Кіріспе

Салқын ауа райындағы негізгі астық, мал азығы, жалпы астық дақыл.

Сұлы (Avena sativa), кейде қарапайым сұлы деп аталады, - тұқымы үшін өсірілетін астық дақылдың бір түрі, және оның тұқымы да сол атпен белгілі (көпше түрінде, басқа астықтар мен псевдоастықтардан өзгеше). Сұлы адамдарға тамақ ретінде, оның ішінде кесек сұлы немесе жалпақ сұлы түрінде қолданылады. Ол бастапқыда қосымша дақыл ретінде қолданылған болуы мүмкін, себебі оның тұқымдары басқа астықтардың тұқымдарына өте ұқсас болғандықтан, ерте замандағы шаруалар оны өндіріске енгізген. Сұлы - құнды заттарға толы тағам, және тұрақты түрде қолданғанда қан холестеринін төмендеуіне және жүрек ауруларының қаупін азайтуға көмектеседі. Сұлының ең көп қолданылатын түрлерінің бірі - мал азығы ретінде пайдалану, сондай-ақ оны жер бетін жабатын өсімдік ретінде өсіріп, жасыл тыңайтқыш ретінде топыраққа сіңіруге болады.

Филогения

Молекулалық ДНҚ және морфологиялық деректерді пайдалана отырып жасалған филогенетикалық талдау, Авена туысын Pooideae қосалқы туысына жатқызады, оған бидай, арпа және сұлы сияқты астық дақылдары кіреді; олар Triticeae тайпасына жатады, ал Авена Poeae тайпасында, Briza және Agrostis сияқты шөптермен бірге орналасқан. Avena sativa және оған жақын туыс шағын дақыл – A. byzantina-ның жабайы ата-бабасы – A. sterilis, ол табиғи түрде гексаплоидты жабайы сұлы, оның ДНК-сы алты хромосома жиынтығында сақталған. Генетикалық мәліметтер А. sterilis-тің алғашқы түрлері Таяу Шығыстағы құнарлы жарты ай аймағында өскенін көрсетеді. 2018 жылы Йонг Би Фу 25 Авена түрінің аналық тегін зерттеп, хлоропласт және митохондриялық ДНҚ-ны талдады. Бұл талдау A. sativa гексаплоидты AACCDD геномының үш диплоидты сұлы түрінен (әрқайсысы екі хромосома жиынтығымен) – атап айтқанда CC A. ventricosa, AA A. canariensis және AA A. longiglumis, сондай-ақ екі тетраплоидты сұлыдан (әрқайсысы төрт хромосома жиынтығымен) – атап айтқанда AACC A. insularis және AABB A. agadiriana пайда болғанын көрсетті. Тетраплоидтар шамамен 10,6 миллион жыл бұрын, ал гексаплоидтар шамамен 7,4 миллион жыл бұрын қалыптасқан.

Үйге үйрету

2023 жылы Jinsheng Nan және оның әріптестері жүргізген геномдық зерттеулер қабықшалы сұлы A. sativa және қабықсыз сұлы A. sativa var. nuda шамамен 51 200 жыл бұрын, үйретілуден көп бұрын ерекшеленгенін көрсетеді. Бұл екі сорттың да тәуелсіз түрде үйретілгенін білдіреді. Сұлының екіншілік дақыл ретінде пайда болғаны саналады. Яғни, ол бидай сияқты алғашқы дәнді дақылдардың арамшөптерінен шыққан. Сұлы неолиттік дәуірдегі адамдардың астықтан ажыратуы қиын болғандықтан, Вавиловтың егістік имитаторы ретінде сақталған.

Сипаттама

Отта – Poaceae тұқымдасына жататын биік, күшті өсетін шөп. Оның биіктігі белгілі бір шамаға жетеді. Жапырақтары ұзын, тар, үшкір болып, тік өседі, ұзындығы шамамен алғанда миллиметрге дейін, ал ені миллиметр шамасында болуы мүмкін. Сабақтың жоғарғы бөлігінде өсімдік тармақталып, кеңірдек гүлшоғырына айналады. Онда желмен тозаңданатын гүлдер орналасқан, олар пісіп, сұлы дәніне айналады. Ботаникалық тұрғыдан алғанда, дән – карйопсис, себебі жемістің қабырғасы тұқыммен біріккен. Басқа дәнді дақылдар сияқты, карйопсис сыртқы қабық немесе қабықты, тұқымның көп бөлігін құрайтын крахмалдық қоректік зат немесе эндоспермді, сондай-ақ топыраққа егілгенде жаңа өсімдікке өсе алатын ақуызға толы ұрықты қамтиды.

Өндіріс және сауда

+ Дастарқандық жарма өндірісі – 2022 жыл ел Миллион тонна 5.2 4.5 1.7 1.5 1.3 1.2 1.1 Әлем 26.4

2022 жылы әлемде дастарқандық жарманың өндірісі 26 миллион тоннаны құрады, оның 20% Канадаға, ал 17% Ресейге тиесілі (кестеде көрсетілген). Мысалы, бидайдың өндірісі 100 миллион тоннадан астам. Әлемдік сауда өндірістің шамалы бөлігін құрайды, 10%-дан кем, ал өндірілген астықтың көп бөлігі өндіруші елдердің ішінде тұтынылады. Басты экспорттаушы – Канада, одан кейін Швеция және Финляндия; АҚШ – басты импорттаушы. Дастарқандық жарма фьючерстері Чикаго тауар биржасында 5000 бушель көлемінде АҚШ долларымен саудаланып, наурыз, мамыр, шілде, қыркүйек және желтоқсан айларында жеткізіледі.

Агрономия

Овес – бір жылдық өсімдік, ол қоңыржай аймақтарда жақсы өседі. Оның жазғы жылуға қажеттілігі төмен және бидай, қарабидай немесе арпа сияқты басқа дәнді дақылдарға қарағанда жаңбырға төзімділігі (және қажеттілігі) жоғары, сондықтан ол Солтүстік-Батыс Еуропа сияқты салқын, ылғалды жазды аймақтар үшін ерекше маңызды. Суық аймақтарда овес көктемде немесе жаздың басында, топырақ өңделгеннен кейін себіледі, күзде жиналады. Жақсы өнім алу үшін ерте себу маңызды, өйткені өсімдіктер жазғы ыстықта тоқталып қалады. Жылы аймақтарда овес жаздың соңында немесе күздің басында себіледі, келесі жазда жиналады. Овес суыққа төзімді және кешкі аяз немесе қарға зиян келтірмейді.

Арамшөптер, зиянкестер және аурулар

Оттың қарқынды өсуі көптеген арамшөптерді басып тастайды. Бірнеше биік, кең жапырақты арамшөптер проблема тудыруы мүмкін, себебі олар жинауды қиындатып, өнімді төмендетеді. Бұларға қарсы арамшөптер кішкентай болғанда аз мөлшерде кең жапырақты гербицид қолдану арқылы күресуге болады. Овс салыстырмалы түрде аурулар мен зиянкестерден азат. Дегенмен, олар жапырақ тотығы, сабақ тотығы (Puccinia graminis f. sp. avenae) және тамыр тотығы (P. coronata var. avenae) сияқты кейбір жапырақ ауруларына шалдығады. Тамыр тотығының жұқпасы фотосинтез процесін және овс жапырақтарының жалпы физиологиялық белсенділігін күрт төмендетеді, соның салдарынан өсуі мен өнімділігі азаяды.

Өңдеу

Орақтанған сұлы бірнеше кезеңнен өтеді. Бірінші кезең – тазалау, басқа өсімдіктердің тұқымдарын, тастарды және басқа да қосымша материалдарды жою. Содан кейін қабығын аршып тастау келеді, осылай сіңбес қабықтан құтылып, тұқым немесе "қазан" қалдырылады. Жылыту тұқымдағы ферменттерді жояды, олар дәнді қышқыл немесе сарысуға айналдыруы мүмкін; содан кейін бактериялар мен саңырауқұлақтардың бұзу қаупін азайту үшін дәнді кептіреді. Қажетті өнім түріне байланысты, дәнді кесу немесе ұнтақтаудың көптеген кезеңдері болуы мүмкін. Сұлы ұны үшін дәнді белгілі бір дәрежеде ұнтақтайды. Үйде пайдалану үшін, мысалы, қамыр жасау үшін, сұлы көбінесе тез пісуі үшін жалпақтап оралады. Сұлы ұнын азық-түлік процессорында немесе дәмдеуіш тігізіп тартатын машинада ескі (жылдам емес) сұлыны ұнтақтау арқылы шағын көлемде қолдануға болады.

Геном

Avena sativa – үш аталық геномдары бар (2n=6x=42; AACCDD) аллогексаплоидтық түр. Нәтижесінде геном үлкен (12,6 Гб, 1C мәні = 12,85) және күрделі. Егілген гексаплоидты сұлының хромосомалық архитектурасы ерекше, ол үш субгеном арасындағы көптеген транслокациялардың нәтижесі. Бұл транслокациялар әртүрлі хромосомалық архитектурасы бар сорттарды будандастыру кезінде өсіру кедергілерін және үйлесімсіздіктерді тудыруы мүмкін. Сондықтан, сұлы селекциясы және қажетті белгілерді будандастыру референттік геномдық жиынтықтың болмауына байланысты қиындыққа тап болды. 2022 жылдың мамырында Avena sativa-ның толық түсіндірілген эталондық геномдық тізбегі жарияланды. Pca-ға қарсы барлық сатылардағы резистенттілікті (ASR) қамтамасыз ететін A. sterilis CAV 1979-дан интрогрессияланған белгілердің бірі – осы белгі. Сұлыны басқа тұқымдастардың шөптерімен гибридтеуге болады, бұл өсімдік селекционерлеріне қасиеттерді оңай интрогрессиялауға мүмкіндік береді. Бидайдан айырмашылығы, сұлы мұндай будандастырулардан кейін жүгері немесе інжу-маржаннан алынған хромосомаларды сақтап қалуы мүмкін. Бұл кең будандастырулар әдетте екі еселенген гаплоидты өсіру материалы алу үшін жасалады, онда туыс емес тозаң донорынан бөтен хромосомалардың жылдам жоғалуы хромосомалардың тек бір жиынтығымен (гаплоид) өсімдікке әкеледі. Бөтен хромосомалары бар қосымша желілер сұлыдағы жаңа қасиеттердің көзі ретінде пайдаланылуы мүмкін, мысалы, сұлы-жүгері қосымша желілерінің зерттеулері C4 фотосинтезіне қатысты гендерді картаға түсіру үшін қолданылды. Осы жаңа қасиеттердің Мендельдік мұрагерлік принципін қамтамасыз ету үшін радиациялық гибридтік желілер құрылды, онда жүгері хромосомаларының сегменттері сұлы геномға интрогрессияланды. Бұл техника – алыс туысқан түрден мыңдаған гендерді көшіруге мүмкіндік беретін – Еуропалық Одақтың анықтамасына сәйкес ГМО техникасы болып саналмайды, себебі жыныстық будандастыру және радиациялық интрогрессия нақты түрде ескерілмейді. 2013 жылғы зерттеуде қарапайым тізбекті қайталау қолданылды және бес негізгі топ анықталды, атап айтқанда коммерциялық сорттар және төрт жергілікті сорттар тобы.

Тамақ құндылығы

Жүгері әртүрлі қажетті қоректік заттарды қамтиды. 100 граммдық порцияда жүгері ақуыздың (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 20% немесе одан артығы), диеталық талшықтың (44%), бірнеше В дәрумендерінің және көптеген диеталық минералдардың, әсіресе марганецтің (233%) бай көзі болып табылады (кесте). Жүгерінің құрамында 66% көмірсу, оның ішінде 11% диеталық талшық және 4% бета-глюкан, 7% май және 17% ақуыз бар (кесте). Оның холестерин деңгейін төмендету қасиеті жүгерінің пайдалы тағам ретінде қабылдануына әкелді. Жүгері қабығы – жүгерінің сыртқы қабығы. Оны күнделікті тұтыну бірнеше апта бойы ЛПН (төмен тығыздықты липопротеин) және жалпы холестерин деңгейін төмендетеді, бұл жүрек ауруларының қаупін азайтуға мүмкіндік береді. Бета-глюкан сияқты бір түрлі ерігіш талшық холестерин деңгейін төмендетеді. Жүгері – глобулин немесе бұршақ тәрізді ақуыз, авеналин негізгі (80%) қорық ақуызы ретінде болатын жалғыз дәнді дақыл.

Тамақ ретінде

Овс тағамдарда кеңінен қолданылады; көбінесе одан овсянка жасалады, яғни кептіріліп немесе ұнтақталып, овсянка ұнына айналдырылады. Овсянка көбінесе қайнатылып жеңіледі, бірақ оны түрлі баққан тағамдарда да қолдануға болады, мысалы, овсянкадан жасалған печеньелер (жалпырақ тәрізді болуы үшін ірі кесек овс қолданылуы мүмкін), овсянкалы печенье және овсянка наны. Овс көптеген салқын таңғы ас құрамына, әсіресе мюсли мен гранолаға кіреді. Овс сүт орнына қолданылатын сусында ("овсян сүті") өндіруге де пайдаланылады. 2020 жылдың соңына қарай, АҚШ-та овсян сүті нарығы өсімдік тектес сүттер арасында екінші орынға ие болды, бадам сүтінен кейін, бірақ соя сүтінен сатылымы артық болды. Овсянка наны көбінесе бидай немесе басқа да дәнді дақылдармен бірге овстың шағын мөлшерін ғана қамтиды. Ұлыбританияда овс кейде сыра қайнату үшін қолданылады, мысалы, овсянкалы стаут, онда арпаға овстың белгілі бір пайызы, көбінесе 30% қосылады. Дәмдеуіштермен овс және сырадан жасалған овсянка қайнатылған сусыны – бұл дәстүрлі британдық сусын және Оливер Кромвельдің сүйіктісі болған.

Мал азығы

Овсян көбінесе жылқыларға қосымша көмірсулар мен одан туындайтын энергия қажет болған кезде жем ретінде қолданылады. Жылқының астықты оңай қорытуы үшін овсян қабығын ұсақтап ("жапсыру" немесе "жұмбастау") немесе бүтін күйінде беруге болады. Оны жеке немесе аралас азық пеллетының бір бөлігі ретінде беруге болады. Малға да овсян беріледі, оны бүтін немесе дөңгелек тісті ұнтақтағыш, дискілі ұнтақтағыш немесе балғалы ұнтақтағышпен қалың ұнға айналдырып беруге болады. Овсян шөбі барлық түрдегі тіссіз малдарды тамақтандыру үшін кеңінен қолданылады, жайылым, сабан, шөп немесе силос ретінде.

Жер бетінің жабыны

Қысқы сұлыны маусымдық емес жабын ретінде өсіріп, көктемде жасыл тыңайтқыш ретінде жыртуға болады немесе жаздың басында жинап алуға болады. Оны жайылым үшін де қолдануға болады; мал оны біраз уақыт жайылымдап жей алады, содан кейін дәнді өндіру үшін гүл шоғырларын қалыптастыруға рұқсат етуге болады, немесе басқа жайылымдар дайын болғанға дейін үздіксіз жайылымға жіберуге болады.

Басқа қолданыстар

Сұлы сабаны мал және жылқы шаруалары төсек ретінде жоғары бағалайды, себебі ол жұмсақ, салыстырмалы түрде шаңсыз және сіңірілу қабілеті жоғары. Сабаннан жүгеріден қуыршақтар жасауға болады. Мұсылин қапқа байланған сұлы сабаны ванна суын жұмсарту үшін пайдаланған.

Целиак ауруы

Целиак (немесе целиак) ауруы – глютен ақуыздарынан туындайтын тұрақты аутоиммундық ауру. Бұл ауру көбінесе генетикалық бейімділігі бар адамдарда кездеседі және дамыған елдерде халықтың шамамен 1%-ында таралған. Сұлы өнімдері жиі басқа глютен қамтитын дәндермен, әсіресе бидай мен арпамен қосылады, сондықтан глютенге сезімтал адамдар сұлыны қолдануда сақтық танытуы керек. Глютенсіз диетада таза сұлы қолданудың тағамдық құндылығы жоғарырақ, бірақ целиак ауруы бар адамдардың бір бөлігі таза сұлыға реакция жасайтыны сондықтан бұл мәселе әлі де даулы.