қалған адамға дозаны қатаң бақылауға мүмкіндік береді. Еуропаның кейбір аймақтарында ұрылар кемпингтікке немесе пойыз купелеріне ұйықтату газын шашығандары туралы хабарлар бар. Мұндай шабуылдарды анықтап, құрбанды ескерту үшін дабыл сатуда. Жағдайды нашарлатқан нәрсе – билік органдары газдың табиғатын оны емдеуге тырысқан дәрігерлерден жасырды. Сол кезде газ "Колокол 1" деп аталатын белгісіз әрекетсіздендіретін зат екені хабарланды. Кейін Ресейдің денсаулық сақтау министрі Юрий Шевченко қолданылған әрекетсіздендіретін заттың фентанил туындысы екенін мәлімдеді. Ұлыбританияның химиялық және биологиялық қорғаныс зертханаларының ғалымдары Портон Даунда үш кепілдің киімдерінен қалған қалдықтарды және Мәскеу театрлық кепілдік дағдарысы кезінде құтқарылған бір кепілдің зәрін талдап, фентанилдің екі химиялық туындысын – ремифентанил мен карфентанилді анықтады.

Боливиялық зорлаулар

Боливиядағы меннониттер қауымында сегіз ер адам 2005-2009 жылдар аралығында Манитоба колониясында 130 әйелді зорлағаны үшін сотталды. Олар "сиырларды ұйытуға қолданылатын химиялық затты" құрбандардың ашық терезелері арқылы шашыратып, әйелдерді естен шығарып жіберген. Содан кейін қылмыскерлер әйелдердің әрекетке қабілетсізденгенін күтіп, үйге кіріп қылмысты жасаған. Кейін әйелдер ұйқыдан оянғанда қатты бас ауруына шалдыққан, төсек жамылғыларында қан, сперма немесе топырақ тапқан, ал кейде қол-аяқтары байланғанын көрген. Көпшілігі шабуылды есіне түсірмеген, бірақ аздағандары үстінен ер адамдарды көріп тұрғанына қатысты шашыраңқы естеліктерге ие болған. Бірнеше ер адам мен бала да зорлыққа ұшырады деген күдік болған. Тағы да басқа адамдар қатысқан деген болжам бар болғанымен, олар анықталған да, сотталған да жоқ. Шындығында, сегіз ер адамның түрмеге қамалуымен зорлаулар тоқтаған жоқ. Екі ер адам әйелдердің бірінің үйіне кіргенде ұсталғанда, зорлауға қатысқан достары туралы жергілікті билікке мәлімдеді. Нәтижесінде, 19-43 жас аралығындағы Манитобадан тоғыз ер адам көршілес меннонит колониясының мал дәрігерінен алынған анестетик негізінде жасалған спрейді құрбандарын бағындыру үшін қолданғаны үшін айыпталды, содан кейін оларды зорлады. Айыпталғандардың сегізі зорлау қылмысы үшін кінәлі деп танылды, біреуі сот аяқталғанға дейін жергілікті түрмеден қашып кетті, ал ветеринар зорлауға көмектескені үшін кінәлі деп танылды. Колонияның кем дегенде үш тұрғыны, жергілікті прокурор және жергілікті журналисттің айтуынша, 130 зорлауда айыпталған ер адамдар түрмеге қамалғанға қарамастан, осы "көрінетін зорлаулар" жалғасуда. "Күш қолдануға қарсы есірткі" деген термин көбінесе осы сияқты шабуылдарды сипаттау үшін қолданылады.

"Ноктаутты газ"

"Кнокаут газы" деп аталатын, әрекетке қабілетсіз ететін агенттің ойдан шығарылған түрі детективтік және ғылыми-фантастикалық романдардың, фильмдер мен телешоулардың тұрақты элементі болды. Ол әртүрлі формада ұсынылады, бірақ көбінесе кейіпкерлерді физикалық контактісіз, жылдам және уақытша ессіз қалдыруға арналған газ немесе аэрозоль түрінде болады. Бұл хлороформнан өзгеше – өзі жанрлық әдебиетте жиі кездесетін сұйық анестетик, оны қолдану үшін жәбірленушіні алдымен физикалық тұрғыдан бағындыру қажет. 20-шы ғасырдың басында жасалған көптеген көркем кейіпкерлер, жағымпаздар мен жаулар, "кнокаут газын" қолданумен байланысты болды: Фу Манчу, доктор Мабузе, Док Савидж, Бэтмен және Аңшы. Х.Г. Уэллстің 1936 жылғы "Болашаққа қадам" фильмінде маңызды сюжеттік құрал ретінде "Бейбітшілік газы" деп аталатын әскери "кнокаут газы" пайда болады. 1960-шы жылдарға қарай ол кең таралған тропқа айналды, сол кезде ол X-Men комикстерінде қолданылды. Белгілі бір мысал британдық "Түрмедегі тұтқын" (1967–68) телесериалының әрбір ашылу сахнасында қайталанады. АҚШ армиясының психиатры Джеймс С. Кетчум, АҚШ әскери құпия психохимиялық соғыс бағдарламасында шамамен он жыл жұмыс істеген, 2006 жылғы "Химикалық соғыстың жақында ұмытылған құпиялары" атты естеліктерінде "кнокаут газы" тұжырымдамасына қатысты оқиғаны баяндайды. 1970 жылы Кетчум мен оның басшысын Мэриленд штатындағы оның зертханасында ақылдасу үшін ЦРУ агенттері барды. Агенттер палестиналық террористердің Тель-Авив рейсін басып алуына араласу үшін, оның мамандығы – әрекетке қабілетсіз ететін агентті қолдануға болатынын білгісі келді, бұл тұтқындарға зиян келтірмейді. Біз әрекетке қабілетсіз ететін агенттерді қолданудың артықшылықтары мен кемшіліктерін, сондай-ақ басқа да мүмкіндіктерді қарастырдық. Нәтижесінде, қолданыстағы кез келген агентті ұшаққа құйып жіберген жағдайда, ұрлаушылар зорлық-зомбылыққа барып, жолаушыларды өлтіруі мүмкін екенін біз көре алмадық. Соңында, бұл мәселе басқа жолмен шешілді. 2002 жылғы Мәскеудегі кепілге алу оқиғасында Ресей билігінің фентанил туындыларын қолдануы "кнокаут газының" нақты қолданылуының мысалы болып табылады. Әрине, газдың адамдарды уақытша және зиянсыз ессіз қалдыруы керек деген критерий бұл жағдайда орындалмады, себебі процедураға ұшырағандардың шамамен он бес пайызы қайтыс болды.