Кіріспе

Бежа (باجة) – Тунис еліндегі қала. Бежа губернаторлығының орталығы. Тунистен арақашықтықта, Меджерда өзені мен Жерорта теңізі арасында, Хрумире тауларының етегінде орналасқан. Бежа қаласы Джебель Ахеб тауының екі беткейінде жатыр, қарсы бетінде жасыл жайлаулар, ақ террасалар мен қызыл шатырлар көрінеді, бұл көрініс ескі римдік бекіністің әсерлі қираған қалдықтарымен толықтырылған.

Классикалық дәуір кезеңі

Қала Карфагендіктердің, нумидиялықтардың, римдіктердің және кейіннен вандалдардың қатыгез шабуылдарын бастан өткерді. Нумидия патшасы Югурта қаланы өзінің басқару орталығы етіп белгіледі. Алғашқыда қала Вага деп аталды, кейін Вакка, содан кейін римдіктер кезінде Вага, ақырында арабтар тұсында Бажа, ал француздықтар тұсында Бежа деп аталды. Римдіктер ежелгі Карфаген бекінісін қиратты және оның орнына жаңасын салды; бүгінге дейін сақталған қамалдарды тұрғызды. Рим үстемдігі кезінде Бежа гүлденіп, діни округ орталығы болды. Саллуст Югурта мен Квинт Цецилий Метелл Нумидикустың арасындағы Югурт соғысы туралы айта келіп, Бежаны басып алуға қатысты мәліметтерді баяндайды, Бежа патшалықтың ең бай қоймасы және қарқынды сауда орталығы болған. Қала вандалдар тарапынан басылып алынып, қиратылды. Бекініс пен қамалдар бұзылды. Тастап кетілген қала византиялықтар келгенге дейін бір ғасыр бойы сол күйінде қалды. Олар бекіністі жаңартып, Бежаны әдемілеуге ықылас білдірді. Умайялардың Солтүстік Африканы басып алғаннан кейін қала Умайя халифатының құрамына енді.

Қазіргі заман

1880 жылы Франция Тунисті басып алды. 1881 жылғы 24 сәуірде Бежа қаласын Алжирден Кеф арқылы келген Логеро басқарған әскер тобы басып алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылдың 16 қарашасында неміс әскери делегациясы Бежа қаласына келіп, қала әкімі Жан Хугонға қаланы беруге 24 сағат мерзім қойды. Әкім ультиматумға жауап ретінде азаматтық губернатор Клементке хабарласты, ол бұл хабарды Алжирге жіберді. Келесі күні, 17 қарашада, бірінші британдық парашюттік батальон қаланың солтүстігіндегі төбелерге түсті. 19 қарашада неміс ұшақтары ескерту үшін алғаш рет қалаға бомба тастады. Бұл Бежаның көп ғасырлар бойы сақтап келген тыныш өмірін үзді. Келесі күні, 20 қарашада, неміс ұшақтары Бежаны бірнеше сағат бойы ауыр бомбалауға ұшыратты, себебі қала Табарка, Матеур, Бизерте және Алжирге қарайтын маңызды стратегиялық тұс болды. Қала немістер мен одақтастар арасындағы қанды шайқастардың ортасы болды, олар қаланы ерлікпен қорғап, көптеген әскери және азаматтық құрбандықтарға жол берді. Соңғы неміс шабуылы – «Оксенкопф» операциясы Матеурден басталды, бірақ 1943 жылдың 28 ақпанындағы түні Бежадан британ әскерлері тоқтатты.

Географиялық ерекшеліктері

Солтүстік-Батыс Тунистегі Ақ төбеде орналасқан және Меджерда өзенімен кесілген Бежа қаласы құнарлы топырағымен әйгілі болды, соның арқасында Жерорта теңізінің шеберлерінің бәрі осы қалаға тартылды. Финикиялықтар маңызды сауда бекеттерін құрды. Олардың іздері 1887 жылы қазба жұмыстары кезінде табылған көптеген пуникалық бейіт қабірлері арқылы көрініс береді. Карфагендіктер осы аймақтағы билігін сақтап қалудың маңыздылығын сезініп, қалаға гарнизон орналастырып, нығайтты. Бежа қаласының құнарлы топырағы мен географиялық орналасуы оны өте тартымды етті. Ол тауларға қақпа болды және Карфаген мен Тунистен Сирта мен Гиппонға сауда жолдарының торабында жатты.

Климат

Бежада ыстық жазды Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Csa).

Әкімшілік

Бежа қаласы – Бежа губернаторлығының орталығы. Қала 1887 жылдың 13 шілдесінен бері муниципалитет мәртебесіне ие, сол күннен бері бүгінгі күнге дейін 3 әкімшілік ғимарат салынды, соңғысы 1933 жылы тұрғызылды. Бұл ғимарат қазірде қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелген.

Дін

Тунистің басқа тұрғындары сияқты, бежандықтардың көпшілігі мұсылман, ал аз бөлігі дінсіз. Бұрын қалада яһудилер мен христиандардың кішкентай қауымдастығы болған (олардың көпшілігі еуропалық отарлаушылар еді), бірақ Тунис Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін, олардың барлығы қаладан Еуропаға, Солтүстік Америкаға және Израильге көшіп кетті. Қалада мешіттер, шіркеулер және синагогтар сияқты көптеген діни ғимараттар бар. Қаланың ең көне мешіті – Бежаның Ұлы мешіті, ол 944 жылы Фатимидтер ескі христиан базиликасының орнында салған. Оның жанында тағы бір мешіт орналасқан, ол 1675 жылы Мурад II Бей қаланың ханафилік мұсылмандары үшін салған. 1685 жылы Мұхаммед Бей әл-Муради мешітке медресе қосты. Тунисте француз протектораты орнағаннан кейін, көптеген еуропалықтар қалаға бай ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалану үшін келді. Олардың діни қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін отаршылдық билік 1883 жылы аяқталған шіркеу салуға шешім қабылдады. Бежадағы отарлаушылардың саны артқан сайын, шіркеу оларға тым кішкентай болып қалды, сондықтан билік оны бұзып, оның орнына үлкен шіркеу, Нотр-Дам-дю-Розаир шіркеуін салуға шешім қабылдады. Тунистің тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін және христиандардың елден көшіп кетуінен кейін, шіркеу Бежадағы мәдени орталыққа айналды. Ежелгі епископтық болған қала әлі де Католик шіркеуінің титулдық орталығы ретінде Вага деген ежелгі атымен тізілген.

Білім

Бехада 15 бастауыш мектеп, 7 дайындық мектебі, 6 орта мектеп және 3 білім беру орны бар.

Тарихи орындар

Бежа қазбасы: Бежа қазбасы – рим дәуірінде басқа Карфаген қамалының орнында салынған қамал. Қазба Туниске вандалдар шапқыншылығы кезінде қиратылған. Бежа Бардо сарайы: 1734 жылы Хусейнид әулетінің мұрагері Әли Пеша II салған ежелгі патшалық резиденция, кейіннен оны Әли Пеша II қайта жаңартылған. Бежаның Бардо сарайы қазір қираған күйде. Бежаның Ұлы мешіті: Бежаның Ұлы мешіті – елдегі ең көне мешіттердің бірі, 944 жылы Фатимид халифасы Әл-Мансур Билла ескі рим базиликасының орнында салынған. Әл-Жаззар мешіті – 10 ғасырда Ағлабид дәуірінде мұсылман аскеті Ахмет Әл-Жаззар салған өте көне мешіт. Ханафи мешіті: Ханафи мешіті – 1675 жылы Мурад II Бей Бежада салған мешіт. Ол қаланың ханафит азшылығына арналғандықтан Ханафи мешіті деп аталады. Сиди Бутефеха мазары: Сиди Бутефеха мазары – 17 ғасырда «Алманың әкесі» деп аталған жас суфи Вали Сиди Сулеймеб Әл Тамимидің құрметіне салынған мазар. Сиди Баба Әли Смади мазары: Сиди Баба Әли Смади мазары – 1666 жылы суфи маработы Әли Смади салған мазар. Мазар Хусейнид Печист азамат соғысы кезінде маңызды рөл атқарды, сонымен қатар Бежаның маңызды мәдени және саяси орталығы болып табылады. Кадирия мазары: Кадирия мазары – қалада ықпалды болған Кадирия суфи орденіне тиесілі мазар. Ол 1816 жылы суфи ақыны Милед Жавени Шериф салған. Кадирия Нахла мешіті деп те аталады. Хадарин мазары: Хадарин мазары – 1780 жылы Ахмет Благи салған тағы бір Кадирия суфи орденіне тиесілі мазар. Сиди Салах Злауи мазары: Сиди Салах Злауи мазары – 18 ғасырда Бежадағы танымал суфист болған Салах ибн Мохамед Злауи салған мазар. Сиди Салахтың шөбересі Жилани Злауи мазарды мешітке айналдырған. Хаммам Бусандель: Хаммам Бусандель – 10 ғасырда салынған халыққа арналған монша, ол бүгінге дейін жұмыс істеп тұр. Сабил Сахеб Эттаба: Сабил Сахеб Эттаба – 1800 жылы Ұлы визир Юсеф Сахеб Эттаба салған су көзі.