Кіріспе

Әскери әрекетке қабілетсіз ететін зат

3 Куинуклидинил бензилат (QNB) (IUPAC атауы 1 азабицикло[2.2.2]октаны 3-ыл гидрокси(дифенил)ацетат; АҚШ армиясының коды EA 2277; НАТО коды BZ; Кеңес коды 78) – иіссіз және ащы таңдылы әскери әрекетке қабілетсіз ететін агент. BZ – мускариндік ацетилхолин рецепторларының антагонисті, оның құрылымы бензиль қышқылының квинуклидиннен туындаған спиртпен эфирі болып табылады.

Физиохимиялық сипаттамалары

BZ – ақ кристалдық ұнтақ, ащы дәмі бар. Ол иіссіз және тітіркендірмейді, жанасқаннан кейін бірнеше сағаттан соң белгілері кешігіп көрінеді.

Әсерлер

Қуатты антихолинергиялық зат ретінде BZ антихолинергиялық токсидром деп аталатын әсерлер жиынтығын тудырады: оларға психологиялық және физиологиялық әсерлер кіреді, ал ең қабілетсіз ететін әсер – когнитивтік бұзылыстармен, галлюцинациялармен және қарапайым тапсырмаларды орындай алмаумен сипатталатын сананың шатасуы. Физикалық антихолинергиялық әсерлердің әдеттегі белгілері де байқалады, оның ішінде мидриаз (мүмкін уақытша соқырлыққа дейін), тахикардия, тері тамырларының кеңеюі, ксеростомия және гипертермия. Антихолинергиялық токсидромның оңай байқалатын белгілері "Шляпашыдай ақылсыз, қызылшадай қызыл, сүйектей құрғақ және жарғақтай соқыр" (және оның басқа да түрлері) деген есте сақтау құралымен танымал.

Уыттылық

500-ден астам атропиннің кездейсоқ артық дозаға түсу және қасақана улану жағдайлары бойынша мәліметтерге сүйене отырып, ауыз арқылы қабылданатын орташа өлімдік доза шамамен 450 мг (пробит қисығының еңісі 1,8) деп есептеледі. BZ арқылы өлімге әкелуге қатысты кейбір есептеулер мүлдем дұрыс емес болды, және адамдарға қатысты жоғары дозалық диапазонда мәліметтердің жетіспеуіне байланысты BZ-нің қауіпсіздік деңгейі анық емес. Дегенмен, кейбір зерттеушілер оны 0,5-тен 3,0 мг/кг дейін, ал LD01 – 0,2-ден 1,4 мг/кг дейін бағалаған (Rosenblatt, Dacre, Shiotsuka, & Rowlett, 1977).

Емдеу

BZ-ге қарсы антидоттарға 7 MEOTA жатады, оны таблетка немесе инъекция түрінде қолдануға болады. Атропин және такрин (THA) да емдеу ретінде қолданылды, THA бірнеше минут ішінде БЗ әсерін азайтуы көрсетілген. Кейбір әскери деректемелер физиостигминнің синаптық ацетилхолин концентрациясын уақытша арттыру үшін қолданылуын ұсынады. 1959 жылға қарай АҚШ армиясы оны химиялық қару ретінде пайдалануға үлкен қызығушылық танытты. Армияның зейнеткер психиатры Джеймс Кетчумның "Химиялық соғыс: жартылай ұмытылған құпиялар" (2006) атты автобиографиялық кітабында сипатталғандай, 1964 жылы жұмыс жалғасты, сол кезде бір генерал бүкіл траулерді аэрозольдік БЗ арқылы қабілетсіз ету схемасын ойластырды; бұл күш-жігер DORK жобасы деп аталды. БЗ ақырында M44 генератор кластерінде және M43 кластерлік бомбасында қолдану үшін қаруландырылды, барлық осындай қоры 1989 жылы АҚШ химиялық соғыс бағдарламасын жалпы түрде қысқарту аясында жойылды. 2022 жылы Discovery+ телеарнасында "Dr Delirium and The Edgewood Experiments" атты деректі фильм көрсетілді, онда Кетчуммен бұрын жарияланбаған сұхбат ұсынылды.

Пайдалану және болжамды пайдалану

1998 жылдың ақпан айында Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі Иракты "Агент 15" деп аталатын гликолат антихолинергиялық әрекетсіздендіруші агенттің көп мөлшерін жинақтады деп айыптады. "Агент 15" – химиялық құрамы БЗ-мен бірдей немесе оған жақын болуы мүмкін деп саналатын ирактық әрекетсіздендіруші агент. "Агент 15" Персия шығанағы соғысына дейін және оның кезінде көп мөлшерде сақталған деген хабар бар. Алайда, соғыстан кейін ЦРУ Ирактың "Агент 15" сақтамағанын немесе оны қару ретінде пайдаланбағаны туралы қорытынды жасады. Мәскеудегі Нормальды физиология институтының профессоры Константин Анохин мәлімдемесіне сәйкес, 2002 жылғы "Норд-Ост" оқиғасында террористерді әрекетсіз ету үшін БЗ қолданылған, бірақ шамадан тыс дозадан кемінде 115 кепілдік беруші қаза тапты. Бірақ, басқа да көптеген агенттер ұсынылды, бірақ ешқайсысы нақты расталмады. 2013 жылдың қаңтар айында АҚШ Мемлекеттік департаментінен алынған құпия хабарламаға сілтеме жасай отырып, АҚШ әкімшілігінің аты-жөні жарияланбаған өкілі "Сириялық байланыстар Хомста BZ-ға ұқсас галлюциногенді "Агент 15" қолданылғанын сенімді түрде дәлелдеді" деді. Алайда, бұл хабарларға жауап ретінде АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің өкілі былай мәлімдеді: "Сириядағы химиялық қаруға қатысты оқиғалар туралы бізге түскен ақпарат, Сирияның химиялық қару бағдарламасы туралы біздің түсінігімізбен сәйкес келмейді".