Кіріспе
Аграрлық қоғам немесе ауыл шаруашылығы қоғамы – экономикасы егін өндіруге және жерді пайдалануға негізделген кез келген қауымдастық. Аграрлық қоғамды анықтаудың тағы бір жолы – мемлекеттің жалпы өнімінің қанша бөлігі ауыл шаруашылығынан түсетінін қарастыру. Аграрлық қоғамда жерді өңдеу – байлықтың басты көзі болып табылады. Мұндай қоғамда басқа да кәсіптер мен еңбек әдеттері мойындалса да, ауыл шаруашылығы мен шаруашылықтың маңыздылығына баса назар аударылады. Аграрлық қоғамдар әлемнің әртүрлі аймақтарында 10 мың жыл бұрын пайда болған және қазірге дейін бар. Олар жазылған адамзат тарихының көп бөлігінде ең көп таралған әлеуметтік-экономикалық құрылым болып келді.
An agrarian society, or agricultural society, is any community whose economy is based on producing and maintaining crops and farmland. Another way to define an agrarian society is by seeing how much of a nation's total production is in agriculture. In agrarian society, cultivating the land is the primary source of wealth. Such a society may acknowledge other means of livelihood and work habits but stresses the importance of agriculture and farming. Agrarian societies have existed in various parts of the world as far back as 10,000 years ago and continue to exist today. They have been the most common form of socio economic organization for most of recorded human history.
Тарих
Аграрлық қоғамға дейін аңшылар мен жинаушылар, бау-бақша шаруашылығымен айналысатын қоғамдар және өнеркәсіптік қоғамға өту кезеңі болды. Ауыл шаруашылығына көшу, неолит революциясы деп аталады, бірнеше рет тәуелсіз түрде орын алды. Бау-бақша шаруашылығы мен ауыл шаруашылығының тіршілік ету нысандары адамдар арасында шамамен 10 000 мен 8 000 жыл бұрын Таяу Шығыстың құнарлы жарты ай аймағында қалыптасты. Ауыл шаруашылығының даму себептері әлі де талқыланып жүр, бірақ климаттың өзгеруі және бәсекелестік үшін азық-түлік қорының жиналуы мүмкін. Әрине, аңшы-жинаушыдан ауыл шаруашылығына бірте-бірте көшілді, алдында кейбір дақылдар әдейі егіліп, қалған азық-түлік жабайы табиғаттан жиналды. Мұндай өтудің мысалын Орталық Сахарадағы аңшы-жинаушылардың жабайы дәнді дақылдарды өсіруінен табуға болады. 7500 және 3500 жылдары аралығында Орталық Сахара флорасы егіліп, сақталды және пісірілді, ал үй жануарлары (мысалы, Барбария қойы) Сахараның кең аймағының өкілі болып табылатын Такаркори үңгір жартасындағы аңшы-жинаушылармен сүті алынып, күтілді; бұл Сахарадағы пасторальді неолит кезеңінің басталуына дейін жалғасты. Жер жасыл жарты айдағы ауыл шаруашылығының пайда болуымен қатар, Шығыс Азияда (күріш) және кейіннен Орталық және Оңтүстік Америкада (жүгері мен қабақ) кем дегенде б.з.д. 6800 жылы пайда болды. Кішкентай ауқымды ауыл шаруашылығы Үндістанда (күріш) және Оңтүстік-Шығыс Азияда (таро) ерте неолит кезеңінде де тәуелсіз түрде пайда болған болуы мүмкін. Дегенмен, қола дәуіріне дейін үй дақылдары мен жануарларына толық тәуелділік, ал жабайы ресурстар диетаның маңызды бөлігін құрамайтын кезде пайда болған жоқ. Ауыл шаруашылығы аңшылық пен жинаушылықпен қамтамасыз етілетін халық тығыздығынан әлдеқайда жоғары, және қыста пайдалану үшін немесе сату үшін артық өнімді жинақтауға мүмкіндік береді. Шаруалардың материалдық өндіріспен байланысы жоқ көптеген адамдарды тамақтандыру қабілеті – артық өнімнің, маманданудың, озық технологияның, иерархиялық әлеуметтік құрылымдардың, теңсіздіктің және тұрақты армиялардың өсуінің шешуші факторы болды. Осылайша, аграрлық қоғамдар күрделі әлеуметтік құрылымның қалыптасуына жағдай жасайды. Аграрлық қоғамдарда әлеуметтік күрделілік пен қоршаған орта арасындағы қарапайым байланыстардың кейбіреулері жоғала бастайды. Бір пікір бойынша, осы технологияны меңгерген адамдар қоршаған ортаны бақылауға үлкен қадам жасады, оларға тәуелділігі азайды, сондықтан қоршаған орта мен технологияға байланысты белгілер арасындағы байланыс азайды. Басқаша айтқанда, қоғамдар ұлғайған сайын және тауарлар мен адамдардың қозғалысы арзан болған сайын, олар шекараларында және сауда жүйесінде экологиялық өзгерістердің кең ауқымын қамтиды. Бірақ қоршаған орта факторлары қоғамның ішкі құрылымы мен тарихына күрделі жолдармен әсер ететін айнымалылар ретінде әлі де маңызды рөл атқара алады. Мысалы, аграрлық мемлекеттердің орташа көлемі көлік инфрақұрылымының жайлылығына байланысты болады, ірі қалалар сауда орталықтарында орналасады, ал қоғамның демографиялық тарихы аурулардың эпизодтарына байланысты болуы мүмкін. Соңғы онжылдықтарға дейін ауыл шаруашылығына көшу прогрессивті деп есептелді: адамдар тұқым егудің егін өсіруге себеп болатынын білді, ал бұл жаңа жақсартылған азық-түлік көзі халықтың өсуіне, тұрақтанған ауыл шаруашылығы мен қала өміріне, бос уақыттың артуына және соның салдарынан мамандануға, жазуға, технологиялық жетістіктерге және өркениетке әкелді. Қазір ауыл шаруашылығының кейбір кемшіліктеріне қарамастан қабылданғаны анық. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, астық шаруашылығын қабылдаған халықтардың денсаулығы нашарлап, тек қазіргі заманда ғана ауыл шаруашылығына дейінгі деңгейге оралды. Бұл, ішінара, тығыз қалаларда инфекцияның таралуына байланысты, бірақ көбінесе дәнді дақылдарды интенсивті өсірумен бірге тамақтану сапасының төмендеуіне байланысты. Әлемнің көптеген аймақтарындағы адамдар соңғы кезге дейін аңшы-жинаушы болып қалды; олар ауыл шаруашылығының бар екендігі мен әдістерін жақсы білгенімен, оны жүзеге асырудан бас тартты. Көптеген түсіндірмелер ұсынылған, әдетте ауыл шаруашылығын қабылдауға мәжбүрлеген белгілі бір факторға, мысалы қоршаған ортаның немесе халықтың қысымына негізделген. Негізгі табыс көзі егін шаруашылығы және мал шаруашылығы болды.
Қазіргі әлемде
Ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтың жартысынан кемі жұмыс істегенде, аграрлық қоғамдар өнеркәсіптік қоғамдарға айналады. Мұндай қоғамдар 1000-1500 жылдары аралығында Жерорта теңізінің қалалық мемлекеттерінде бастау алған Сауда және Өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде пайда болды. Орта ғасырларда еуропалық қоғамдар дамыған сайын, классикалық білімдер шашыраңқы көздерден қайта жиналып, Еуропада теңіз саудасының жаңа қоғамдары қайтадан құрылды. Алғашқы даму орталығы Солтүстік Италиядағы Венеция, Флоренция, Милан және Генуя қалалары болды. Шамамен 1500 жылға қарай, осы қалалық мемлекеттердің бірнешесі халықтың жартысы емес, ауыл шаруашылығымен айналыспау талабына сай келіп, саудалық қоғамдарға айналды. Бұл кішкентай мемлекеттер жоғары деңгейде урбанизацияланған, көп мөлшерде азық-түлік импорттаған және әдеттегі аграрлық қоғамдардан өзгеше сауда мен өндіріс орталықтары болды. Дамудың ең маңызды нәтижесі, әлі де жалғасып келе жатқан өнеркәсіптік технологияның дамуы – механикалық энергия көздерін өндірістік мәселелердің үнемі өсіп келе жатқан санына қолдану болды. 1800 жылға қарай, Ұлыбританияның ауыл шаруашылығымен айналысатын халқы жалпы санының үштен біріне дейін төмендеді. 19 ғасырдың ортасына қарай, Батыс Еуропаның барлық елдері мен Америка Құрама Штаттарында халықтың жартысынан астамы ауыл шаруашылығынан басқа салаларда жұмыс істеді. Дегенмен, тіпті бүгінгі күні де Өнеркәсіптік революция аграризмді индустриализммен толыққан толық алмастырмады. Әлем халқының аз бөлігі ғана индустриалды қоғамдарда өмір сүреді, бірақ көптеген аграрлық қоғамдарда маңызды өнеркәсіптік сектор бар. Егіншіліктің жақсартуы, топырақтың қоректік заттарын тиімді басқару және арамшөптермен күрес бірлік ауданынан алынатын өнімділікті арттырды. Сонымен қатар, механикаландыру еңбек шығындарын азайтты. Дамушы елдерде ғылым, капитал және технологиялық база жеткіліксіз болғандықтан өнім көлемі көбінесе төмен болады. Әлемдегі ең көп адам ауыл шаруашылығымен айналысады, бірақ ол әлемдік ЖІӨ-нің тек 4% құрайды. 20 ғасырдағы механикаландырудың қарқынды дамуы, әсіресе трактордың пайда болуы, егін егу, жинау және астық сабау сияқты ауыр еңбекке қатысты адам күшінің қажеттілігін азайтты. Механикаландырудың арқасында бұл жұмыстарды бұрынғыдан да жылдам және үлкен ауқымда орындау мүмкін болды. Бұл жетістіктер ауыл шаруашылығы техникасының өнімділігін едәуір арттырды, соның салдарынан дамыған елдерде халықтың қалған бөлігін тамақпен қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге қатысу үлесі азайды.
Демография
Аграрлық технологияның негізгі демографиялық салдары, халық тығыздығының және ірі елді мекендердің көбею үрдісін жалғастырды. Екіншісі, аграрлық технологияның бұрынғысына қарағанда, әлдеқайда тұрақты салдары болуы мүмкін. Принцип бойынша, мал адамдармен тамақ үшін бәсекелеседі, ал кейбір аймақтарда жетілдірілген бау-бақша шаруашылығы, аграрлық шаруашылықтан гөрі бір шаршы километрге көбірек адамды асырауға қабілетті. Орташа тығыздықтан өзгеше, аграрлық технология екі себептен халықты қалаландыруға бау-бақша шаруашылығында мүмкін болғаннан гөрі көбірек мүмкіндік берді. Біріншіден, аграрлық технологияның арқасында елді мекендердің мөлшері артты, себебі жоғары өнімді фермерлер қалалық мамандықтарға көбірек адамдарды жіберді. Екіншіден, құрлық және теңіз көлігінің жақсаруы, Рим, Бағдад және Қытай астаналары сияқты 1,000,000-нан астам тұрғыны бар ірі қалаларды жабдықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, Рим, тіпті қазіргі стандарттар бойынша, үлкен халықты қамтамасыз ету үшін Сицилиядан, Солтүстік Африкадан, Египеттен және Оңтүстік Франциядан астық пен басқа да жаппай шикізат ала алатын. Бұл үшін Жерорта теңізінде теңіз тасымалы қажет болды. Аграрлық технологияның еңбек бірлігіне шаққандағы өнімділігінің және көліктік тиімділігінің артуы, аграрлық қоғамдардың маңызды ерекшеліктеріне ең үлкен әсер етті. Аграрлық қоғамдардың халқы тарихи түрде аштық, эпидемиялар және саяси құлдыраулар салдарынан, баяу өсу үрдісінің айналасында айтарлықтай өзгеріп отырды. Дегенмен, ең жоғары көрсеткіштерінде халық тығыздығы, қазіргі технология деңгейіндегі барлық адамды өнімді жұмыспен қамту деңгейінен асып түскендей көрінеді. Мальтустік құлдырау, жұмыссыздық және ауылдық және төменгі таптың қалалық тұрмыс деңгейінің төмендеуі орын алды.
Әлеуметтік ұйым
Аграрлық қоғамдар әлеуметтік таптардың ең шекті бөлінуімен және қатаң әлеуметтік ұтқырлықтың жоқтығымен ерекшеленеді. Жер байлықтың басты көзі болғандықтан, әлеуметтік иерархия еңбек емес, жер иелігіне негізделеді. Бұл қабаттасу жүйесі үш бірдей қайшылықпен сипатталады: билеуші тап пен халық, қалалық азшылық пен шаруа көпшілігі, сауатты азшылық пен сауатсыз көпшілік. Осының нәтижесінде екі ерекше субмәдениет қалыптасады: қалалық элита мен шаруалар. Бұдан әрі, бұл аграрлық қоғамдар ішіндегі мәдени айырмашылықтар, олардың арасындағы айырмашылықтардан гөрі зор екенін көрсетеді. Жер иеленушілер әдетте өз меншігін ақтау және нығайту үшін мемлекеттік, діни және әскери институттарды біріктіреді, сондай-ақ тұтынудың жоғары деңгейін қолдайды, ал құлдық, крепостнойлық немесе жалжарлық негізгі өндірушінің тағдыры болып табылады. Аграрлық қоғамдардың билеушілері өз империяларын жалпыға ортақ игілік немесе қоғамдық мүдде үшін емес, өздеріне тиесілі мүлік ретінде басқарады және оны өз қалауынша пайдаланады. Үндістанда кездесетіндей, касталық жүйелер аграрлық қоғамдарға тән, онда өмір бойына созылатын шаруашылық жұмысы қатаң міндеттер мен тәртіпке байланысты. Қазіргі Батыста жеке бостандықтар мен еркіндіктерге берілген басымдық, көбінесе аграрлық қоғамдардың тік және қатаң қабаттануына жауап ретінде қалыптасқан.
Энергия
Аграрлық қоғамдарда энергияның басты көзі – өсімдік биомассасы. Бұл, аңшы-жинақшы қоғамдар сияқты, аграрлық қоғамдардың да табиғи күн энергиясы ағынына тәуелді екенін білдіреді. Осылайша, аграрлық қоғамдар сыртқы энергия ағындарына тәуелділік, төмен энергия тығыздығы және энергияның бір түрін екінші түріне түрлендірудің шектеулі мүмкіндіктерімен сипатталады. Күннен келетін энергия негізінен өсімдіктердің фотосинтезі арқылы ұсталып, химиялық тұрғыдан бекітіледі. Содан кейін жануарлар оны өңдеп, адамдар пайдалануына мүмкіндік береді. Аңшы-жинақшылардан айырмашылығы, аграризмнің негізгі стратегиясы – осы ағындарды бақылау. Осы мақсатта аграрлық жүйелер көбінесе тірі организмдерді пайдаланады, олар тағам, құралдар мен құрылыс материалдары ретінде қолданылады. Жел немесе ағын суды пайдаланатын механикалық құрылғылар да табиғи энергия ағынын түрлендіру үшін қолданылуы мүмкін. Аграрлық қоғам пайдалана алатын энергия мөлшері күн радиациясының төмен энергия тығыздығымен және технологияның тиімділігінің төмендігімен шектеледі. Өндірісті арттыру үшін аграрлық қоғам өндіріс қарқынын арттыруға немесе кеңею үшін көбірек жер алуға тиіс. Кеңею басқа қауымдастықтар басып алған жерлерді иелену арқылы жүзеге асуы мүмкін, бірақ басқа тірі түрлерден жаңа экологиялық орындарды иелену арқылы да болуы мүмкін. Қоғамдардың мүмкіндіктері шектеулі, себебі ең жақсы егістік жерлер әдетте өңделіпті, сондықтан адамдар нашар өңделетін жерлерге көшуге мәжбүр болады.
Аграризм
Аграризм көбінесе аграрлық қоғамды өнеркәсіптік қоғамнан жоғары қоятын және қалалық, өнеркәсіптік өмірдің күрделілігі мен хаосына қарсы қарапайым ауылдық өмірдің артықшылығын басатын әлеуметтік философияны білдіреді. Осы көзқарас бойынша шаруа өздігінен жететін және осылайша тәуелсіз болып идеалдастырылады, ал қазіргі қоғамда осал және бөтенсеген жалақылы еңбекшіге қарама-қарсы қойылады. Сонымен қатар, аграризм көбінесе жерді өңдеуді моральдық және рухани жағдаймен байланыстырады, ал қалалық өмірді, капитализмді және технологияны тәуелсіздік пен қадір-қасиеттің жоғалуымен, сондай-ақ жамандық пен әлсіздіктің дамуымен байланыстырады. Еңбек және ынтымақтастыққа негізделген ауыл шаруашылығы қауымдастығы – үлгілі қоғам болып табылады. Аграризм "жерге оралу" қозғалыстарымен ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес. Аграризм жердің негізгі игіліктеріне, қазіргі қоғамға қарағанда экономикалық және саяси ауқымы шектеулі қауымдастықтарға және қарапайым өмірге – тіпті бұл өзгеріс кейбір соңғы әлеуметтік және экономикалық дамудың "жетістіктеріне" күмән келтірсе де, назар аударады. Осылайша, аграризм – өнімдерге маманданумен және өндірістік масштабпен сипатталатын өндірістік шаруашылық емес.