Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шөп түрлері
Species of grass
Panicum miliaceum – көптеген қолданылатын атаулары бар дәнді дақыл, оның ішінде просо, шоқша, қарапайым просо, шошқа прососы, кашфи прососы, қызыл просо және ақ просо. Археоботаникалық дәлелдер просоның алғаш рет шамамен 10 000 жыл бұрын Солтүстік Қытайда қолдануға түскенін көрсетеді. Басты өсірілетін аймақтар: Солтүстік Қытай, Үндістанның Химачал-Прадеш штаты, Непал, Ресей, Украина, Беларусь, Таяу Шығыс, Түркия, Румыния және АҚШ-тың Ұлы жазықтарындағы штаттар. Бұл дақыл өте қысқа өмірлік циклымен және кейбір сорттары егілгеннен кейін 60 күнде дәнді бере бастауымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, ол суға талапшайылы аз және басқа дәнді дақылдарға қарағанда ылғалдың бір бірлігінен көбірек дәнді өнім береді. "Просо" атауы панславян тілдеріндегі просоны білдіретін жалпы атаудан (proso, просо) шыққан. Просо – бидайық, жүгері және сорғының туысы. Бұл дақылдардың барлығы C4 фотосинтезін пайдаланады, бірақ қалғандары негізгі көміртекті тасымалдау жолы ретінде NADP ME-ді қолданса, просода негізгі C4 көміртекті тасымалдау жолы NAD ME болып табылады.
Panicum miliaceum is a grain crop with many common names, including proso millet, broomcorn millet, common millet, hog millet, Kashfi millet, red millet, and white millet. Archaeobotanical evidence suggests millet was first domesticated about 10,000 BP in Northern China. Major cultivated areas include Northern China, Himachal Pradesh of India, Nepal, Russia, Ukraine, Belarus, the Middle East, Turkey, Romania, and the Great Plains states of the United States. The crop is notable both for its extremely short lifecycle, with some varieties producing grain only 60 days after planting, and its low water requirements, producing grain more efficiently per unit of moisture than any other grain species tested. The name "proso millet" comes from the pan Slavic general and generic name for millet (, , proso, просо). Proso millet is a relative of foxtail millet, pearl millet, maize, and sorghum within the grass subfamily Panicoideae. While all of these crops use C4 photosynthesis, the others all employ the NADP ME as their primary carbon shuttle pathway, while the primary C4 carbon shuttle in proso millet is the NAD ME pathway.
Эволюциялық тарих
Panicum miliaceum - тетраплоидты түр, хромосомалық саны 18-ге тең, бұл Panicum туысына жататын диплоидты түрлердің хромосомалық санынан екі есе көп. Бұл түр екі түрлі диплоидты ата-тегі арасындағы кең гибридтесу нәтижесінде пайда болған аллотетраплоид болып көрінеді. Просоның екі субгеномдарының бірі P. capillare немесе осы түрге жақын туысынан шыққан сияқты. Екінші субгеном белгілі диплоидты Panicum түрлерімен жақын гомологияны көрсетпейді, бірақ белгілі бір белгісіз диплоидты ата-тегі де геномының көшірмесін P. repens (торпедо шөбі) деген жеке аллотетраплоидты түрге қосыпты. Алайда, бұл түрдің фракциялануы шектеулі болды және гендердің көптеген көшірмелері екі субгеномда да сақталған. Просоның арамшөп тәрізді түрлері Орталық Азияның барлық аймақтарында, Каспий теңізінен бастап Синьцзян мен Моңғолияға дейін кеңінен таралған. Бұл просоның жабайы ата-тегі немесе егістік өндірісінен қашқан жабайы түр болуы мүмкін. Расында, АҚШ-та егістіктен қашқан арамшөп просо кең таралған, бұл қазіргі просо сорттарының қайтадан жабайыға айналу әлеуетін көрсетеді, бұл арамшөп күрішінде байқалатын үлгіге ұқсас. Қазіргі уақытта отандық просоға қатысты ең ерте археологиялық дәлелдер шамамен б.з.б. 8000 жылға дейін Қытайдың солтүстік-шығысындағы жартылай шөлді Сишан жерінен табылды. Еуропа мен Транскавказиядағы бірнеше неолиттік орындарында күйдірілген қарапайым қарақұмық дәндері табылды, бірақ дәндерден тікелей алынған АМС әдісімен жасалған радиокөміртектік жасы, бұл аймақта б.з.б. 2 мыңжылдықта пайда болғанын көрсетті.
Panicum miliaceum is a tetraploid species with a base chromosome number of 18, twice the base chromosome number of diploid species within its genus Panicum. The species appears to be an allotetraploid resulting from a wide hybrid between two different diploid ancestors. One of the two subgenomes within proso millet appears to have come from either P. capillare or a close relative of that species. The second subgenome does not show close homology to any known diploid Panicum species, but some unknown diploid ancestor apparently also contributed a copy of its genome to a separate allotetraploid species P. repens (torpedo grass). However, the species has experienced only limited amounts of fractionation and copies of most genes are still retained on both subgenomes.]] Weedy forms of proso millet are found throughout central Asia, covering a widespread area from the Caspian Sea east to Xinjiang and Mongolia. These may represent the wild progenitor of proso millet or feral escapes from domesticated production. Indeed, in the United States, weedy proso millet, representing feral escapes from cultivation, are now common, suggesting current proso millet cultivars retain the potential to revert, similar to the pattern seen for weedy rice. Currently, the earliest archeological evidence for domesticated proso millet comes from the Cishan site in semiarid north east China around 8,000 BCE. Archaeological charred grains of common millet were found in several Neolithic sites in Europe and Transcaucasia but radiocarbon dates obtained thanks to AMS method directly from the grains, indicated that it appeared in that area in the 2nd millennium BC.
Өсіру
Просо – салыстырмалы түрде аз талаптар қоятын дақыл, және оған ешқандай аурулар белгілі емес; осы себепті, ол Еуропадағы органикалық шаруашылық жүйелерінде жиі қолданылады. АҚШ-та оны көбінесе аралық дақыл ретінде пайдаланады. Осылайша, просо жазғы егістіксіздіктен сақтауға көмектеседі, және үздіксіз егіс айналымын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Оның беткей тамыр жүйесі және атразин қалдықтарына төзімділігі просоны су және пестицидтерді көп қажет ететін екі дақылдың арасында өсіруге қолайлы етеді. Алдыңғы дақылдың сабақтары топыраққа көбірек жылу өткізіп, просоның тез және ерте өсуіне жағдай жасайды. Просо жерді алып жатқан кезде, оның беткей тамыр жүйесі келесі дақыл үшін топырақтың су қорын толықтыруға мүмкіндік береді. Кейінгі дақылдар, мысалы, қысқы бидай, просо сабақтарының қар жинағыш ретіндегі қасиеттерінен де пайда көреді. P. miliaceum әдетте бес түрге бөлінеді: miliaceum, patentissimum, contractum, compactum және ovatum.
Proso millet is a relatively low demanding crop, and diseases are not known; consequently, it is often used in organic farming systems in Europe. In the United States, it is often used as an intercrop. Thus, proso millet can help to avoid a summer fallow, and continuous crop rotation can be achieved. Its superficial root system and its resistance to atrazine residue make proso millet a good intercrop between two water and pesticide demanding crops. The stubbles of the last crop, by allowing more heat into the soil, result in a faster and earlier millet growth. While millet occupies the ground, because of its superficial root system, the soil can replenish its water content for the next crop. Later crops, for example, a winter wheat, can in turn benefit from the millet stubble, which act as snow accumulators. P. miliaceum is commonly classified into five races, miliaceum, patentissimum, contractum, compactum, and ovatum.
Климат пен топырақ талаптарына сәйкес
C4 фотосинтез жүйесіне байланысты просо-шеше жүгері сияқты ыстыққа төзімді, сондықтан егістіктің көлеңкелі жерлерінен аулақ болу керек. Ол температураның төмендеуіне сезімтал. Просо-шеше өте құрғақшылыққа төзімді, бұл оны судың аз болуы және жаңбырсыз ұзақ мерзімдері бар аймақтар үшін қызығушылық тудырады. Топырақ жеңіл немесе орташа салмақты болуы тиіс. Оның тамыр жүйесі беткей болғандықтан, топырақтың тығыздалуына жол берілмеуі керек. Сонымен қатар, просо-шеше су батқан жерлердегі топырақтың ылғалдылығына төзбейді.
Due to its C4 photosynthetic system, proso millet is thermophilic like maize, so shady locations of the field should be avoided. It is sensitive to temperatures lower than Proso millet is highly drought resistant, which makes it of interest to regions with low water availability and longer periods without rain. The soil should be light or medium heavy. Due to its flat root systems, soil compaction must be avoided. Furthermore, proso millet does not tolerate soil wetness caused by dammed up water.
Тұқымдық және егіс
Тұқымдық төсек қант қызылшасы мен рапс сияқты мұқият ұсатылған болуы керек. Бұрын жануарлар мен құстарға жем ретінде өсірілген, ал 2020 жылдан бастап ол органикалық, глютенсіз дән ретінде танылды. Просо қарақұмыстың Африкада өсірілмейтін сирек түрлерінің бірі.
The seedbed should be finely crumbled as for sugar beet and rapeseed. Historically grown as animal and bird seed, as of 2020, it has found a market as an organic gluten free grain. Proso millet is one of the few types of millet not cultivated in Africa.
Адамдар
Ішкі Моңғолияда және Қытайдың солтүстік-батысындағы Шансиде "суан жу" (酸粥) деп аталатын ашытылған тары қамыры танымал. Тарыны ашыту үшін суға малып, содан кейін суын төгіп, қамыр алады. Төгілген су "суан ми тан" (酸米湯) деп аталатын тары суы ретінде беріледі. Қамырды тұздалған көкөністермен, мысалы, шалқан, морковь, түймекек және сельдереймен бірге жейді. Қамырды қуырып араластыруға болады, оны "чао суан жу" (炒酸粥) дейді. Сондай-ақ қамырды "суан лао фан" (酸撈飯) деп аталатын қатты тағамға айналдыру үшін буға пісіруге болады. Дәстүрлі дән – тары, бірақ мүмкіндігі болса, күрішпен қосады. Осы тағамнан туындаған көптеген халықтық мақалдар бар. АҚШ-та тарыдан глютенсіз сыра жасау үшін, оны басқа дән түрлерімен араластырып қолданады.
In Inner Mongolia and northwestern Shanxi, China, fermented proso millet porridge known as "suan zhou" (酸粥) is popular. Millet is soaked to allow fermentation, then water is emptied to obtain porridge. The emptied water is served as a millet drink called "suan mi tang" (酸米湯). The porridge is eaten alongside pickles, e. g. turnips, carrots, radish and celery. The porridge may be stirred fried and is called "chao suan zhou" (炒酸粥). The porridge may also be steamed into solids known as "suan lao fan" (酸撈飯). While the traditional grain is proso millet, it is mixed with rice when available. Many folk idioms of sourness derive from this dish. In the United States, proso millet is used to brew gluten free beer, being mixed with other grains to produce a texture.
Мал және құс шаруашылығы
Просо негізінен мал мен құс азығы ретінде өсіріледі. Тағам ретінде лизинге өте жеткіліксіз және оны толықтыру қажет. Просоның нашар жемшөп болуына себебі, оның жапырақтары мен сабақтарының арақатынасы төмен және түкті сабағының тітіркендіру әсері болуы мүмкін. Жапырақтары мен сабақтарының арақатынасы жоғары және сабағы аз түкті болғандықтан, түлкіқұйрық прососы жемшөп ретінде артықшылыққа ие, әсіресе "моха" деп аталатын сорты – бұл жоғары сапалы жемшөп.
Proso millet is primarily grown as livestock and poultry fodder. As food it is very deficient in lysine and needs complementation. Proso millet is also a poor fodder due to its low leaf to stem ratio and a possible irritant effect due to its hairy stem. Foxtail millet, having a higher leaf to stem ratio and less hairy stems, is preferred as fodder, particularly the variety called moha, which is a high quality fodder.
Арамшөп ретінде
Шөптесін және жабайы түрлер Panicum ruderale (Kitag.) Chang comb. nov. немесе Panicum miliaceum subsp. ruderale деп жіктеледі.
Weedy and feral types are classified as Panicum ruderale(Kitag.) Chang comb. Nov. or Panicum miliaceum subsp. ruderale.