Кіріспе
Сарек ұлттық паркі (Sareks nationalpark) – Швецияның солтүстігіндегі Лапландияның Йоккмокк муниципалитетіне қарасты ұлттық парк. 1909 жылы құрылған бұл парк Еуропадағы ең көне ұлттық парктердің бірі. Ол Stora Sjöfallet және Padjelanta есімді тағы екі ұлттық паркпен шектеседі. Сарек ұлттық паркінің пішіні шамамен дөңгелек келген, орташа диаметрі шамамен… (мөлшері көрсетілмеген). Ұлттық парктің ең танымал ерекшеліктері – парк шекарасында орналасқан Швецияның он үш шыңының алтысы. Олардың ішінде Швецияның екінші ең биік тауы – Саректяққа, ал Ахака массиві парктің сыртында орналасқан. Паркте 200-ге жуық шың бар, олардың 82-сіне ат қойылған. Сарек – ұлттық парк құрамына кіретін географиялық аймақтың да атауы. Сарек тау ауданында барлығы сегіз шың бар, олардың биіктігі… (мөлшері көрсетілмеген). Соқпақты жолдың ұзақтығына байланысты, аймақ тауларына сирек шығады. Сарек ұлттық паркінде шамамен 100 мұздық бар. Сарек – жаяу жүргіншілер мен альпинистер үшін танымал аймақ. Бұл салада жаңадан бастағандарға тәлімгермен бірге жүру ұсынылады, себебі белгіленген жолдар мен тұруға орындықтар жоқ, тек оның шекарасына жақын жердегі көпірлерден басқа екі көпір ғана бар. Бұл аймақ Швециядағы ең көп жауын-шашын жауатын аймақтардың бірі, сондықтан жаяу жүру ауа райына байланысты. Сонымен қатар, осы аймақты дұрыс дайындалмаған жағдайда қиып өту өте қауіпті, күшті ағысы бар өзендер көп. Рапа өзенінің дельтасы Еуропаның ең әйгілі көріністерінің бірі саналады, ал Скиерфе тауының шыңынан мұз бапталған, мұздықты аңғардың көркем көрінісі ашылады. Саректегі Пярте ғылыми станциясы (Пярте обсерваториясы деп те аталады) 1900 жылдардың басында швед минералогі және географы Аксель Хамберг салған. Шатырлар үшін қажетті барлық құрылыс материалдарын жүк тасушылар арқылы тасымалдауға тура келді.
Sarek National Park (Sareks nationalpark) is a national park in Jokkmokk Municipality, Lapland in northern Sweden. Established in 1909, the park is among the oldest national parks in Europe. It is adjacent to two other national parks, namely Stora Sjöfallet and Padjelanta. The shape of Sarek National Park is roughly circular with an average diameter of about
The most noted features of the national park are six of Sweden's thirteen peaks over located within the park's boundaries. Among these is the second highest mountain in Sweden, Sarektjåkkå, whilst the massif Áhkká is located just outside the park. The park has about 200 peaks over , 82 of which have names. Sarek is also the name of a geographical area which the national park is part of. The Sarek mountain district includes a total of eight peaks over Due to the long trek, the mountains in the district are seldom climbed. There are approximately 100 glaciers in Sarek National Park. Sarek is a popular area for hikers and mountaineers. Beginners in these disciplines are advised to accompany a guide since there are no marked trails or accommodations and only two bridges aside from those in the vicinity of its borders. The area is among those that receives the heaviest rainfall in Sweden, making hiking dependent on weather conditions. It is also intersected by turbulent streams that are hazardous to cross without proper training. The delta of the Rapa River is considered one of Europe's most noted views and the summit of mount Skierfe offers an overlook of that ice covered, glacial, through valley. The Pårte Scientific Station in Sarek (also known as the Pårte observatory) was built in the early 1900s by Swedish mineralogist and geographer Axel Hamberg. All the building material for the huts had to be carried to the site by porters.
Орналасу орындарының атаулары
Сарек ұлттық паркінде, Сапмидің көп бөлігі сияқты, көптеген жерлердің атаулары саам тілдерінен шыққан. Бұл тілдердің бірнеше нұсқасы бар және олардың жазба түрлері уақыт өте келе өзгерген, сондықтан кейбір жер атаулары әртүрлі дереккөздерде әрқашан сәйкес келмейді. Парктегі жерлер мен нысандардың ең көп қолданылатын саамша атаулары: tjåkkå немесе tjåkko (тау), vagge (құрғақ шалшық), jåkkå немесе jåkko (арна), lako (жота) және ätno (өзен). Мысалы, Рапаатньо – Рапа өзенін білдіреді. Бұл атаулар сонымен қатар аталған жерлердің ресми швед тіліндегі атаулары болып табылады.
Орналасуы және шекарасы
Сарек ұлттық паркі Швецияның Норрботтен округіндегі Йоккмокк муниципалитетінде, Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікке қарай, Норвегия шекарасынан басталады. Парк аумағы – және ол Паджеланта (батыс) және Стора Сёфаллет (солтүстік) ұлттық парктермен іргелес жатыр. Парктердің жалпы ауданы шамамен құрайды. Жақын жерде бірнеше табиғат қорықтары да бар.
Гидрографиялық
Парктің негізгі өзені – Рапа өзені (Рапаетно). Ол Саректжåккå мұздықтарынан басталып, Рапа аңғары арқылы Лейтаур көліне дейін ағып, парк шегінен тысқарыға жалғасады. Су ағыны маусымдарға байланысты күрт өзгереді, шілде айында орташа секундына 100 м³ және қыс айында шамамен секундына 4 м³ құрайды, осының нәтижесінде жылдық орташа ағын шамамен секундына 30 м³ болады. Өзен сонымен қатар маңызды мөлшерде шөгінділерді тасымалдайды. Жазда ол күніне 500 тоннаға дейін шөгінді таратады. Қыста күніне бірнеше тонна ғана тасымалдайды, нәтижесінде жылдық жалпы көлемі шамамен [көрсетілмеген] тоннаны құрайды. Шөгінділер өзенге сұр-жасыл түс береді және ірі дельталардың пайда болуына себеп болады. Дельталардың ең әйгілісі – және парктің символы – Лейтаур дельтасы (Laitauredeltat), ол өзеннің Лейтаур көлімен қосылған жерінде қалыптасады. Ең ірілері – Сарек және Паджеланта ұлттық парктерінің шекарасында орналасқан Алкажауре ([биіктік көрсетілмеген]) және Стора Сёфаллет ұлттық паркіне жақын Пиерикжауре ([биіктік көрсетілмеген]).
Құрылу
Сарек ұлттық паркі Скандинавия тауларының ішінде жатыр, оның пайда болуы әлі де даулы мәселе болып табылатын тау тізбегі. Скандинавия тауларының тау жыныстары Каледониялық орогенез кезінде қалыптасқан. Каледониялық орогенез 450-250 миллион жыл бұрын Лаврентия және Балтика плиталарының соқтығысуынан және Япет мұхитының субдукция арқылы жойылуынан туындады. Бұл тізбек пайда болғанға дейін болды және жарылыс пайда болуына себеп болды, ол әрі қарай Атлант мұхитының құрылуына әкелді. Шамамен 60 миллион жыл бұрын Скандинавия және Солтүстік Америка бөліктері тектоникалық көтеріліске ұшырады. Бұған не себеп болатыны белгісіз, және бірнеше гипотезалар ұсынылған.
Эрозия
Тау тізбегі қайта жаңартылды, содан кейін жаңа мұздық эрозия кезеңіне түсті. Одан кейін бірнеше мұз басу оқиғалары болды, олар қазіргі ландшафты – мұздық аңғарлар, цирктер, нунатактар сияқты нысандарды қалыптастырды. Парк 608 миллион жыл бұрын пайда болған дикелердің күрделі желісімен кесіліп өтеді, бұл дәуір, Япет мұхитының қалыптасуы кезіндегі алғашқы жарылыспен сәйкес болуы мүмкін. Бұл дикелер Саректяққо наппесіне енген интрузияларды білдіреді, ол жарылыс алабында шөгінділерден құралған.
Мұздықтар
Паркте 100-ден астам мұздық бар, бұл оны Швециядағы мұздықтарға ең бай аймақтардың біріне айналдырады. Мұздықтардың көбі салыстырмалы түрде кішкентай, ең ірісі – Пяртеекна, Пяртеде орналасқан. Дегенмен, басқаларының бірқатары Швеция үшін салыстырмалы түрде ірі, себебі Швециядағы ең үлкен мұздық – Сулителмадағы (Паджелантаның оңтүстігінде) Стюорраекна мұздығы. Мұздықтардың, әсіресе Микка мұздығының эволюциясы 19 ғасырдың соңынан бері зерттелді, осы саладағы минералог және географ Аксель Хамберг ерекше еңбек еткен. Парктегі басқа мұздықтар да Микка мұздығы сияқты эволюцияға ие: 1883 жылдан 1895 жылға дейін олар негізінен кері шегінді, содан кейін 1900 жылдан 1916 жылға дейін сәл алға жылжыды, одан кейін қайтадан кері шегіне бастады. Кейін олар тұрақтап немесе өсті, бұл жаһандық жылынуға байланысты қысқы жауын-шашынның артуымен байланысты деп түсіндірілді. Деректерді бағалау кезінде жазғы температураның жоғарылауының әсері ескерілді. 21 ғасырдың басында мұздықтардың кері шегінуі қайтадан күшті қарқынмен басталды.
The evolution of the glaciers, particularly that of the Mikka have been studied since the end of the 19th century, especially by mineralogist and geographer Axel Hamberg. The other glaciers in the park have an evolution similar to that of the Mikka: in 1883 to 1895 they were mostly receding, then advanced a little in 1900 to 1916, after which they started to recede again. Later they stabilised or grew, which was interpreted as being caused by the increase in winter precipitation related to global warming. The effect of the raised summer temperatures has been taken into account when assessing the data. The receding of the glaciers has resumed at a particularly rapid pace during the first years of the 21st century.
Жабайы табиғат
WWF жіктеліміне сәйкес, Сарек ұлттық паркі Скандинавия таулы қайың ормандары мен шалғынды далалар экорегионында орналасқан, ал кішкентай бөлігі Скандинавия және Ресей тайгасында. Флора және фаунаға қатысты алғанда, Саректе түрлердің әртүрлілігі кең емес. Бұл негізінен саябақтың оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін қоспағанда, көп бөлігінде, сондай-ақ аймақтың көп бөлігінен айырмашылығы, Сарек ұлттық паркінде ірі көлдер мен батпақтардың азау себебін түсіндіреді. Оған қоса, 182 омыртқалы жануарлар түрі, 24 сүтқоректі, 142 құс, 2 бауырымен жорғалаушы, 2 қосмекенді және 12 балық түрі бар. Олар паркте әсерлі мөлшерге дейін өседі, мүйіздері өте үлкен болады. Саректегі құстарға бірнеше сотықтар, мысалы, Урал сотығы, және тоқылдақтар, әсіресе, Еуразиялық үшсаусақты тоқылдақ жатады. Көкбаслы қарға, далалық қарға, әншіл қарға және қызылқұйрық қарға да кең таралған. Бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер, мысалы, тіршілік ететін кекірек, қара бақа және еуропалық гадю, көбінесе орманды жерлерде кездеседі. Риттак аймағындағы гадюлар көбінесе едәуір үлкен мөлшерге жетеді. Бұл орман тығыздығы мен байлығымен ерекшеленеді, бұл тау беткейінен су ағысымен көп мөлшердегі шөгінді материалды алып, су арналарына жинауға мүмкіндік береді. Мұндай көшірулер Рапа аңғарында ерекше байқалады. Ағаштардың мөлшері де биіктік артқан сайын кемиді. Орманның ең жоғары биіктік шегі – ағаш шебі – паркте әртүрлі, Тюльта аңғарындан бастап Рапа аңғарына дейін өзгереді. Қайың және қылқан жапырақты ормандар арасындағы шекара салыстырмалы түрде нашар көрінеді, жоғарыда аталған көптеген жануарлар түрлері субальпілік аймақта да кездеседі. Бұл сонымен қатар бұғылардың да мекені. Парк шекарасында тұратын саами халқы көктемде осы аймақта жайылатын және жазда альпілік аймаққа көшіп баратын бұғыларды үйлендірген. Дегенмен, осы аймақты байытатыны – құстардың саны мен түрлерінің алуандығы. Саздық, қарақұмық, қарақұмық, сарықұмық, солтүстік бұршақ және көкқұмық қайың ормандарына тән. Бұл аймақтағы жыртқыштар – мерлин және дөңгелек аяқты бүркіт, олар көбінесе жартастарда ұялайды.
Альпілік аймақ
Альпілік аймақ бірнеше тар аймақтарға бөлінеді. Бірінші қосалқы аймақ көбінесе қалампырлы бұталар, көгершіндер мен лишайниктер және жиі қалың шөптесіндермен сипатталады. Жүзді қызыл және Лапландиялық өгізқұрт шөптесіндерге күзгі түс сыйлайды, ал қалған уақытта олар көбінесе бір түсті болады. Бірте-бірте өсімдіктер сиреп, жоғарыда тек 18 түр қана қалды. Бұл аймақта үш сирек кездесетін сүтқоректі мекендейді. Қасқырлар кең аумақты мекендейді, қыста қылқан жапырақты ормандарға дейін шаңқиды, бірақ альпілік аймақ олардың негізгі аумағы болып табылады. Олар көбінесе өлік жейді, бірақ кішкентай кеміргіштер, құстар және жәндіктер сияқты тірі жануарларды да аулайды. Арктикалық түлкі Швецияда жоғалу қаупі төнген түр, бүкіл елде барлығы 50 дана ғана бар. Олар ағаштардан жоғары орналасқан жерлерде кең ауқымды туннельдер желісін қазады, бірнеше отбасы бір қоныста тұрады. 1974–1975 жылдары саябақта Швецияда қалған жалғыз жабайы қасқыр өмір сүрді. Қасқырлар саны өсіп келе жатқанмен, олар әлі күнге дейін тұрақты деңгейге жетпеген. Бұл үш сүтқоректіден басқа, Норвегия леммингтері де саябақта кездеседі. Леммингтердің саны қатты өзгереді, кейбір жылдары популяциясы күрт өсіп, содан кейін өте тез азаяды. Бұл құбылыс толыққанды түсіндірілмеген; қолайлы ауа райы және осыған байланысты азық-түлік қорының артуы халықтың күрт өсуіне әкеледі, бірақ төмендеудің себебі нақты белгісіз, алайда жұқпалы аурулардың белгілі бір рөл атқаратыны анық. Сондай-ақ, Лапландиялық ұзын тұмсықты торғай да кездеседі.
Ылғалды аймақ
Паркте аймақтың қалған бөлігіне тән кең батпақтар мен көлдер болмаса да, су барлық жерде кездеседі. Ылғалды аймақтар өсімдік және жануарлар әлемінің әртүрлілігімен бай. Өсімдіктердің қабаттануы ылғалды аймақтарда да сақталады. Таулы аймақта ылғалды топырақтар солтүстік лабрадор шайы, мақталы сабан, алтыншашты ранункулюс, Сент-Олафтың шамгүлі, жалпы дермен және жалпы батпақты сабан сияқты гүлдермен жабылған. Субальпілік аймақта ылғалды шалғындарда негізінен глобус гүлінің, сары гүлдің және екі гүлді меншіктің төсеніштері өседі. Паджеланта шекарасындағы Лаотакьяуре көлі орнитологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады. Сонымен қатар, ақ маңдайлы кіші қаз, үлкен туқылдақ, қызыл мойынды торғай, ұзын құйрықты үйрек және жолақты құс сияқты сирек кездесетін түрлер де бар. Парктегі көлдерде, өзендерде және ағыстарда арктикалық шабақ, форель және қарапайым мөңгү кездеседі.
Жаяу жүру жолдары
Кунгследеннің жаяу жолы парктің шығыс бөлігінен өтеді, Салтолуоктадан Квиккйокқа дейін. Парк ішінде тұрақтар жоқ, Pårte, Aktse және Sitojaure тұрақтары парктен сыртта орналасқан, оларға Салтолуокта мен Квиккйоктан қол жеткізуге болады. Паджеланта жолы (Паджеланталеджен), Квиккжоктан Аккаяуреге дейін созылып, Тарралуоппалда парктің батыс шетімен өтеді, ал Тарралуоппал тұрағы парктің шекарасында орналасқан.
Қауіптер
Қорғаныш үйлерінің жетіспеуіне, ауа райының күрт өзгеруіне және қиын-қыстау жер бедеріне байланысты, саябақ жолдарына аттанмас бұрын жаяу жүргіншілердің жақсы дайындалғаны және тәжірибелі болғаны жөн.
Фордтау ағыстары
Паркте көп көпір жоқ, ал ағыстарды (сами: jokk) және өзендерді (сами: ätno) кесіп өту жабдығы жеткіліксіз немесе тәжірибесіз саяхатшылар үшін қауіпті болуы мүмкін. Жылы ауа-райы мұздықтардың еруін күшейтеді, соның салдарынан су деңгейі көтеріледі, демек таңертең ерте су арқылы өту көбінесе оңай және қауіпсіз.
Смайла моты
Смайлайакк каньонының үстінен, Рапаетноға қарай құлайтын Смайлайакк өзені арқылы қалыптасқан жерде Ұлттық саябақ қызметіне қарасты кабина орналасқан. Смайлайакк каньоны үстінен жаяу жүргіншілерге өзеннен қауіпсіз өтуге мүмкіндік беретін көпір де салынған. Көпір әр жылғы қыста демонтаждалып, көктемде, көктемгі су тасқынынан кейін орнатылады. Кабина жаяу жүргіншілерге ашық емес, бірақ төтенше жағдайға арналған баспана, жедел телефон және дәретхана бар. Көпірдің болуы және үш ірі аңғардың (Рутесвагге, Рапа аңғары және Купервагге) осы жерде қосылуы, саябақтағы жаяу жүргіншілердің кездесу орнына айналған бұл жердің "Смайла Мут" аталуына себеп болды. Бұл орын Миккаекна мұздығы арқылы Саректякканың шыңына шығу үшін де қолайлы болып табылады.
Пастақұмық
Паставагге (Луле саам тілінде Basstavágge деп жазылады) – шығысқа қарай Пиелавалтадан (Биелавалда) басталып, Ситожауре көлінің жағасындағы Ринимнің солтүстігінде аяқталатын тар шатқал. Пиелвальтадан Ринимге дейінгі жаяу жолдың ұзындығы шамамен... Риним мен Кунгследендегі Ситожауре үйі арасында қайық қатынасы болғандықтан, Паставагге – Сарек орталық бөлігіне бару және қайту үшін танымал бағыт. Шатқалдың шығыс жағындағы кіреберісі мен ең биік нүктесі арасындағы биіктік айырмашылығы шамамен... Күрделі көтерілу, көптеген өткелдер мен биік таулы жерлерге байланысты, саяхатшылардың шатқалды кесіп өтуіне әдетте кем дегенде бір күн уақыт керек болады.
Сами халқы
Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары 8000 жыл бұрын ішкі теңіздердің қайтуымен келді. Олар Солтүстік Скандинавияда өмір сүрген көшпелілер, және, мүмкін, саамилердің ата-бабалары. Бұл халық үшін таулар көбінесе діни мағынаға ие болды, ал олардың кейбіреулері сиеди (ғибадат орындары) болды. Сол жерлерге, мысалы, бұғы мүйіздері сияқты құрбандықтар жиі әкелінетін. Саамилер аңшылық-жинаушылық өмір салтына қарамастан, бірнеше үйретілген бұғыларды ұстады. Оларды сауарып, көлік және басқа да мақсаттар үшін пайдаланды. Сарек көбінесе саяхат үшін дәліз ретінде қолданылды, бірақ кейбір жазықтар (әсіресе Скаржа мен Пейлавальта) жайылым ретінде пайдаланылды. Біртіндеп, олар бұғыларды еркіндікпен жайылуға жіберді және бұрынғыдай малмен бірге қоныс аудармайтын болды. 17 ғасырда саамилерді шведтер дінге келтірді, олар саамилер қыста тұратын жерлерде шіркеулер мен базарлар салды. Аймақта алғашқы кен орындары табылған кезде шведтер саамилерді тауларда басқа кендерді, әсіресе күмісті іздеуге көндіруге тырысты. Бірақ, жалпы алғанда, саамилер мұндай ақпаратты шведтерге ашпады, өйткені олар өздерінің саами қауымдастығының наразылығына ұшырағысы келмеді. Одан кейін, 1881 жылы француз Чарльз Работ Саректяққа шыңына алғаш рет көтерілді. Ең танымал - Гренландияға экспедицияға қатысқан Аксель Хамбергтің жұмысы, Адольф Эрик Норденшельд басшылығымен. Хамберг 1895 жылы аймақты зерттеуді бастады және табиғатты қорғауға жалпы үлкен серпіліс берді. Швецияда полярлық саяхатшы Адольф Эрик Норденшельд швед пейзажының аумақтарын қорғау үшін жаңа тұжырымдаманы қолдануды ұсынған алғашқы адам болды. Аксель Хамберг, Норденшельд және басқа ғалымдар Швецияның алғашқы ұлттық саябақтарын, әсіресе Саректі құру үшін үгіт жүргізді. Паркті құрудың себебі, ресми хаттамаларда көрсетілгендей, "табиғи күйінде биік таулы ландшафтыны сақтау" болды. 20 ғасырдың ортасында Швецияда гидроэлектр қуатының дамуымен Швецияның солтүстік өзендеріне көптеген бөгеттер салынды. Бұл бөгеттер ұлттық саябақтарда да салынды; 1919 жылы бөгет салынғаннан кейін Stora Sjöfallet ұлттық паркі жерінің үштен бірін жоғалтты. Бұл Паджеланта ұлттық паркін құруға әкелді. Швеция бұл аймақтың бір бөлігін, яғни Сяунья табиғат қорығын тізімге қосуды ұсынды, ал 1990 жылы IUCN ұсынылған аумақты кеңейтуді ұсынды. Дүниежүзілік мұра тізіміне ену парктің алғашқы қорғау жоспарын жасауға мүмкіндік берді. Жоспар саамилермен кеңінен ақылдасып жазылды, олармен парктің құрылуы кезінде кеңеспеген. Бұл процеске WWF қаржы бөлді. Бұл кеңейту 1989 жылғы жоспарда ұсынылған, бірақ Дүниежүзілік мұра ретінде тағайындалғаннан кейін жағдай өзгерді, өйткені ұсынылған кеңейту Лапон аймағының маңызды бөлігін құрайтын болды. Швециялық туристік қауымдастығы (STF) 1885 жылы құрылды. 1886 жылы олар алғаш рет Саректі әлеуетті туристік орын ретінде атады. Алайда, туристердің саны бірнеше ондағаннан аспады. Бастапқы ұсыныс парктің ішінде белгіленген жол, Рапаселет өзенінен қайықпен өту және өзен жанындағы тау шатыры болды. 1946 жылы Даг Хаммаршёльд "vår sista stora vildmark" ("біздің соңғы үлкен жабайы жеріміз") деген сөзді кеңінен танымал етті.
Жалпы жағдай
Швецияның көптеген ұлттық парктері сияқты, осы парктің басқару және әкімшілік жұмыстары Швецияның Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен округтік әкімшілік кеңесі арасында бөліседі. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі округтік және муниципалитет кеңестерімен келісе отырып, жаңа ұлттық парктерін ұсынуға жауапты. Әрбір жаңа парктің құрылуы үшін Риксдагтың шешімі қажет. Сонымен қатар, паркте моторлы көліктерге рұқсат берілмейді. Бұл саам халқына паркте бұғы шаруашылығын жүргізуге құқық береді. Осы шараларды іске асыру барысында саамдар қар мотоциклі және тікұшақ сияқты моторлы көліктерді пайдалануға құқылы. Парктерде қар мотоциклі мен жол талғамайтын көліктердің келтіретін зияны туралы пікір таласы да жүріп жатыр. Қар мотоциклінің танымалдылығы мен саны артып келеді, ал жаһандық жылыну жерді көліктерге осал етіп қойды. Белгіленген жолдардан тыс жерлерде саяхатшылардың салған зияны, әсіресе саамдар үшін мәселе туғызып отыр, себебі олар қар мотоциклінің тудырған бұзылыстары жүкті бұғылардың уақыты жетпеген төлдерін түсіруіне себеп болуы мүмкін деп санайды.
Танымал мәдениетте
Парк 2017 жылғы Дэвид Брукнер режиссерлік еткен "Ритуал" фильмінің басты түсірілім орны болды.