Кіріспе
Беларусь ақыны Янка Купала (; 7 шілде 1882 [е.с. 25 маусым 1882] – 28 маусым 1942), – Иван Даминикович Луцевичтің (Іван Дамінікавіч Луцэвіч, Иван Доминикович Луцевич) қалам аты, беларусь ақыны және жазушысы.
Yanka Kupala (; July 7 1882 [O. S. June 25 1882] – 28 June 1942), was the pen name of Ivan Daminikavich Lutsevich (Іван Дамінікавіч Луцэвіч, Иван Доминикович Луцевич), a Belarusian poet and writer.
Ерте өмір
Купала 1882 жылдың 7 шілдесінде Маладечнаның жанындағы Вязёнка поселкесінде дүниеге келді. Оның отбасы 17 ғасырдың басынан бері белгілі болған, олар шляхтадан шыққан, бірақ кедейленіп, оның ата-анасы екеуі де фольваркта мұжықтар ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Янканың әкесі Радзивиллдерден жерді жалға алған, кейіннен олар оны үйінен қуғынға шығарды. Бұл оқиға кейін Купаланың «Раскіданае гняздо» пьесасының негізі болды. Жас Иван отбасын асырауға әкесіне көмектесуге міндетті болды. 1902 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол жалғыз күнкөріс көзіне айналды. Ол түрлі уақытша жұмыстар істеді, соның ішінде репетитор, дүкенші және кеңсе қызметкері. Кейін ол жергілікті спирт зауыдында жұмысшы болып орналасты. Ауыр еңбекке қарамастан, ол өзін-өзі оқытуға уақыт таба алды. Ол әкесінің кітапханасындағы барлық кітаптарды оқып, жергілікті халық мектебін бітіріп, мұғалімдік біліктілік алды. Ол 1905 жылғы Ресей революциясына қатысты. 1908-1909 жылдары Иван Вильнюсте тұрып, «Наша Нива» газетінде жұмыс істеді. Осы кезде ол ең танымал «Кім келеді?» өлеңін жазды, ол кейін музыкаға қосылып, белорустердің гимніне айналды. Ол Минскідегі Янки Купала атындағы Мемлекеттік әдебиет мұражайын құрып, директоры болды.
Әдебиет мансабы
Купаланың алғашқы маңызды әдеби тәжірибесі – поляк тіліндегі сезімтал өлең "Зиарно" болды, оны 1903–1904 жылдары "К а" псевдонімімен аяқтады. Оның алғашқы белорус тіліндегі туындысы ("Мая доля") 1904 жылғы 15 шілдеде жазылған. Купаланың алғаш рет жарияланған өлеңі "Мужык" ("Шарва") шамамен бір жылдан кейін, 1905 жылғы 11 мамырда орыс тіліндегі "Северо-Западный край" (Солтүстік-Батыс Крайы) газетінде жарық көрді. Купаланың соңғы өлеңдерінің бірнешесі 1906–1907 жылдары "Наша Нива" газетінде жарияланды.
Вильнюс пен Санкт-Петербургте
Купала 1908 жылы Вильнюске көшіп, ақындық қызметін жалғастырды. Сол жылы оның «Жалейка» («Кіші флейта») атты алғашқы өлеңдер жинағы патша үкіметінің наразылығын тудырды, үкімет кітапты үкіметке қарсы басылым деп танып тәркілеуге бұйырды. Купаланың тұтқындалуына қатысты бұйрық 1909 жылы кері қайтарылды, бірақ екінші басылымы да тәркіленді, бұл жолы Вильнюс қаласының жергілікті билігі тарапынан. «Наша Нива» газетінің беделін қорғау үшін ол газетпен жұмыс істеуді тоқтатты. Купала 1909 жылы Санкт-Петербургке кетті. Келесі жылы бірнеше туындылары жарық көрді, соның ішінде 1910 жылдың шілдесінде Санкт-Петербургте кітап түрінде жарық көрген «Адвечная песьня» («Мәңгілік ән») поэмасы. «Сон на кургане» («Барроудағы түс») 1910 жылдың тамызында аяқталды және Купаланың белорусьдік отанының қиын жағдайын бейнелейді. 1910 жылдары Купалаға Максим Горький үлкен әсер етті. Купала 1913 жылы Санкт-Петербургтен Вильнюске оралып, «Наша Нива» газетінде қайта жұмыс істей бастады. Ол БССР Халық ағарту комиссариатында жұмыс істеді, содан кейін «Беларусь хатцы» кітапханасын басқарды, «Рун» (1920) және «Волны стсыаг» (1920–1922) журналдарын редакциялады.
Мұра
Купала Кеңес дәуірінде Беларусь мәдениетінің символы ретінде танылды. 1945 жылы оның жесірінің күш-жігерімен Минскіде ұйымдастырылған музей Беларусьтағы ең басты әдеби музей болып табылады. Гродно мемлекеттік университеті Янка Купаланың атымен аталады. Минскіде оның атымен аталған саябақ (ақынға ескерткіш орнатылған), театр және метро станциясы (Купалаŭская) бар. Купаланың мұрасын зерттейтін белорус әдебиеттануының жеке саласы "Купала тану" деп аталады. Израильдегі Ашдод қаласының алаңында Купалаға қойылған ескерткіш орналасқан. BelarusFilm киностудиясы 2020 жылы Купаланың өмірбаяны туралы фильм түсірді, ол ақынның құлпытасқан және трагикалық өмірін көрсетеді.