Кіріспе

Астық тұқымы - жеуге жарамды дәні бар шөп. Астық – әлемдегі ең ірі дақыл, сондықтан негізгі азық-түлік. Оған күріш, бидай, қара бидай, сұлы, арпа, тары және жүгері жатады. Басқа өсімдік тұқымдастарының жеуге жарамды дәндері, мысалы, қара бидай және киноа – псевдодәнділер деп аталады. Көптеген астықтар бір жылдық өсімдіктер болып табылады, әрбір егістен бір өнім алынады, бірақ күріш кейде көп жылдық өсімдік ретінде өсіріледі. Қысқы сорттары күзде егіліп, қыста тоқталып, көктемде немесе жаздың басында жиналады; көктемгі сорттары көктемде егіліп, жаздың соңында жиналады. "Астық" термині Римнің дәнді дақылдар мен құнарлылық құдайы Церераның атынан шыққан. Астықтар неолит дәуірінде, шамамен 8000 жыл бұрын қолдануға алынған. Бидай мен арпа Жемісті Жарты Ай аймағында, күріш – Шығыс Азияда, сорго мен тары – Батыс Африкада өсірілген. 20 ғасырда "Жасыл революция" астық өнімділігін едәуір арттырды. Өндіріс көлемінің артуымен бірге халықаралық сауда да өсті, кейбір елдер басқа елдерге қажетті астықтың көп бөлігін өндіруде. Астықтарды тұтас дәнді дақыл ретінде, әдетте пісіріп жейді, немесе ұнға айналдырып, нан, ботқа және басқа да өнімдер жасайды. Астықтардың құрамында крахмал көп, сондықтан оларды ашытып, сыра сияқты спирттік сусындарға айналдыруға болады. Астық шаруашылығы қоршаған ортаға елеулі әсер етеді және көбінесе жоғары қарқынды монокультураларда өсіріледі. Топыраққа тигізетін зиянды азайту және биоәртүрлілікті арттыру үшін, мысалы, тікелей егіс және аралас егіс сияқты тұрақты шаралар қолдануға болады.

Шығу тегі

Неолиттің басында Мақта аймағында бидай, арпа, сұлы және қамыс жиналып, желінді. Израильдегі Охало II орнынан 19 000 жылдық дәнді дақылдардың іздері табылды, оның ішінде жанып қалған жабайы бидай мен арпа қалдықтары болды. Сол кезеңде Қытай шаруалары күріш пен тары өсіруді бастады, олардың өсіру тәртібіне адам жасаған су тасқыны мен өрттерді пайдаланды. Топырақты жақсартушы заттарды, соның ішінде тыңайтқыштарды, балықты, компосты және күлді қолдану ерте басталған сияқты, және Месопотамия, Нил аңғары және Шығыс Азия сияқты әлемнің әртүрлі аймақтарында тәуелсіз дамыды. Қазіргі арпа мен бидайға айналған дәнді дақылдар шамамен 8000 жыл бұрын Мақта аймағында өсірілді. Милет пен күріш Шығыс Азияда, ал сорго мен басқа милеттер Сахара төменгі Батыс Африкада өсірілді, негізінен мал азығы ретінде қолданылды. Бұл ауыл шаруашылығы аймақтарында дін көбінесе дән мен егінге байланысты құдайлармен байланысты болды. Месопотамиялық мифте астық құдайы Ашнан өркениеттің бастауын жариялайды. Римдік құдай Серера егіншілікке, дәнді дақылдарға, құнарлылыққа және аналыққа қадағалаушы болды; "cereal" термині латынша "cerealis" сөзінен шыққан, яғни "дәнді", бастапқыда "[құдай] Серераға" қатысты дегенді білдіреді. Көне замандағы бірнеше құдайлар егіншілік пен соғысты біріктірді: хеттілік Аринна Күн құдайы, қанаандық Лахму және римдік Янус. Дәнді дақылдардың артығын қамтамасыз ететін және фермерлерден егін алуға, билікті қалаларда шоғырландыруға мүмкіндік беретін аймақтарда күрделі өркениеттер пайда болды.

Биология

Дәнді дақылдар – Poaceae тұқымдасына жататын, жеуге жарамды дәнді беретін шөптер. Дәнді дақылдың ботаникалық анықтамасы – тұқым қабығы мен перикарп біріккен жеміс – кариопсис. Шөптердің сабақтары түйіндерден басқа қуыс, ал жапырақтары екі қатар тізіліп, тар және кезектесе орналасқан. Әрбір жапырақтың төменгі бөлігі сабақты жауып, жапырақ қабығын құрайды. Жапырақ жапырақ тілінің тамырынан өседі, бұл өсу кезіндегі өсімдік түйінін малдан қорғауға бейімделу. Гүлдер көбінесе екі жынысты, жүгеріден басқа, және көбінесе желмен тозаңданады (анемофильді), бірақ кейде жәндіктер де тозаңдануға қатысады. Ең белгілі дәнді дақылдарға жүгері, күріш, бидай, арпа, сорго, тары, сұлы, қарабидай және тритикале жатады. Шөп емес болса да, дәнді деп аталатын басқа да дәндер бар; оларға псевдодәнділер – қара бидай, киноа және амарант кіреді.

Өсіру

Барлық дәнді дақылдар шамамен бірдей тәсілмен өсіріледі. Олардың көпшілігі бір жылдық, сондықтан егілгеннен кейін бір рет қана жиналады. Арпа, сұлы, қарабидай, көктайғақ, тритикаль және бидай сияқты қоңыржай климатқа бейімделген дәнді дақылдар салқын маусымдық дәнді дақылдар деп аталады. Ал тропиктік климатты ұнататын қарақұмық пен сорго сияқты дәндер жылы маусымдық дәнді дақылдар деп аталады. Салқын маусымдық дәнді дақылдар, әсіресе қарабидай, одан кейін арпа, төзімді; олар көбінесе салқын ауа райында жақсы өседі және температура шамадан тыс жоғарылағанда, сортқа байланысты өсуді тоқтатады. Жылы маусымдық дәнді дақылдардың керісінше, ыстық ауа-райы қажет және аязға төзбейді. Салқын маусымдық дәнді дақылдар тропиктік аймақтардағы биік таулы жерлерде өсірілуі мүмкін, онда олар кейде бір жылда бірнеше дүркін өнім береді, бірақ кейбір сорттары құрғақ жерде де өседі. Басқа жылы климатты дәнді дақылдар, мысалы сорго, шөлді жағдайларға бейімделген. Салқын маусымдық дәнді дақылдар негізінен қоңыржай аймақтарда өсіріледі. Бұл дәнді дақылдардың қысқы сорттары бар, олар күзде егіледі, қыста тынығуға түседі және жаздың басында жиналады, сондай-ақ көктемде егіліп, жаздың соңында жиналатын көктемгі сорттары да бар. Қысқы сорттардың артықшылығы – су жеткілікті болған кезде оны пайдалануға және ерте жиналымнан кейін екінші дүркін өнім алуға мүмкіндік беруі. Олар тек көктемде гүлдейді, себебі оларға веринализация, яғни белгілі бір уақытқа суыққа ұшырау қажет, бұл генетикалық тұрғыдан бекітілген. Көктемгі егіндер жылырақ, бірақ жаңбыр аз жауған кезде өседі, сондықтан оларды суару қажет болуы мүмкін. Fusarium graminearum қоздырғышынан туындайтын Fusarium бас ауруы көптеген дәнді дақылдар үшін маңызды шектеу болып табылады. Сонымен қатар, зиянкес жәндіктер мен кеміргіштер, бұғылар сияқты жабайы жануарлар да зиян келтіреді. Конвенциялық ауыл шаруашылығында кейбір фермерлер фунгицидтер немесе пестицидтер қолданады.

Жинақтау

Жылдық дәнді дақылдар тұқымға жеткен соң өліп, кеуіп қалады. Өсімдіктер мен тұқымдары жеткілікті түрде кепкеннен кейін жинау басталады. Механикаландырылған ауыл шаруашылығы жүйелерінде егін комбайн арқылы жиналады, бұл машина бір өткелмен егістікті кесіп, сабақтарын қияды, содан кейін астықты ажыратады және тазартады. Дәстүрлі ауыл шаруашылығы жүйелерінде, әсіресе Оңтүстік елдерінде, егін жинау көбінесе қолмен, балға және астық жинағыш сияқты құралдарды пайдалана отырып жүргізіледі. Ол үй салу сияқты қолөнерде де қолданылады, мысалы, үйме немесе сабаннан тұрғызылған үйлерде.

Алдын ала өңдеу және сақтау

Егер дәнді дақылдар жиналған кезде, мысалы, жаңбырлы ауа райында толығымен құрғақ болмаса, сақталған дәнді Aspergillus және Penicillium сияқты көкжасыл саңырауқұлақтармен бүлдіреді. Бұл жасанды кептіру арқылы болдырмауға болады. Содан кейін оны астық көтерушіге немесе силоға салып, кейін сату үшін сақтайды. Астық қоймаларын құстар мен кеміргіштер сияқты зиянды жәндіктерден қорғау үшін салу қажет. Дамып келе жатқан елдерде өңдеу дәстүрлі болуы мүмкін, шеберханаларда, Орталық Америкадағы тортилья жасау сияқты. Көптеген дәнді дақылдарды әртүрлі тәсілдермен өңдеуге болады. Мысалы, күрішті өңдеу арқылы тұтас күріш, жылтыратылған күріш немесе күріш ұны алуға болады. Жөгерінің алынуы дәнді ұзақ сақтауға мүмкіндік береді. Кейбір дәндерді мальталауға болады, яғни тұқымдағы ферменттерді белсендіріп, кептіру алдында күрделі крахмалдарды қантқа айналдыру процесі. Бұл қанттар өнеркәсіптік мақсаттарда және одан әрі өңдеу үшін, мысалы, өнеркәсіптік спирт немесе күріш шарабы жасау үшін қолданылуы мүмкін. 20-шы ғасырда дәнді химиялық түрде өзгертуге байланысты өнеркәсіптік процестер дамыды, олар басқа процестерде пайдаланылды. Атап айтқанда, жүгеріден жүгері крахмалы және жоғары фруктозалы жүгері сиропы сияқты тағамдық қоспалар жасауға болады.

Тиісті әсерлері

Астық өндірісі қоршаған ортаға елеулі әсер етеді. Тілтеу топырақ эрозиясына және су ағынының артуына алып келуі мүмкін. Суару үлкен мөлшерде суды тұтынады; оны көлдерден, өзендерден немесе артезиандық сулардан алу қоршаған ортаға түрлі зиянды әсерлер тигізуі мүмкін, мысалы, жер асты суы деңгейінің төмендеуіне және артезиандық сулардың тұздануына себеп болуы мүмкін. Тыңайтқыш өндірісі жаһандық жылынуға үлес қосады, ал оның қолданылуы су жолдарының ластануына және эвтрофикацияға әкелуі мүмкін. Егістік шаруашылығында көп мөлшерде қазба отын пайдаланылады, бұл жаһандық жылынуға ықпал ететін парниктік газдардың шығарылуына себеп болады. Пестицидтерді қолдану, мысалы, аралар сияқты жабайы жануарларға зиян келтіруі мүмкін.

Жеңілдіктер

Астық өсірудің кейбір салдары өндіріс тәжірибесін өзгерту арқылы жеңілдетілуі мүмкін. Тікелей себелеу сияқты, егістікті өңдеуді азайтуға болады, немесе жыл сайынғы өңдеуді қажет етпейтін көп жылдық дақылдардың сорттарын дамыту және отырғызу арқылы. Күрішті қайта өсіруге болады; кейбір поликультураларда тыңайтқыш және пестицидтерді қолдануды азайтуға болады, бір уақытта бір егістікте бірнеше дақыл өсіріледі. Азықтық және азотты бекітетін бұршақтармен астық дақылдарын араластырып өсіру арқылы, қазба отынына негізделген азотты тыңайтқыштардың қолданылуын азайтуға болады. Жаңа дақыл сорттарын өсіру, тиімді суару немесе су жинау әдістері (мысалы, суару қажеттілігін азайтатын контурлы жоңдар) арқылы парниктік газдар шығарылымын одан әрі азайтуға болады.

Тікелей тұтыну

Дәнді дақылдардың кейбіреулері, мысалы күріш, адамдар тұтынуына дейін аз дайындауды қажет етеді. Мысалы, қарапайым пісірілген күріш жасау үшін шикі ұнтақталған күріш жуылып, қайнатылады. Қамыр және мюсли сияқты тағамдар көбінесе толық дәнді дақылдардан, әсіресе сұлыдан жасалады, ал гранола сияқты коммерциялық таңғы астықтар жоғары деңгейде өңделіп, қанттар, майлар және басқа да өнімдермен қосылуы мүмкін.

Ұн негізіндегі азықтар

Дәнді дақылдарды ұнға айналдыруға болады. Бидай ұны нан мен макаронның негізгі құрамы болып табылады. Мексикалық тортильялар мен тамалалар сияқты тағамдармен бірге ежелгі заманнан бері Мезоамерикада жүгері ұны маңызды рөл атқарып келді. Орталық және солтүстік Еуропадағы нанның құрамына қара бидай ұны кіреді, ал күріш ұны Азияда кең таралған. Дәнді дақылдар крахмалмен толы эндоспермадан, өскінден және қабықтан тұрады. Тұтас ұн осылардың бәрін қамтиды, ал ақ ұн өскінден немесе қабықтан айырылған. Сондай-ақ, олардан ашыту арқылы алкогольді сусындар дайындалады. Мысалы, сыра пісіру және ашыту процесі арқылы жасалады, көбінесе дәнді дақылдардан, әсіресе арпадан. Азияда саке сияқты күріштен жасалған шараптар пісіріледі; 9000 жыл бұрын Қытайда күріш пен балдан ашытылған шарап жасалған.

Мал азығы

Астық өнімдері мен оларға байланысты туындаған қосалқы өнімдер, мысалы, шөп, шаруашылық жануарларына күнделікті беріледі. Жануарларға тамақ ретінде қолданылатын кең таралған астық дақылдарына жүгері, арпа, бидай және сұлы кіреді. Ылғалды астықтар химиялық түрде өңделуі немесе силосқа айналдырылуы мүмкін; механикалық түрде басылып немесе иіліп, қолданылғанға дейін герметикалық жабық ыдыстарда сақталуы, немесе 14%-дан кем ылғалдылығы бар күйінде құрғақ сақталуы мүмкін. Кәсіби өндірісте астықтар көбінесе басқа материалдармен араластырылып, мал азырауға арналған гранулаларға айналдырылады.

Толық дәнді және өңделген

Тұтас дәнді дақылдар көмірсулар, полиқанықпаған майлар, ақуыз, витаминдер және минералдармен қамтамасыз етеді. Қабығы мен жанығы алынып өңделген кезде, қалғаны крахмалға толы эндосперм ғана болады. Кейбір дамып келе жатқан елдерде дақылдар күнделікті тамақтанудың көп бөлігін құрайды. Дамыған елдерде дақылдарды тұтыну орташа және әртүрлі, бірақ бәрібір маңызды, көбінесе тазартылған және өңделген дәндер түрінде.

Аминоқышқылдар тепе-теңдігі

Кейбір дәнді дақылдарда лизин деген қажетті аминқышқылы жетіспейді, сондықтан вегетариандық мәдениеттер дәнді дақылдарды бұршақтармен бірге тамақтандыруға мәжбүр болады, осылайша толыққанды диета алады. Дегенмен, көптеген бұршақтарда дәнді дақылдарда болатын метионин деген қажетті аминқышқылы жетіспейді. Сондықтан бұршақтарды дәнді дақылдармен қоса қолдану вегетариандықтар үшін тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Мұндай комбинацияларға оңтүстік үндістер мен бенгалдардың күрішпен далды (бұршақ), жүгері нанымен бұршақ, күрішпен тофу және арахис майымен толық астықтан жасалған нан (сендвич ретінде) бірнеше басқа мәдениеттерде, соның ішінде Америкада кездеседі. Малға берілетін азық үшін дәнді дақылдардағы шикі ақуыз мөлшері дәнді дақылдардың шикі ақуыз концентрациясы ретінде өлшеніп көрсетіледі.

Негізгі астық тұқымдарын салыстыру

+ Кейбір негізгі дәнді дақылдардың қоректік құндылығы 45 граммдық бір порцияға арпа жүгері тары қайнатқыш күріш қарабидай сорғы бидай Энергия ккал 159 163 170 175 165 152 148 153 Ақуыз г 5.6 3.6 5.0 7.6 3.4 4.6 4.8 6.1 Май г 1.6 1.9 3.1 1.4 0.7 1.6 1.1 Көмірсу г 33 35 31 30 31 34 32 32 Талшық г 7.8 3.3 3.8 4.8 1.6 6.8 3.0 4.8 Кальций мг 15 34 24 41 16 15 Темір мг 1.6 1.5 1.3 2.1 0.6 1.2 1.5 1.6 Магний мг 60 57 51 80 52 50 74 65 Фосфор мг 119 108 128 235 140 149 130 229 Калий мг 203 129 88 193 112 230 163 194 Натрий мг 5 16 21 21 11 Цинк мг 1.2 0.8 0.8 1.8 1.0 1.2 0.7 1.9 Тиамин (B1) мг 0.29 0.17 0.19 0.34 0.24 0.14 0.15 0.19 Рибофлавин (B2) мг 0.13 0.09 0.13 0.06 0.04 0.11 0.04 0.05 Ниацин (B3) мг 2 1.6 2.1 0.4 2.9 1.9 1.7 3.0 Пантотен қышқылы (B5) мг 0.1 0.2 0.4 0.6 0.7 0.7 0.2 0.4 Пиридоксин (B6) мг 0.1 0.1 0.2 0.05 0.2 0.1 0.2 0.2 Фолий қышқылы (B9) мкг 9 11 38 25 10 17 9 19

Өндіріс және сауда тауарлары

Астық – тоннаж бойынша әлемдегі ең ірі тауарлардың бірі, оның өндірісі ең көп. 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарысқа себеп болған спекуляция және өндіріс пен ұсыныс факторларының өзара әсері 2007-2008 жылдардағы әлемдік азық-түлік бағасының дағдарысы кезінде астық бағасын күрт өсірді. Климаттық өзгерістер немесе соғыс салдарынан туындаған ұсыныс пен тасымалдаудың бұзылуы сияқты басқа да факторлар азық-түлік қауіпсіздігін нашарлатуы мүмкін. Мысалы, 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Украина мен Ресейдің бидай жеткізілімдерін тоқтатты, бұл 2022 жылы әлемдік азық-түлік бағасының дағдарысына әкеліп, бидай ұнына тәуелді елдерге ауыр соққы берді.