Кіріспе

Орта ғасырлық Үндістанның әулеттері

{
"type": "FeatureCollection",
"features": [
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Абу" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.7156274, 24.5925909] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Ахмадабад" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.5713621, 23.022505] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Амран (Амаран)" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [70.5629575, 22.8311109] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Анавада" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.0901453, 23.850845] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Бхарана" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [69.7078423, 22.373282] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Дабхой" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.4121277, 22.1323391] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Десан", "description": "Бхилода округіндегі Муралидхар храмы" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.2190318, 23.7504668] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Гирнара" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [70.5502916, 21.5178869] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Кади" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.3310025, 23.29785] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Кантела" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [69.5201652, 21.7146257] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Хамбхат (Камбей)" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.6189845, 22.3180817] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Хокхра" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [69.9848103, 23.2210259] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Мангрол" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [70.1158113, 21.1171698] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Патан", "description": "Вайдянатха Махадева храмы" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.1266255, 23.8493246] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Порбандар" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [69.6292654, 21.6417069] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Рава (Рав)" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [69.0381597, 23.2058476] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Сампла" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.8902252, 22.0896188] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Соманатха", "description": "Цинтра прашасти" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [70.3843721, 20.9060022] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Вантхали" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [70.332995, 21.477722] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "monument", "title": "Веравал" },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [70.3628516, 20.9158979] }
},
{
"type": "Feature",
"properties": { "marker symbol": "star", "marker color": "000080", "title": "Дхолка", "description": "Дхавалакка (қазіргі Дхолка) әулеттің астанасы болды. Мұнда ешқандай жазулар табылған жоқ." },
"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.4435, 22.7428] }
}
]
}

Вагела әулеті 13 ғасырда Үндістанның Гуджарат аймағын биледі, олардың астанасы Дхолка болды. Олар аймақты мұсылмандар басып алғанға дейін Гуджаратты билеген соңғы индуистік әулет болды. Вагела әулетінің алғашқы өкілдері 12 ғасырда Чаулукья әулетіне қызмет етті және өздерін сол әулеттің бір тармағы деп санады. 13 ғасырда, әлсіз Чаулукья патшасы Бхима II билік құрған кезде Вагела генералы Лаванапрасада және оның ұлы Вирадхавала патшалықта үлкен билікке ие болды, бірақ олар Чаулукьяның жоғары билігін мойындауды жалғастырды. 1240 жылдардың ортасында Вирадхаваланың ұлы Висаледева тақты басып алды, ал оның мұрагерлері 1304 жылы Карна Вагела Дели сұлтандығының Нусрат ханынан жеңілгенге дейін Гуджаратты биледі.

Шығу тегі

Вагелалар Чаулукья әулетінен билікті тартып алды. 14 ғасырдағы тарихшы Мерутунганың мәліметінше, Вагела әулетінің ең ерте белгілі өкілі – "Дхавала" – Чаулукья монархы Кумарапаланың анасының қарындасымен үйленген. Вагела сарайының ақыны Сомешвара Вагела әулетін Чаулукья әулетінің бір тармағы деп сипаттаған. Вагелалар өздерін Чаулукьялар деп атады және Чаулукьялармен бірдей мифологиялық тегі бар екенін мәлімдеді. Бірінші Вагела монархы Висаледеваның Хамбат жазуында мынадай миф келтіріледі: Бір күні Брахма Дити ұлдарының (яғни дайтьялардың немесе демонның) кім жоятынын ойлады. Содан кенеттен Брахманың жоғары жағасынан (chuluka) бір жауынгер пайда болды. Бұл батыр Чаулукья деп аталды, ол Чаулукья әулетінің негізін қалады, одан Арнораджа Вагела дүниеге келді. Әулеттің "Вяграпаллия" атауы және оның қысқартылған түрі "Вагела" – "Вяграпалли" (сөзбе-сөз "жолбарыс қонысы") деген ауылдың атынан шыққан.

Арнорая

Арнораджа – Давала мен Кумарапаланың аналық әпкесінің ұлы, Вагела әулетінің маңызға ие болған алғашқы өкілі. Ол Кумарапаланың қызметінде Саураштрадағы әскери жорыққа қатысқан болуы мүмкін. Бхилода талукасының Десан ауылында табылған Муралидхар ғибадатханасының жазуында ол Саураштраны бағындырғаны айтылады. 13 ғасырдың жазушысы Удайпрабха Суридің мәліметінше, Кумарапала Арнораджаның қызметтері үшін оған Бхимапалли ауылын сыйлаған. Арнораджаға бұл ауыл Кумарапаланың Саураштра жорығындағы рөлі үшін берілген болуы мүмкін. Ол бұл жорықта кіші командир ретінде қызмет еткен болуы керек, бірақ Вагела жазбалары оның рөлін кейіннен үлкейтіп көрсеткен. Тарихшы А. К. Мажумдардың пікірінше, Бхимапалли ауылы әулет атауы шыққан Вяграпалли ауылымен бір болуы мүмкін. Арнораджа Кумарапаланың ұрпағы Бхима II билік еткен кезде көзге түсті. Бхиманың жас болғанын пайдаланып, провинциялық әкімдер оған қарсы бүлік көтерді. Арнораджа патшаға адал қалды және Медапата мен Чандраватидің қарастырылған билеушілерін қоса алғанда, бүлікшілерді жеңген көрінеді. Бхиманың Пратапамалла мен Джагадева сияқты басқа да адал офицерлері болды, бірақ Вагела жазбалары бүліктің толыққан толы басылуын Арнораджаға жатқызады.

Лаванапрасада

Лаванапрасада (сонымен қатар Лаваньяпрасада) – Арнораджа мен Салаханадевидің ұлы. Мерутунга айтқан аңыз бойынша, Лаванапрасада Арнораджа Кумарапаланың қызметіндегі саманта (феодал) болған кезде дүниеге келген. Кумарапала баланың дүниеге келгені туралы хабарды сарайында естігенде, Арнораджаның ұлының жарқын болашағы болатынын жариялады. Бхиманың вассалы ретінде Лаванапрасада Маха мандалешвара және Ранака шендерін иеленді. Оның иелігі Дхавалакка (немесе Дхолка) болды. Кейінгі Дабхой жазуында ол Гурджара елінің патшасы деп сипатталған.

Вирадхавала

Вирадхавала Лаванапрасада мен Маданараджнидің ұлы еді. Мерутунганың баяндамасына сәйкес, Маданараджни Лаванапрасададан кетіп, қайтыс болған қарындасының күйеуі Деваражамен бірге тұруға көшті. Маданараджни Вирадхаваланы да өзімен алып кетті, бірақ ұл өскен соң әкесі Лаванапрасадаға қайтып келді және осы жағдайға ұялды. Бхима II билік еткен кезде Лаванапрасада мен Вирадхавала жау шабуылдарын тойтарып, Чаулукья мемлекетін сақтап қалды. Вирадхавала Бхима билік кезінде қайтыс болған болуы мүмкін, себебі оның ұлы Висаледева 1239 жылы Махамандалешвара Ранака дәрежесіне жетті.

Вирама

Висаледеваның орнын Вирама есімді адам иеленуге таласты. 1239 жылғы (1296 ВС) қолжазбаның колофонына сәйкес, Вирама Бхима II-нің бағыныштысы ретінде Махамандешвара Ранака атағын алған. Оның билігінің астанасы Видьютапура қаласында орналасқан. Ортағасырлық жылнамашы Раджашехра Суридің мәлімдемесіне қарағанда, Вирама Висаледеваның кіші інісі болған. Раджашехра Вирама туралы былай дейді: Бір күні бания (саудагер) Вайшнав ғибадатханасына Вирама берген сыйлықтан қымбат сыйлық сыйлады. Бұл Вираманы ашуландырып, ол банияны қиын жағдайға түсірді. Жаза ретінде Вирадхавала Вираманы Вирамаграма деген жерге жер аударды. Вирадхавала қайтыс болғаннан кейін, министр Ваступала Висаледеваның әкесінің орнына отыруына көмектесті. Вирама осы мұрагерлікке қарсы тұруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ол Жавалипураға (қазіргі Жалорға) келіп, қайын атасы Удайасимхадан пана сұрады. Бірақ Ваступала Удайасимхаға Вираманы өлтіруге қысым жасады. Раджашехраның әулет туралы есебінде көптеген дәлсіздіктер бар. Тарихи дәлелдер Вираманың Вирадхаваланың бауыры (немесе жарты бауыры) болғанын, демек Висаледеваның інісі болғанын көрсетеді. Вагела жазбаларында Висаледеваның бауыры Пратапамалла екені айтылған. Тарихшы А. К. Мажумдар Раджашехраның Вираманың өлімі туралы есебімен келіспейді. Мажумдардың теориясына сәйкес, Удайасимха Чаулукья үстемдігіне қарсы шықты, ал Вирама Бхима II-нің адал бағыныстысы ретінде онымен соғысты. Вирама, мүмкін, Удайасимхамен болған шайқаста қаза тапқан, Раджашехра айтқандай Ваступаланың бұйрығымен емес.

Билік иелері ретінде

Бхима II билік құрған кезде Вагелалар Чхаулукья патшалығының іс жүзіндегі билеушілері болды. Гирнардағы жазулар 1231 жылы (1288 ЖС) Лаванапрасаданың Махараджахираджа ("үлкен патшалардың патшасы") атағын алғанын, ал оның ұлы Вирадхавала Махараджа ("үлкен патша") атағын алғанын көрсетеді. Алайда Вагелалар Бхима мен оның мұрагері Трибхуванапаланы өздерінің жоғары тұрғандары ретінде мойындауды жалғастырды. Вирадхаваланың ұлы Висаледева шамамен 1244 жылы Гуджарат тағына отырды. Ол билікті қалай тартып алғаны белгісіз: соңғы Чаулукья патшасы Трибхуванапала мұрагерсіз қайтыс болған немесе Висаледевамен жеңілген болуы мүмкін. Висаледева Дели сұлтандығының шабуылдарынан әлсіреген Малваға шабуыл жасады. Ол Малвада аз қарсылыққа тап болды және Парамара патшасы Джайтугидеваны жеңді. Висаледева сондай-ақ Мевар билеушісін, мүмкін Гухила патшасы Тежасимханы жеңді. Ол Девагиридің Ядаваларының оңтүстіктен жасаған шабуылдарын тойтарды. Алайда, кейін Ядава патшаларынан жеңілістерге ұшырады. Ядаваларға қарсы шара ретінде, ол Ядавалардың оңтүстік көршілері Хойсалалармен одақ құрды. Висаледеваның мұрагері Арджунадева шамамен 1262 жылы таққа отырды. Оның билік құрған кезіндегі оқиғалар туралы көп мәлімет жоқ, тек ол Ядаваларға қарсы жеңілгені ғана белгілі. Оның үлкен ұлы Рама оның орнын басып, бірнеше ай билік жүргізді. Кейін оның кіші ұлы Сарандагева таққа отырды. Сарандагева Парамарлар мен Ядаваларды жеңді. Вагела жазбаларына сәйкес, 1285 жылы немесе одан бұрын ол түркілердің (түрік халықтары) шабуылдауын тойтарды. Қазіргі тарихшылар осы түркілерді моңғол шабуылшылары немесе Балбан әскерлері деп санайды. Сарандагева сондай-ақ Джетва басшысы Бхануға қарсы жорық ұйымдастырды.

Құлдырау

1296 жылы Сарандадеваның орнын Раманың ұлы Карна басты. 1299 жылы Дели сұлтаны Алауддин Халджи Гуджаратты тонау үшін әскер жіберді. Орта ғасырлардағы бірнеше деректерге сәйкес, Карна өзінің министрі Мадхаваның әйелін қашқақтап алып, оның бауырласын өлтірген. Мадхава Алауддинге Гуджаратқа шабуыл жасауға ықпал етті. 1304 жылы Карна Делиден жасалған екінші шабуылдан кейін тағын толығымен жоғалтты. Әмір Хусраудың "Ашика" поэмасында айтылғандай, шабуыл Карнаның бұрынғы әйелі Камала Девидің өтінішімен болған, ол бірінші шабуыл кезінде Алауддиннің әскеріне түскен еді. Алауддиннің сарайында сегіз жыл өткен соң, Камала Деви Алаудиннен Гуджараттан қызы Девала Девиді әкелуін сұрады. Карна талапқа келіссе де, Алауддин әскеріне Гуджаратқа екінші рет шабуыл жасауға бұйрық берді. "Ашика" тарихи жағынан сенімді емес, бірақ кейінгі ортағасырлық авторлардың кейбіреуі оның баяндамасын тарихи шындық ретінде келтіреді. Орта ғасырлардағы басқа да деректерде бұл оқиға туралы әртүрлі мәліметтер бар, ал кейбіреулері Камала Девидің өтініші туралы бөлікті жоққа шығарады.

Ұрпақтар

Карна II-нің ешқандай ұрпағы туралы нақты мәлімет жоқ. 1498 жылғы жазуда Вагела тайпасынан шыққан бір отбасы мұсылман билеушісі Махмуд Бегадаға бағынышты ретінде Дандахи деген жерде билік еткені көрсетілген. Рева мемлекетінің билеушілері де Бхимадева арқылы Вагеладан таратылғандарын айтқан.

Ақша шығару

Вагела билігі кезінде Гадая монеталары бұрынғы құндылығын жоғалтты, ал бұл құндылық Шалукиялардың билігінде екі ғасыр бойы өзгеріссіз сақталған еді. Шалукияның 4,4 граммдық қорытпа монетасындағы күміс мазмұны 2,02 граммды құрады, ол Висала дева монеталары кезінде 1,83 граммға дейін төмендеді, ал одан кейінгі шығарылымдарында күміс мазмұны 0,73 граммға дейін азайды. Күміс мазмұны тұрақты болған кезде Гадая монеталары Ауғанстаннан Деканға дейінгі халықаралық саудада қолданылды. Ішкі құны төмендеген сайын, оның айналымы қазіргі Кеда ауданы мен оның төңірегіне дейін шектелді. Бұл монеталар Делидегі танка монеталарының үлгісімен жасалған. Висала дева монеталары әртүрлі әдеби көздерде және жазуларда Висаламалла прия дра (дра – драманы білдіреді), немесе Висала прия дра, немесе Висалапри дра деп аталады. Саранга дева мен Карна дева монеталарының бет жағында солға қараған піл суреті, ал арт жағында жазулар бейнеленген. Жазуларда «Шри саранга де» және «Шри карна/девася» немесе «Шри карна/деваса» деп жазылған. Карна деваға арналған тағы бір монетаның бет жағында нүктелер мен сызықтармен шектелген Кумбха (құмыра) бейнеленген, ал арт жағында дәл осындай жазу бар. Оның мыс монеталарының бірінде бет жағында солға қараған арыстан бейнеленген, ал арт жағында сол жазу қайталанған.

Мәдениет саласы

Олардың билігі кезінде бай саудагерлер мен министрлер, сондай-ақ министрлер мен генералдар ретінде қызмет еткен Ваступала мен Тежапала көптеген ғибадатханалар салды, олардың ішінде Абу тауындағы Дилвара ғибадатханасы және Гирнар джайн ғибадатханалары бар. Шындығында, патшаның діни қызметкері Сомешвара жазған Ваступаланың өмірбаяны – «Киртикамуди» әулет тарихының маңызды көзі болып табылады. Висала-дева Дхарбхавати (Дабхой) қамалын салған немесе қайта жаңартып берген, ол күрделі ою-өрнектерімен және қақпаларымен әйгілі. Ол Дарбхаватиде (Дабхой) 1255 жылға дейін аяқталған пратолилер, ғибадатханалар және вапилер салды. Оның төрт қақпасының бірі – Хира Баголь (жанындағы ғибадатханаларымен бірге) Висаладеваның билігі кезінде салынған болуы мүмкін, ал қалған үш қақпаны Тежапала салған болуы мүмкін, бұл туралы джайндық әңгімелерде («прабандаларда») айтылған. Ағайындылар салған осы ғибадатханалардың ішінде Гирнардағы Ваступала вихарасы (1231 ж.), Абудағы Неминатх ғибадатханасы және Прабхастағы ғибадатхана сияқты небары біреуі ғана сақталған. Осы кезеңдегі басқа да сақталған ғибадатханалар – Кумбхариядағы Самбхаванатха ғибадатханасы, Саротрадағы джайн мәрмәр ғибадатханасы және Шатрунджаядағы Панч Пандава ғибадатханасы.

Вагеланың соңғы кезеңі

Вагела князьдері ғибадатханалар мен азаматтық сәулет құрылысына демеушілік жасады. Лаванапрасада өз ата-анасының құрметіне Аналешвара және Салаксанешвара ғибадатханаларын салды. Оның ұлы Вирамдева Вирамешвара ғибадатханасын салды. Рупанарайана мен Баланараяна ғибадатханалары 1261 жылғы Кади құжатында еске алынған. Саудагер Джадагуша, өмірбаяны Jagaducharita-да (авторы – Sarvanandasuri) айтылғандай, көптеген джайн және брахман ғибадатханаларын, сондай-ақ азаматтық құрылыстарды салдырып, жаңартып келді. Оның 1250 және 1270 жылдар аралығында салған ең танымал құрылыстары: Дханкадағы Ришабха ғибадатханасы, Вадхвандағы 24 девакуликасы бар ғибадатхана, Шатрунджая төбесіндегі ғибадатхана және Севадидегі 52 девакуликасы бар ғибадатхана. Петада расу (1304 ж.), Мунисундарасуридің Гурвавали (шамамен 1459 ж.), Ратнамандара Ганидің Упадешатарангини (шамамен 15 ғасыр) және Ратнамандананың Сукритасагара (шамамен 15 ғасыр) Мандавагад министрі Петаданың өмірі мен еңбектері туралы маңызды мәліметтер береді. Ол 84 джайн ғибадатханасын салдырған. Оның ең танымал ғибадатханалары Шатрунджая, Прабхаса, Дхолка және Салакшанапурада, шамамен 1264 жылы салынған. Шравака Жалли осы кезеңде Паршванатха ғибадатханасын және Жаласара көлін салдырды. Бұл кезеңдегі сақталған ғибадатханалар: Дабхойдағы Калика ғибадатханасы мен Вайдянатха ғибадатханасы, Мотабтағы ескі киелі орын, Миянидегі джайн ғибадатханасы мен Нилканта ғибадатханасы және Катчтағы Канткот джайн ғибадатханасы.