Кіріспе
Гүлді өсімдік, зығыр тұқымдасына жатады.
Зығыр, сондай-ақ қарапайым зығыр немесе зығыр тұқымы деп те аталады, Linum usitatissimum гүлді өсімдігі, зығыр тұқымдасына жатады. Ол қоңыржай климатты аймақтарда азық және талшық дақылы ретінде өсіріледі. Зығырдан жасалған маталар ағылшын тілінде "linen" деп аталады және дәстүрлі түрде төсек жаймалары, іш киім және үстел маталары үшін қолданылады. Оның майы зығыр майы деп белгілі. "Зығыр" сөзі тек өсімдікке ғана емес, сонымен қатар зығыр өсімдігінің иірілмеген талшықтарына да қатысты болуы мүмкін. Бұл өсімдік түрі тек өсірілген түр ретінде ғана белгілі және Linum bienne, яғни ақ зығыр деп аталатын жабайы түрден бір рет қолданысқа енгізілген. Ал Жаңа Зеландияда "flax" деп аталатын өсімдіктер, керісінше, Phormium тұқымдасына жатады.
Сипаттама
Linum тұқымдасының басқа бірнеше түрлері L. usitatissimum, егілген зығырға сыртқы түрімен ұқсас, оның ішінде сол сияқты көк гүлдері бар түрлері де кездеседі, ал кейбіреулері ақ, сары немесе қызыл гүлдерге ие. Олардың кейбіреулері көп жылдық өсімдіктер, ал L. usitatissimum бір жылдық өсімдік. Егілген зығырдың биіктігі 1 метрге жетеді, сабақтары жіңішке болады. Жапырақтары көкшіл жасыл, жіңішке ланцет пішіндес, ұзындығы 20–40 мм, ені 3 мм. Гүлдерінің диаметрі 15–25 мм, бес құлпынаи бар, олардың түсі түрлеріне қарай ақ, көк, сары және қызыл бола алады. Адамдар зығырды алғаш рет құнарлы жарты ай аймағында қолға үйреткен. Сириядағы Телл Рамадтан шамамен 9000 жыл бұрын тұқымдары ірілеу, қолға үйреткен майлы зығырдың қалдықтары табылған. Бұл дақылдың қолданылуы тұрақты түрде таралып, 5000 жыл бұрын Швейцария мен Германияға жеткен. Қытай мен Үндістанда зығырды кем дегенде 5000 жыл бұрын егіп өсірген. Зығыр ежелгі Египетте кеңінен өсірілген, храм қабырғаларында гүлдейтін зығырдың суреттері салынған, ал мумиялар зығыр матасымен оралған. Египеттік дін қызметкерлері тек зығырдан тоқылған киім киетін, себебі зығыр тазалықтың символы саналған. Финикиялықтар египеттік зығыр матасын Жерорта теңізінің барлық аймағына таратқан, ал римдіктер оны желкендер жасау үшін пайдаланған. Рим империясының құлдырауымен зығыр өндірісі де төмендеген. Бірақ зығыр матасының гигиеналық қасиеттерін және ақ бәтес майының пайдасын жариялайтын заңдар арқылы Шарльмен VIII ғасырда оны қайта жаңғыртқан. Соңында Фландрия орта ғасырларда Еуропаның зығыр өнеркәсібінің маңызды орталығына айналған.
Қолданылуы
Зығыр тұқымдары үшін өсіріледі, оларды ұнтақтап тағам жасауға немесе зығыр майына айналдыруға болады. Зығыр майы – тамаштануға қосымша ретінде және көптеген ағаш өңдеу өнімдерінің құрамында қолданылатын өнім. Зығыр гүлді бақшаларда сәндік өсімдік ретінде де өсіріледі. Сонымен қатар, зығыр талшықтарынан зығыр мата тоқылады. Оның екі атаулы атауындағы ерекше эпитет, usitatissimum, "ең пайдалы" деген мағынаны білдіреді. Өсімдіктің сабағынан алынған зығыр талшықтары мақта талшықтарынан екі-үш есе берік. Аталған талшықтар табиғи түрде тегіс және түзу болады. Еуропа мен Солтүстік Америка 19 ғасырға дейін өсімдік негізіндегі матаға зығырға тәуелді болды, бірақ содан кейін мақта зығырдан қағаз жасау үшін ең көп қолданылатын өсімдікке айналды. Зығыр майын алу үшін Канада далаларында зығыр өсіріледі. Бұл май бояулар мен лактарда кептіретін май ретінде, сондай-ақ линолеум және баспа боялары сияқты өнімдерде қолданылады. Зығыр тұқымынан зығыр майын өндірудің қосалқы өнімі – зығыр ұны мал азығы ретінде пайдаланылады.
Жібек тұқымы
Қиыршық тұқымдары қоңыр және сары (алтын) түрлерінде кездеседі. Осы негізгі түрлердің көпшілігі ұқсас қоректік қасиеттерге және қысқа тізбекті омега-3 май қышқылдарының бірдей мөлшеріне ие. Сары зығыр тұқымы, солин деп аталады (саудалық атауы "Linola"), қоңыр зығыр тұқымымен салыстырылатын май құрамына ие және екеуінде де омега-3 өте көп (әсіресе альфа-линолен қышқылы (ALA)). Зығыр тұқымынан өсімдік майы, яғни зығыр майы немесе льняное масло (ли́нсе́дное ма́сло) алынады, ол ең көне коммерциялық майлардың бірі. Бұл май экспеллерлік престеу арқылы және кейде еріткішпен экстракциялау арқылы алынатын тағамдық май. Еріткішпен өңделген зығыр майы көп ғасырлар бойы сурет салуда және лак жасауда кептіруші май ретінде қолданылып келген. Қоңыр зығыр тұқымының түрлері сары түрлерімен бірдей деңгейде қолданылса да, мыңдаған жылдар бойы олар көбінесе бояуларда, талшық өндірісінде және мал азығы ретінде пайдаланылады.
Ас үй
100 грамм ұнтақталған зығыр тұқымы шамамен тағамдық энергия береді, 41 грамм май, 28 грамм талшық және 20 грамм ақуыз қамтиды. Тұтас зығыр тұқымы химиялық тұрақты, бірақ ұнтақталған зығыр ұны, тотығу салдарынан, бөлме температурасында ауаға ұшырағанда бір апта ішінде қышқылданып кетуі мүмкін. Мұздатып сақтау және герметикалық жабылатын ыдыстарда сақтау ұнтақталған зығыр ұнының қышқылдануын ұзаққа дейін болдырмайды. Кәсіптік нан пісіру жағдайларына ұқсас жағдайларда, тәжірибелі сенсорлық сарапшылар жаңадан ұнтақталған зығыр тұқымынан жасалған нан мен төрт ай бұрын ұнтақталған және бөлме температурасында сақталған зығыр тұқымынан жасалған нан арасындағы айырмашылықты анықтай алмады. Егер ұнтақталған зығыр тұқымы ауа мен жарыққа ұшырамауы үшін дереу қапталса, ол бөлме температурасында тоғыз ай, ал қойма жағдайында 20 ай бойы қоршаған орта температурасында сақталғанда, шамадан тыс тотығуға төтеп береді. Зығыр тұқымы қосылған коммерциялық нан өнімдерінде үш фенольдік глюкозид – сексоизоларицирезинол диглюкозиді, п-кумарин қышқылы глюкозиді және ферулий қышқылы глюкозиді кездеседі.
Мал азығы
Тұқымдарды ұнтақтап, зығыр майын алғаннан кейін, қалған зығыр шроты – қайырмалы ішектері бар жануарлар, қояндар мен балықтарға арналған ақуызға толы жем. Зығыр шротының жоғары омега-3 май қышқылы (ALA) құрамы сүт, жұмыртқа және еттің "жұмсақтығын" арттырады, яғни қанықпаған майлардың мөлшерін көбейтіп, сақтау мерзімін қысқартады. Шрот пен тұқымның тағы бір кемшілігі – құрамында В6 витаминінің (пиридоксин) қарсы әсер ететін заты бар, сондықтан, әсіресе тауықтарда, осы витаминді қосымша беру қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, зығыр тұқымдарында 2–7% шырыш (талшық) бар, ол адамдар үшін пайдалы болуы мүмкін. АҚШ-та қайырмалы ішектері бар жануарларға арналған зығыр негізді жем, басқа жемдерге қарағанда көбінесе қымбатқа түседі. Төмен сапалы жеммен қоректенетін қойлар, бір тәжірибеде 40%-ға дейін зығыр шротын жей алады, бұл оң нәтижелерге әкеледі. Үндістанда бұл шрот су бұқаларына қосымша беріледі, ол тек жем-шөптен гөрі жақсырақ, бірақ соя шротымен алмастырылғандағыдай емес. Ол шошқалар үшін ақуыздық қосымша ретінде нашар саналады, себебі оның құрамында талшық көп, витаминге қарсы әсер ететін заттар бар, омега-3 қышқылының деңгейі жоғары және лизин азырақ. Сондықтан, оны жемде аз мөлшерде ғана қолдануға болады. Ол жұмыртқа мен еттегі омега-3 мөлшерін арттырса да, құстар үшін нашар сапалы және зиянды жем болып табылады, бірақ оны аз мөлшерде қолдануға рұқсат етіледі. Шрот қояндар үшін 8–10% мөлшерінде ақуыздың жеткілікті және дәстүрлі көзі болып табылады. Балық жемінде оны қолдану шектеулі. Зығыр талшығын өнеркәсіптік деңгейде өңдеу ежелгі заманнан белгілі. Грекиядағы Эвнимияда қола дәуіріне жататын зығыр өңдеу орны табылды. Ең жақсы сапалы зығырдан дамаска, кружево және мата сияқты маталар жасалады. Ірі талшықты зығырдан жіп, арқан, ал тарихта – брезент және құрама жабдықтар жасалады. Зығыр талшығы – жоғары сапалы қағаз өндірісінде қолданылатын шикізат, одан банкнот қағазы, зертханалық қағаз (сүртіп тазалауға және сүзуге арналған), темекіге арналған қағаз және шай қаптары жасалады. 1787 жылы Англиядағы Дарлингтонда Джон Кендрю мен Томас Портхаус зығыр иіру тікелей станоктарын ойлап тапты. Зығырды өңдеудің жаңа әдістері зығырдың өнеркәсіптік талшық ретінде қолданылуына деген қызығушылықты қайта жаққызады.
Тамақ
Қайың тұқымдарының құрамында 7% су, 18% ақуыз, 29% көмірсу, және 42% май бар (кесте). 100 граммдық анықтамалық мөлшерде қайың тұқымы 534 килокалория береді және құрамында жоғары деңгейде (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп) ақуыз, талшық, бірнеше В витаминдері және минералдық заттар бар. Қайың тұқымының майы 53% 18:3 омега-3 май қышқылынан (көбінесе АЛҚ) және 13% 18:2 омега-6 май қышқылынан тұрады. Тағы бір мета-талдау көрсеткендей, қайың тұқымын 12 аптадан астам қабылдау систолалық және диастолалық қан қысымын аздап төмендетуге әкеледі. Үшінші зерттеуде қайың тұқымын немесе оның өнімдерін тұтыну қандағы жалпы холестерин мен ЛПНҚ холестеринін деңгейін төмендетуі мүмкін, бұл әйелдерге және холестерині жоғары адамдарға одан да тиімді. Төртінші зерттеуде, дене салмағының индексі 30-дан жоғары адамдарда ғана С реактивті белоктың (қабыну белгісі) деңгейі аздап төмендегені анықталды.
Қауіпсіздік
Қайың тұқымы және оның майы адамдарға қолдану үшін қауіпсіз деп мойындалады. Көптеген тамақтар сияқты, қайыңда да цианогенді гликозидтің шағын мөлшері бар, бірақ оны қалыпты мөлшерде тұтынуда зиянды емес. Әдеттегі концентрациялар (мысалы, майы алынған, қабығынан тазартылған қайың тұқымы ұнының үлгісінде 0,48%) арнайы өңдеу арқылы жойылуы мүмкін.
Өсіру
Алювиалды түрінен басқа, зығыр үшін ең қолайлы топырақ – органикалық заттардың көп мөлшерін қамтитын терең құнарлы топырақтар. Зығыр көбінесе су сызығынан жоғары, кранберри батпақтарында өседі. Ауыр сазды топырақтар, сондай-ақ қиыршықты немесе құрғақ құмды топырақтар жарамсыз. Зығыр егуге аз көңдез немесе пестицидтер қажет. Себуден кейін сегіз апта ішінде өсімдік белгілі бір биіктікке жетеді, ал 50 күн ішінде толық өседі.
Механикалық
Жіп өндіру үшін зығырды әдетте арнайы зығыр жинау машинасы жинайды. Ол әдетте комбайн сияқты машина шассиіне орнатылады, бірақ кесу бөлігінің орнына зығыр тарту құрылғысы болады. Зығыр өсімдігіне шөптер мен арамшөптер араласпау үшін, оны жерден 20–25 см (8–10 дюйм) биіктікте резеңке белдеулермен ұстап, бұрып алады. Содан кейін резеңке белдеулер өсімдікті тамырымен бірге толығымен жерден шығарып алады, осылайша өсімдік талшығының барлық ұзындығын пайдалануға болады. Өсімдіктер машина арқылы өтіп, жинау машинасының жүріс бағытына перпендикуляр бағытта далада жатады. Оларды далада жатып шіруге (реттеуге) қалдырады. Піскен зығырды шөп шабу сияқты кесу құралдарымен кесіп, шұғыналарға жинауға болады. Жақсы кепкен соң, комбайн дәнді бидай немесе сұлы жинаған сияқты жинайды.
Қолданбалық
Өсімдіктің талшығының ұзындығын арттыру үшін тамырларымен бірге (кеспей) жұлып алады. Содан кейін зығыр кептіріледі, тұқымы алынып тасталады, және одан кейін оны шірітеді. Климаттық жағдайларға, егілген зығырдың ерекшеліктеріне және дала жағдайларына байланысты зығырды шіріту үшін екі аптадан екі айға дейін жерде қалдырады. Көтеріліп келетін жаңбыр мен күннің әсерінен ферменттердің іс-қимылы талшықты сабанға байланыстыратын пектин қышқылы бұзылады. Шаруалар сабақты тегіс шіріту үшін шіріту кезінде аударып қояды. Сабан шіріп, жеткілікті түрде кепкеннен кейін оны орап алады. Содан кейін шаруалар талшықты алуға дейін оны сақтап қояды.
Өңдеу
Дәнді басқа өсімдік бөліктерінен бөліп алу – шабудың мәні осы. Қолданылатын зығыр талшықтарын басқа компоненттерден бөліп алу үшін сабақтарды шүберекпен тарту және/немесе өсімдіктерді ұрып сындыру қажет. Зығыр өңдеу екі бөлікке бөлінеді: бірінші бөлігін әдетте шаруа орындайды, зығыр талшығын жалпы мақсатта қолдануға жарамды күйге келтіру үшін. Бұл үш машина арқылы жасалады: біреуі дәнді шабады, біреуі сабанды (сабақты) талшықтан бөліп, ажыратады, ал үшіншісі сынған сабан мен басқа да қосымша заттарды талшықтан толық ажыратады. Екінші бөлік зығырды ең жоғары сапалы мақсаттар үшін – кружево, қамбрик, дамаск және өте жіңішке зығыр матасын жасауға дайындау үшін қолданылады. Бұл екінші бөлікті тазарту машинасы орындайды.
Орындауға дайындық
Жүнді иіру үшін зығыр талшықтарын қалған сабақтан бөліп алу қажет. Осы процестің алғашқы қадамы – реттеу, яғни ішкі сабақты шірітіп, сыртқы қабатын сақтап қалу. Осы кезеңде сабан, немесе қалың сыртқы сабақ (қабық және эпидермис) әлі де қалады. Оны жою үшін зығырды "жарады", нәтижесінде сабан ұсақ, қысқа бөліктерге бөлінеді, ал нағыз талшық зақымдалмайды. Скутчинг талшықтан сыртқы сабанды сыпырып тазартады. Содан кейін сабақтарды "тісті тарақтар" (hackles) арқылы өткізеді, олар тарақша сияқты әрекет етеді, ұзын талшықтан сабанды және қысқа талшықтарды бөліп алады.
Қалқаншалы зығыр
Қиындықты жою үшін бірнеше әдістер қолданылады. Оны көлге, өзенге, далаға немесе резервуарға салуға болады. Қиындыру толыққан соң, зығырдың шоғы жұмсақ, шырышты болып сезіледі және сабақтардан көптеген талшықтар шығып тұрады. Саусаққа орағанда, ішкі ағаш тәрізді бөлігі талшықтардан оңай бөлінеді. Көлде қиындыру ең жылдам болады. Ол зығырды буланып кетпес суға салудан тұрады. Әдетте, бұл процесс күн сәулесінде қатты жылынады және бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін. Көлде қиындырылған зығыр дәстүрлі түрде сапасы төмен деп есептеледі, мүмкін өнімнің ластануына және талшықтардың зақымдануына байланысты, ол тым тез қиындырылып кетіп, бұзылуы мүмкін. Бұл әдіс те қатты иіс шығарады. Өзенде қиындыру көлдегі қиындыруға ұқсас, бірақ зығыр шоғы өзенге немесе ағынға батырылады. Бұл көлдегі қиындыруға қарағанда әдетте екі-үш аптаға ұзаққа созылады, бірақ соңғы өнім кірленбеуі мүмкін, жаман иісі болмайды және су салқын болғандықтан, тым тез қиындырылып кетпейді. Көл және өзенде қиындыру дәстүрлі түрде аз қолданылды, себебі олар процесте қолданылатын суды ластайды. Далада қиындыруда зығыр кең далаға жайылады және оған шық жауады. Бұл процесс әдетте бір ай немесе одан да көп уақыт алады, бірақ жалпы алғанда ең жоғары сапалы зығыр талшықтарын береді және ең аз ластану тудырады. Қиындыруды пластик шелекте немесе ағаш, бетон, қыш немесе пластиктен жасалған кез келген су өткізбейтін ыдыста да жасауға болады. Металл ыдыстар жарамсыз, себебі қиындыру кезінде қышқыл пайда болады және ол металды тоздырады. Егер су температурасы белгілі бір деңгейде ұсталып тұрса, осы жағдайда қиындыру процесі 4 немесе 5 күнге созылады. Су салқын болса, көбірек уақыт керек болады. Бетінде көпіршік жиналады және көлде қиындыру сияқты иіс шығады. Зығырдың «ферменттік» қиындыруы белгілі бір қасиеттері бар талшықтарды жасау әдісі ретінде зерттелді.
Қиындықты жою
Зығыр талшығын тазарту – зығыр сабағынан талшықты бөліп алу процесі. Тазарту үш кезеңнен тұрады: үзу, сыпыру және тарау. Үзу сабақты ұсатады. Сыпыру кезінде талшықтан бір бөлігі сабақ қыртысы алынып тасталады, ал соңында талшық тарақ арқылы тартылып, сабақ қыртысының соңғы қалдықтары жойылады. Үзу сабақты қысқа бөліктерге бөледі. Сыпыру талшықтан сабақтың бір бөлігін алып тастайды. Тарау – талшықты әртүрлі өлшемдегі тарақтар арқылы тарту. Тарақ – ағашқа белгілі бір арақашықтықта орнатылған ұзын, жіңішке, қатайтылған, жылтыратылған болат тік тілшелерден тұратын құрал.
Генетикалық модификацияланған зығырдың ластануы
2009 жылдың қыркүйегінде Канададан зығыр экспорты "Триффид" деп аталатын, бұрын тіркеуден шығарылған, бірақ Канада мен АҚШ-та азық-түлік және мал азырау қауіпсіздігіне рұқсат етілген генетикалық модификацияланған сортпен ластанған деген хабар тарады. Осының салдарынан, 2010 жылы "Триффид" тіркеуден шығарылды және Канадада немесе АҚШ-та коммерциялық өндіріске ешқашан егілмеді. "Триффид" қоймалары жойылды, бірақ болашақ экспорт және Саскачеван университетінде жүргізілген қосымша сынақтар "Триффидтің" кем дегенде екі канадалық зығыр сортында сақталғанын көрсетті, бұл болашақ егінге әсер етуі мүмкін. Зертханалар 10 000 тұқымның арасында бір тұқымда "Триффидтің" бар-жоғын анықтауға сертификатталған.
Символды бейнелер
Зығыр Солтүстік Ирландияның символы болып табылады және Солтүстік Ирландия Ассамблеясымен бейнеленеді. Коронада, ол 1986, 1991 және 2014 жылдары айналымға шығарылған британдық бір фунт стерлинг монетасының арт жағында Солтүстік Ирландияны көрсету үшін пайда болды. Зығыр сондай-ақ Ұлыбритания Жоғарғы Сотының таңбасында және онымен байланысты әртүрлі логотиптерде Солтүстік Ирландияны бейнелейді. Жалпы зығыр Беларусьтің ұлттық гүлі болып табылады. «Ұйықтаған сұлу» ертегісінің алғашқы нұсқаларында, мысалы, Джанбатиста Базильдің «Күн, Ай және Талия» ертегісінде, ханшайым өзі ұйықтағанда жүкті болған балалары кейіннен сорып алатын зығырдың кішкене бөлігіне тігіп алады, бірақ тігішке емес.