Кіріспе
Швецияның ең биік тауы – Кебнекайсе тауы (; саам тілінен шыққан Гибмегаиси немесе Гибнегаиси, "Қазан қыртысы") – Швецияның ең биік тауы. Скандинавия тауларының бір бөлігі болып табылатын Кебнекайсе массивінде екі негізгі шың бар. Бұрын мұздыққа толы оңтүстік шыңы теңіз деңгейінен ең биік болған, бірақ соңғы 50 жылда 24 метрге төмендеді, нәтижесінде мұзсыз солтүстік шыңы ең биік болып табылады. Кебнекайсе Швеция Лапландиясында, Солтүстік поляр шеңберінен шамамен солтүстікке қарай және Кирунадан батысқа қарай, Абиско мен Хемаван арасындағы Кунгслден жаяу жолының жанында орналасқан.
the mountain
Kebnekaise (; from Sami Giebmegáisi or Giebnegáisi, "Cauldron Crest") is the highest mountain in Sweden. The Kebnekaise massif, which is part of the Scandinavian mountain range, has two main peaks. The glaciated southern peak used to be the highest at above sea level, but has shrunk by 24 meters during the last 50 years, making the northern icefree peak at the highest. Kebnekaise lies in Swedish Lapland, about north of the Arctic Circle and west of Kiruna near the Kungsleden hiking trail between Abisko and Hemavan.
География
Кебнекайса массиві Скандинавия тауларының шегінде орналасқан, оның шекарасында Ладтжовагге (самең тілінде Ладджувагги), Тьекцявагге (Чеакчавагги) және Вистасвагге (Вистасвагги) мұздық аңғарлары жатыр. Массивтің ең биік нүктелері оңтүстік және солтүстік шыңдарынан Кебнепактеге (Гибмебакти) дейін созылатын қырқа бойында орналасқан. Басқа қосалқы шыңдар – Кебнетьякка (Гибмечохкка), Виерранварри, Толпагорни, Гуобиркохка және Сиңңибакти. Екі ең биік нүктесінің арасында оңтүстік шыңы таулы үстіртте орналасқан мұздықта жатыр. Соңғы жылдары мұздық кішірейіп, сол себепті шыңы бұрынғыдан төмендеу. Дәстүр бойынша шыңының биіктігі , ал ең алғашқы өлшемдерде одан да жоғары болған. Егер еру осы қарқынмен жалғаса берсе, оңтүстік шыңы бірнеше жылдың ішінде солтүстік шыңынан (Швециядағы ең биік бекітілген нүкте) төмен түседі. Алайда, 2015 жылдың шілдесінде Тарфала зерттеу станциясы мұздықтың өткен жылғы ең төменгі өлшемнен -ға өскенін хабарлады. Массив мұздықтарға толы, шығысында Тарфала аңғарына қарай Кебнепактеглециарен, Исфаллслециарен және Сторглациарен, оңтүстік-шығысында Бьёрлингс мұздығы және батысында Работс мұздығы, сондай-ақ бүкіл аймақ бойынша көптеген кішігірім мұздықтар бар. Кебнекайса массивінде мәңгі тоң кеңінен таралған. Бұл Кебнекайсаның етегіндегі Тарфала аңғарындағы тау жынысы қабатында 100 метр тереңдікте бұрғылау жүргізу арқылы расталады. Тарфала зерттеу станциясының үстіндегі, 1540 метр биіктіктегі бұрғылау 100 метр тереңдікте жыл бойы тұрақты тау жынысы температурасының -2,75 °C екенін көрсетіп, геотермальдық градиентке сәйкес мәңгі тоң қалыңдығының шамамен 330 метрге жететінін білдіреді. Осыған сәйкес, әлдеқайда биік Кебнекайсада мәңгі тоң қалыңдығы бірнеше жүз метр болуы керек. Еуропада одан солтүстікке таулар жоқ. Ашық ауа райында шыңнан үлкен аумақты көруге болады, кейбір деректерге сәйкес Швецияның 9% -ын қамтиды.
Of the two highest points, the southern peak lies on a glacier situated on a rocky plateau. The glacier has shrunk in recent years, and therefore the summit is not as high as earlier. The top was traditionally said to be , and higher in the oldest measurement, i. e. If the melting continues at the same rate, the south peak will sink below the north peak (which is the highest fixed point in Sweden) within a few years' time. However, as of July 2015, Tarfala Research Station reports that the glacier has grown by — from its lowest measurement of the previous year. The massif is heavily glaciated, with Kebnepakteglaciären, Isfallsglaciären, and Storglaciären towards Tarfala Valley to the east, Björlings glaciär to the southeast, and Rabots glaciär to the west, plus several smaller glaciers throughout the area. Permafrost is widely distributed in the Kebnekaise massif. This is supported by a 100 m deep drilling in bedrock in the Tarfala Valley at the foot of the Kebnekaise. The borehole above the Tarfala research station at an altitude of 1540 meters shows a year round stable rock temperature of −2.75 °C at a depth of 100 m, which, according to the geothermal gradient indicates a permafrost thickness of about 330 meters. In consequence, the much higher Kebnekaise must show a permafrost thickness of several hundred meters. In Europe there are no higher mountains further north. During clear weather, a vast area can be seen from the summit, according to some sources as much as 9% of Sweden.
Жаяу өрлеу жолдары
Кебнекайсе тау-шатырлары (Kebnekaise fjällstation) оңтүстік-шығысқа қарай Кебнекайсе тауының етегінде орналасқан, Никкалуоктадан басталатын жолдан шамамен 3-7 сағаттық сапарда (5 км қашықтыққа дейін қайықпен жүруге болады). Бұл оңтүстік шыңына батыс бағыты (västra leden, шамамен 5-7 сағат) немесе шығыс бағыты (östra leden, шамамен 3-5 сағат) арқылы көтерілудің бастапқы нүктесі. Батыс бағыты тік беткейлер мен Виерранварри аралық шыңына жетелейді. Жоғарғы жағына дейінгі жолдың көп бөлігі қарапайым жаяу жүру болып табылады, бірақ қысқа, қауіпті бөлігі бар, оны шашыраудың алғашқы деңгейіне (YDS 2-сынып) жатқызуға болады. Шығыс бағыты мұздықтар мен тау жыныстары арқылы өтеді және жоғары қауіптілік деңгейін ұсынады (YDS 4-сынып). Ең тік бөлігі қорғаныш үшін бекітілген темір кабельдермен жабдықталған, бұл via ferrata сияқты. Сонымен қатар, "Дурлингс" деп аталатын үшінші, көбінесе белгісіз маршрут бар, ол Сингиден солтүстікке қарай бірнеше шақырым қашықтықта Кунгследеннен бөлініп, Сингиваггеге дейін шамамен екі шақырымға созылады, содан кейін Куопертьякка мен Синғибакти арасындағы аңғарға қарай солтүстікке бұрылады. "Дурлингс" ақырында Виерранварри мен Кебнекайсе арасындағы өткелдегі "Каффедален" жерінде батыс бағытымен бірігеді. Бұл маршруттың артықшылықтары – қауіптіліктің жоқтығы және Сингиваггеде түнгі лагерь құрылса, көтерілудің қысқаруы. Жолдан тыс тасты және құмды беткейлерде жүруге дағдыланған, жақсы физикалық жағдайдағы турист, жақсы ауа райында Кунгследеннен шамамен 6 сағатта шыңға көтеріліп, 4-5 сағатта түсуі мүмкін. Шыңның төменгі жағында, биіктікте шағын ескі кабина орналасқан. 2018 жылдың қыркүйегіне дейін, кішігірім кабинаның жанында, үстірттің төменгі жағында тұрған үлкен кабина, тозуға байланысты округ әкімшілігімен бұзылды. 2016 жылы үстіртте жаңа кабина ашылды. Мұздықтың шыңы – тасты үстіртте орналасқан, ондаған метрлік биіктігі бар шағын шың. Мұздықтағы шыңға жақындау үшін, қар жағдайына байланысты, сүйреуді жақсарту үшін крампон немесе басқа құралдар қажет болуы мүмкін. Мұздықта өте сақтықпен жүру керек; шығыс жағындағы тереңдікке сығарып жібергеннен қаза тапқан жағдайлар болған. Бұл қауіптің бар екенін көруге боларлықтай жағдайлардың бәрінде де көрінбеуі мүмкін. Солтүстік шыңға қарайтын маршруттар, оның ішінде оңтүстік шыңнан басталатын тар, мұзды тік беткей арқылы өтетін маршруттар, альпинистік жабдық пен дағдыларды қажет етеді. Кебнекайседегі қатал суарктикалық климатқа байланысты, тауға көтерілушілердің көп бөлігі жаз айларында (маусымның соңынан қыркүйектің басына дейін) келеді. Алайда, Кебнекайсе қысқы альпинизм үшін де танымал орын болып табылады және STF тау-шатырларының нұсқаушылары тау шаңғысымен жүру турларын ұйымдастырады.
Тау-кен жорықтарының тарихы
Бірінші рет 1883 жылғы 22 тамызда француз Чарльз Работ басқарған экспедиция, жергілікті Джон Ларссон, Ханс Монсен және Педер Абрахамссон Линдгренмен бірге таудың шыңына көтерілді. Олар 1888 жылы аймақтағы алғашқы темір жол салынғаннан кейін Норвегияның Скьомен фьордынан жолға шықты. Бұл туралы ақпарат кейін ғана жарияланды. 1889 жылғы 9 шілдеде таудың шыңына жеткен Йохан Альфред Бьёрлинг басқарған алғашқы швед экспедициясы бұқаралық ақпарат құралдарында көбірек жарияланды. Кебнекайса тау үйі 1908 жылы ашылды, соның арқасында тауға туризмнің қарқыны артты. Тау үйінен шыңға және кері жолға ең жылдам көтерілу 1:47:17 уақытында 2020 жылғы 9 шілдеде Петтер Энгдал жасады. Ал ең жылдам әйел – 2014 жылғы 7 шілдеде 2:00:40 уақытында Эмили Форсберг.
Норвегия әскери ұшағының апаты
2012 жылдың 15 наурызында Норвегия Корольдік Әуе Күштеріне (RNoAF) тиесілі Lockheed Martin C-130J Super Hercules әскери ұшағы ең биік екі шыңының арасындағы қырдан төмен, батысқа қарай қарлы тау бетіне құлады. Осы апатта бес норвегиялық офицер қаза тапты.