Шығыс Орталық Азияның Өнімді Жарты Айы

Кіріспе

Таза жарты ай (الهلال الخصيب) – Ближний Шығыста орналасқан, қазіргі Ирак, Израиль, Иордания, Ливан, Палестина және Сирия, сондай-ақ солтүстік Кувейт, оңтүстік-шығыс Түркия және батыс Иранды қамтитын, жарты ай пішіндес аймақ. Кейбір авторлар Кипр мен Солтүстік Египетті де қосады. Таза жарты ай – адамдар табиғи өсімдіктерді тазарту және өзгерту арқылы жаңа үйретілген өсімдіктерді егін ретінде өсіру процесін бастаған кезде тұрақты шаруашылық пайда болған алғашқы аймақ деп саналады. Осының нәтижесінде Месопотамиядағы Шумер сияқты ежелгі адамзат цивилизациялары гүлденді. Аймақтағы технологиялық жетістіктерге ауыл шаруашылығының дамуы, суару жүйесін қолдану, жазу, доңғалақ және шыны жасау кіреді, олардың көпшілігі алғаш рет Месопотамияда пайда болды.

Терминология

"Жергілікті жарты ай" термині археолог Джеймс Генри Брестедтің "Еуропа тарихының сызбалары" (1914) және "Ежелгі заман, ерте әлем тарихы" (1916) еңбектерінде кеңінен танымал болды. Ол былай деп жазды:

Қазіргі қолданыста Жергілікті жарты ай Израиль, Палестина, Ирак, Сирия, Ливан, Египет және Иорданияны, сондай-ақ Түркия мен Иранның көршілес аймақтарын қамтиды. Тигр және Евфрат өзендерінен өзге, су көздеріне Иордан өзені де кіреді. Ішкі шекарасы оңтүстікке қарай Сирия шөлінің құрғақ климатымен белгіленеді. Сыртқы шекарасының айналасында солтүстікте Анадолы және Армения таулы жерлері, батыста Сахара шөлі, оңтүстікте Судан және шығыста Иран үстірті орналасқан.

Биологиялық әртүрлілік және климат

Өзендер мен батпақтар Жаралы жарты айда өркениеттің қалыптасуына қаншалықты маңызды болса да, олар жалғыз фактор емес еді. Бұл аймақ географиялық тұрғыдан Солтүстік Африка мен Еуразия арасындағы «көпір» ретінде маңызды, бұл оған Еуропа мен Солтүстік Африкаға қарағанда биологиялық түрлердің әртүрлілігін сақтауға мүмкіндік берді. Мұз дәуірінде климаттың өзгеруі экожүйелер Жерорта теңізінің суларына ығысып, қайта-қайта жойылуға ұшырады. Сахаралық сорғы теориясы бойынша, Таяу Шығыс жеріндегі бұл көпір ежелгі әлемнің флорасы мен фаунасының қазіргі таралуына, соның ішінде адамзаттың таралуына зор үлес қосты. Аймақ Африка және Арабия плиталарының, сондай-ақ Арабия және Еуразия плиталарының тектоникалық айырылысының салдарынан көптеген өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде биік қарлы таулары бар әртүрлі аймаққа айналды. Жаралы жарты айда әртүрлі климаттар болды, ал маңызды климаттық өзгерістер көптеген «r» типіндегі бір жылдық өсімдіктердің эволюциясын ынталандырды, олар «K» типіндегі көп жылдық өсімдіктерге қарағанда көбірек жеуге жарамды тұқымдар береді. Аймақтың биіктігінің айқын әртүрлілігі егіншіліктің алғашқы тәжірибелері үшін көптеген жеуге жарамды өсімдік түрлерінің пайда болуына себеп болды. Ең бастысы, Жаралы жарты ай ертедегі ауыл шаруашылығында маңызды болған сегіз неолиттік дақылдардың (яғни, екі дан, бір бұршақ, арпа, зығыр, нут, бұршақ, жасыл бұршақ, ащы жоңышқа) және үй жануарларының бес ең маңызды түрінің төртеуі – сиыр, ешкі, қой және шошқаның отаны болды. Бесінші түр, жылқы, жақын жерде мекендеді. Жаралы жарты ай флорасының көп бөлігі өздігінен тозаңдана алатын өсімдіктерден тұрады, бірақ жарық тозаңдануға да қабілетті. Тигр және Евфрат өзендерінің бастауы қазіргі Түркияның Тавр тауларынан басталады. Оңтүстік Месопотамиядағы шаруалар өз егістіктерін жыл сайын су басудан қорғауға мәжбүр болды. Солтүстік Месопотамияда шаруашылық жүргізуге жеткілікті жаңбыр жауатын. Су тасқынынан қорғану үшін олар бөгеттер салды. Қола дәуірінен бері аймақтың табиғи құнарлылығы суару жұмыстары арқылы едәуір артты, және оның ауыл шаруашылығы өнімінің көп бөлігі осы суаруға тәуелді. Соңғы екі мың жылда өткен жұмыстардың тозуы мен жаңа мемлекеттер келуімен оларды жаңартудың көптеген циклдары болды. Тағы бір мәселе – тұздану, яғни суарудың ұзақ тарихы бар топырақта тұз бен басқа минералдардың біртіндеп жиналуы.

As crucial as rivers and marshlands were to the rise of civilization in the Fertile Crescent, they were not the only factor. The area is geographically important as the "bridge" between North Africa and Eurasia, which has allowed it to retain a greater amount of biodiversity than either Europe or North Africa, where climate changes during the Ice Age led to repeated extinction events when ecosystems became squeezed against the waters of the Mediterranean Sea. The Saharan pump theory posits that this Middle Eastern land bridge was extremely important to the modern distribution of Old World flora and fauna, including the spread of humanity. The area has borne the brunt of the tectonic divergence between the African and Arabian plates and the converging Arabian and Eurasian plates, which has made the region a very diverse zone of high snow covered mountains. The Fertile Crescent had many diverse climates, and major climatic changes encouraged the evolution of many "r" type annual plants, which produce more edible seeds than "K" type perennial plants. The region's dramatic variety in elevation gave rise to many species of edible plants for early experiments in cultivation. Most importantly, the Fertile Crescent was home to the eight Neolithic founder crops important in early agriculture (i. e., wild progenitors to emmer wheat, einkorn, barley, flax, chick pea, pea, lentil, bitter vetch), and four of the five most important species of domesticated animals—cows, goats, sheep, and pigs; the fifth species, the horse, lived nearby. The Fertile Crescent flora comprises a high percentage of plants that can self pollinate, but may also be cross pollinated. Both the Tigris and Euphrates start in the Taurus Mountains of what is modern day Turkey. Farmers in southern Mesopotamia had to protect their fields from flooding each year. Northern Mesopotamia had sufficient rain to make some farming possible. To protect against flooding they made levees. Since the Bronze Age, the region's natural fertility has been greatly extended by irrigation works, upon which much of its agricultural production continues to depend. The last two millennia have seen repeated cycles of decline and recovery as past works have fallen into disrepair through the replacement of states, to be replaced under their successors. Another ongoing problem has been salination—gradual concentration of salt and other minerals in soils with a long history of irrigation.

Ерте үйрендіру

Иордан аңғарындағы Ғылғал I-де ежелгі тұқымсыз інжірлер табылды, бұл інжір ағаштары шамамен 11 400 жыл бұрын отырғызылғанын көрсетеді. Сирияда дәнді дақылдар 9000 жыл бұрын өсірілген. Бұл аймақта кішкентай мысықтар (Felis silvestris) та үйретілген. Сонымен қатар, бұл аймақта безнек, меркі және нұт сияқты бұршақ тұқымдас дақылдар да үйретілді. Үй жануарларына ірі қара, қой, ешкі, үй шошқасы, мысық және үй қаздары жатады.