Кіріспе

Швеция округі (län) Норрботтен округі (Norrbottens län, Meänkieli/) – Швецияның ең солтүстік округі немесе län. Бұл сонымен қатар Швецияның жалпы аумағының шамамен төрттен бірін құрайтын ең үлкен округ. Ол оңтүстік-батыста Вестерботтен округімен, оңтүстік-шығыста Ботния шығанағымен, солтүстік-батыста Норвегияның Нордланд және Тромс округтерімен, ал солтүстік-шығыста Финляндияның Лапландия провинциясымен шектеседі. "Норрботтен" атауы сол аттас провинцияны да білдіреді. Норрботтен провинциясы Норрботтен округінің тек шығыс бөлігін ғана қамтиды, ал ішкі аймақтар көбінесе швед Лапландиясы (Лапландия) провинциясына жатады. Норрботтеннің астанасы – Лулеа, ал маңызды қалалардың қатарында Боден, Кируна және Питеа бар. Халықтың көп бөлігі осы аттас провинцияда тұрады, ал округтың Лапландия бөлігі сирек қоныстанған. Норрботтеннің солтүстік бөлігі Арктика шеңберінің ішінде жатыр.

Облыстар

Норботтен округі Норботтен провинциясының толық аумағынан және швед Лапландиясының шамамен үштен екі бөлігінен тұрады.

География

Норрботтен округі Швецияның жер аумағының шамамен төрттен бір бөлігін құрайды, бірақ онда сирек халық тұрады. Бұл әсіресе Лапландияның ішкі аймақтарында айқын байқалады. Солтүстік орналасқандықтан климат көбінесе суық болады. Дегенмен, ұзақ жазғы күндердің арқасында егін 2-3 айдың ішінде пісіп-жетіледі, ал ауыл шаруашылығы дәстүрлі түрде маңызды, әсіресе жағалау бойында және Торне өзенінің төменгі ағысында. Астық, әсіресе арпа, картоп және шалқан егіледі, бірақ мал шаруашылығы үшін шөп ең маңызды өнім болып табылады. Қысқы маусымда бұғылардың саны шамамен 250 мыңға жетеді, бұл санды Швеция мемлекеті реттейді. Бұғыларды жергілікті саами халқы бағады, олар 15 саами таулық ауылы, 9 ормандық саами ауылы және 8 жеңілдік алған саами ауылына біріккен. Аң аулау және балық аулау жергілікті тұрғындар үшін маңызды рөл атқарады. Норрботтен округінің ірі өзендері (солтүстіктен оңтүстікке қарай) – Торне, Луле өзені, Каликс өзені және Пит өзені. Вестерботтен округімен ортақ өзендерге Скельфте және Уме өзендері жатады. Теңізге тікелей құятын және ұзындығы 100 км-ден асатын өзендер – Сангис, Ране, Оби және Биске өзендері. Округ Ботния шығанағындағы көптеген аралдарды қамтиды, олар Норрботтен архипелагын құрайды. Ол Питеа (550 арал), Лулеа (1,312 арал), Каликс (792 арал) және Хапаранда (652 арал) архипелагтарына бөлінеді. Ең ірі арал – Каликс архипелагындағы Рёнен.

Халық саны

Соңғы жүз жылда халық саны артты. 2002 жылы халықтың саны шамамен 250 мың адамды құрады. 1912 жылғы халық санауы бойынша халық саны 166 641 адамды (әйелдерден 4000 еркек артық) көрсетті, олардың шамамен 120 000-ы Норрботтен провинциясының аумағында тұрды. Осыған дейін, жиырма жыл бұрын, 1892 жылы халық саны бар болғаны 110 000 адамды құрады. Бірақ 1960 жылдардан бері облыстың көптеген муниципалитеттері, әсіресе ішкі аймақтарда халық санының азаюын бастан өткерді.

Риксдаг сайлауы

Кестеде 1970 жылы бірпалаталық кезең басталғаннан бері Норрботтен округінің барлық Риксдаг сайлау нәтижелері көрсетілген. Блоктар сайланған парламенттің соңына қарай премьер-министрді немесе жетекші оппозициялық партияны қай партия қолдайтынын көрсетеді.

Жыл Сайлауға қатысу Үн саны V S MP C L KD M SD NyD Сол Жақ Оң Жақ
1970 86.4 150,316 13.7 51.7 15.8 8.4 2.3 7.5 65.4 31.7
1973 89.6 157,383 13.5 52.1 18.5 5.1 2.1 8.1 65.5 31.6
1976 90.3 169,641 11.2 53.7 18.2 6.0 2.0 8.1 64.9 32.4
1979 90.3 172,587 10.3 55.4 13.8 5.9 2.0 10.3 65.6 30.0
1982 90.6 175,156 10.4 58.8 1.0 11.6 3.1 2.2 11.8 69.2 26.5
1985 89.1 174,171 10.3 59.0 0.8 10.3 8.1 10.9 69.3 29.3
1988 85.1 166,243 10.2 58.1 3.6 8.6 7.5 2.4 8.5 72.0 24.6
1991 85.3 167,424 9.1 55.5 2.4 7.3 6.9 4.6 11.0 2.8 64.5 29.8
1994 87.4 174,045 11.4 60.6 3.5 5.4 4.7 2.6 10.3 0.3 75.5 23.1
1998 82.0 160,277 22.2 47.4 3.4 4.4 3.0 6.5 11.8 72.9 25.6
2002 80.7 154,978 12.7 47.9 5.2 5.1 6.5 5.3 7.2 0.3 65.9 24.1
2006 81.8 156,576 10.5 51.5 4.1 6.4 4.3 4.2 13.4 1.5 66.1 28.3
2010 84.9 164,963 9.3 51.9 5.3 4.7 4.3 3.3 16.4 3.9 66.4 28.6
2014 85.6 166,177 8.6 48.7 4.9 4.5 3.2 3.0 12.9 11.0 62.2 23.7
2018 86.7 166,678 10.7 41.7 2.8 7.1 3.2 4.6 12.8 15.8 62.2 36.4
2022 84.6 163,242 7.0 41.6 3.4 5.3 2.5 5.1 13.6 20.3 57.3 41.5

Тарих

Орта ғасырларда Норрботтен жері terra nullius ("ешкімнің жері") деп есептелді. Бұл аймақта саамдар, квендер және финдерге жақын туысқандар өмір сүрген. Орта ғасырлардан бастап швед патшалары осы аймақты отарлауға және христиан дініне өткізуге тырысты. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін аймақта өз мәдениеті мен салт-дәстүрлерін сақтап келген фин және саам азшылықтары тұрып жатыр. 17 ғасырдың бірінші жартысында қазіргі Норрботтен округінде бірнеше кен орындары табылды. Насафьелл күмісі 1634 жылдың күзінде ашылды.

1809 жылғы Фин соғысынан кейін Вестерботтен округі Швеция мен Финляндия арасында бөлінді, оның көп бөлігі швед шекарасында қалды. 1810 жылы округ тағы бөлінді, сол кезде Норрботтен округі швед жағындағы солтүстік бөлігінен құрылды. Норрботтен округінің көптеген тұрғындары "Норрботтен" дегенде бүкіл округты, соның ішінде швед Лапландиясының аудандарын айтады. Норрботтеннің табиғи ресурстары (су электр қуаты, ағаш, минералдар, әсіресе темір) Швецияның өнеркәсібінің дамуында маңызды рөл атқарды. 20 ғасырда округтен және округке көптеген адамдар қозғалысы болды, көптеген жастар оңтүстікке көшіп кетті, ал елдің басқа аймақтарынан адамдар келіп қоныстанды. 1970 және 1980 жылдары жоғары жұмыссыздық деңгейіне байланысты (көбінесе жас) жұмысшылардың көптеп кетуі байқалды, сондай-ақ аймақ тұрғындары оңтүстік пен әсіресе Стокгольм тарапынан түсініксіздікке ұшырағанын немесе экономикалық жағынан қиындыққа тап болғанын білдіре бастады.

Геральдика

Норрботтен округінің гербі Вестерботтен және Лапландия провинцияларының гербтерін біріктіреді және 1949 жылы бекітілді. 1995 жылдан бастап Норрботтен провинциясының жеке гербі бар, бірақ округ гербі оған сәйкес өзгертілген жоқ. Егер патшалық тәжбен бірге көрсетілсе, округтік әкімшілік кеңесін көрсетеді. Блазон: "Төрт бөлікке бөлінген, Вестерботтен және Лапландия гербтері".

Мәдениет

Норрботтен округінде саам мәдениеті, фин мәдениеті (Торнедалиялықтар арқылы) және швед қоныс аударушыларының мәдениеті сияқты көптеген түрлі мәдениеттер кездеседі. Аймақта швед және фин тілдерінің көптеген ескі диалектілері сақталған. Норрботтен округінің халқы: «Мен швед емеспін, мен Норрботниялықпын» дейді. Жергілікті сөйлеу әдебі және сырттай байқамайтын ирония кейде оңтүстік аймақтан келгендерді шеттету үшін қолданылады. Бұл қайшылықтар бүкіл Швецияда кеңінен танымал және Норрботтенге байланысты телеарналар, фильмдер, әдебиет және фольклорда сипаттау, сатиралық немесе драмалық мақсаттар үшін жиі пайда болады (мысалы, Эйвинд Джонсонның кітаптарындағы кейбір кейіпкерлер немесе Май Сёвалл мен Пер Вальхоудың қылмыстық романдарының полиция детективы Эйнар Ронн). Жағалауда тарихи қалалар – Лулео және Питео орналасқан. Лулеоның «Ескі қаласы» Гаммельстад қазіргі қала орталығынан 10 км солтүстікке орналасқан және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілген. Швед тілінен басқа, Норрботтен округінің кейбір аймақтарында саам, меэнкили және фин тілдері мемлекеттік органдармен, соттармен, муниципалитеттермен, балабақшалармен және зейнеткерлер үйлерімен қарым-қатынас жасағанда қолданылуы мүмкін. Саам тілі Арьеплог, Гелливаре, Йоккмокк және Кируна муниципалитеттерінде ресми азшылық тілі мәртебесіне ие. Гелливаре, Хапаранда, Кируна, Паяла және Оверторнео муниципалитеттерінде меэнкили және фин тілдерінің мәртебесі бірдей.

Әкімшілік

Аймақтық әкімшілік кеңесінің басты мақсаттары – Риксдаг пен Үкімет белгілеген ұлттық саясаттағы мақсаттарды іске асыру, аймақтың дамуын ынталандыру және аймақтық мақсаттарды анықтау. Аймақтық әкімшілік кеңесі – Губернатор басқаратын Үкіметтік мекеме (Норрботтен губернаторлары тізілімін қараңыз).

Шетелдік негіз

SCB 2002 жылдан бері тұрғындардың шығу тегі туралы статистика жинақтап келеді. Бұл кестелер екі шетелдік туған ата-анасы бар немесе өздері шетелде туған барлық адамдарды қамтиды. Олардың көп бөлігі фин тегінен шыққан. Кестеде сайлау жылдары және соңғы тіркелген жыл көрсетілген. Орналасқан жері200220062010201420182019Arjeplog 5.8 7.1 9.5 10.9 12.0 11.8Arvidsjaur 2.9 3.7 5.5 8.5 10.3 10.4Boden 5.2 6.4 7.3 9.8 11.3 11.7Gällivare 5.5 6.6 7.5 8.7 10.6 11.1Haparanda 50.2 50.3 50.3 50.5 52.0 51.8Jokkmokk 5.7 6.3 8.6 11.1 13.8 13.9Kalix 9.8 10.5 11.2 11.9 13.1 13.3Kiruna 9.6 10.2 10.8 12.0 14.1 14.5Luleå 8.9 10.1 10.8 11.7 13.5 14.0Pajala 12.2 12.3 13.1 14.2 16.3 16.8Piteå 4.2 4.7 5.1 5.8 7.5 7.8Älvsbyn 4.0 5.5 7.0 9.2 10.8 11.9Överkalix 4.7 6.1 8.3 10.5 12.6 13.8Övertorneå 23.6 25.3 27.6 29.7 31.1 30.1Жалпы9.2 10.1 10.9 12.0 13.8 14.1 Дереккөзі: SCB

Көлік

Норботтен облысы ішінде адамдар көбінесе автомобильмен саяхаттайды. Қашықтықтар ұзақ, мысалы, Лулеа мен Кируна арасында 345 км. Жолдарға Оңтүстік Швециямен салыстырғанда жоғары жылдамдық шектері қойылған, әдетте 100–110 км/сағ. Норботтенде ауыр жүк тасымалына бағытталған теміржол желісі бар. Екі негізгі теміржол бар: Stambanan genom övre Norrland Норботтенді Швецияның орталық және оңтүстік бөліктерімен байланыстырады. Малмбанан Лулеаны Гелливаре мен Кирунадағы темір кен орындарымен және Нарвик мұзсыз портымен байланыстырады. Малмбанан Скандинавиядағы ең көп жүк көлемін тасымалдайды, әсіресе Кируна мен Нарвик арасындағы учаскесінде. Норботтен мен Оңтүстік Швеция арасындағы саяхаттың негізгі түрі – әуе көлігі. Басты әуежай – Лулеа әуежайы, Швециядағы алтыншы ірі әуежай. Басқа әуежайлар: Арвидсжаур әуежайы, Гелливар әуежайы, Кируна әуежайы және Паяла әуежайы.

Анықтамалар мен ескертулер

"Nordisk familjebok" журналының 1912 жылғы "Norrbottens län" мақаласы.

Кітаптар мен мақалалар

Оман, Мей Бритт (2016). Сами киборгының техно-көренелдері: Сами денесінің, жерінің және су кеңістіктерінің бір ғасырлық отаршылдық қанаудан кейін Сабмеде қайта жаңғыруы, «Тәртіпсіз гендер: Табиғат/мәдениет және трансгрессивті кездесулер туралы сұрақтар» / [ред.] Bull, Jacob; Fahlgren, Margaretha, Rotterdam: Springer, 63–98. Элениус, Ларс, Аллард, Кристина және Сандстрём, Камилла (ред.), Қазіргі ландшафттағы халықтардың құқықтары: жаһандық контекстегі скандинавиялық қорғау жүйелері, Routledge, New York, NY, 2017.