Кіріспе

Нортумбриан дивизиясы – Ұлыбритания армиясының жаяу әскер дивизиясы, 1908 жылы Англияның солтүстік-шығысынан, әсіресе Нортумберленд, Дурхам және Йоркширдің Солтүстік және Шығыс аймақтарынан алынған бөлімшелермен құрылған. Дивизия 1915 жылы 50-ші (Нортумбрия) дивизиясы деп аталды және Бірінші дүниежүзілік соғыс бойында Батыс майданында қызмет етті. 1918 жылдың наурыз айындағы Людендорф шабуылында шеккен зор шығындар салдарынан толыққанды қайта ұйымдастырылуға түсті. 1920 жылы Территориялық армияда Нортумбрия дивизиясы ретінде қайта құрылды.

Құрылу

Территориялық күш (TF) 1907 жылғы Территориялық және резервтік күштер туралы заңның (7 Edw.7, c.9) қолданысқа енуінен кейін 1908 жылдың 1 сәуірінде құрылды. Бұл заң ескі ерікті күштерді, Құрметті артиллерия компаниясын және йоманриді біріктіріп, қайта ұйымдастырды. Құрылған кезде ТҚ құрамында 14 жаяу әскер дивизиясы және 14 атты әскер бригадасы болды. Осы дивизиялардың бірі – Нортумбриялық дивизия. Дивизиялардың мақсаты – мобилизация кезінде шамамен 18 000 адамнан тұратын, жаяу әскер, ат әскері, артиллерия, инженерлік, медициналық, жабдықтау және байланыс бөлімшелерін қамтитын, тұрақты армия дивизияларының үлгісі болу еді. Нортумбриялық дивизиясы да осы үлгіге сай келіп, үш жаяу әскер бригадасынан – «Нортумберленд», «Йорк және Дурхам» және «Дурхам жеңіл жаяу әскері (DLI)» бригадаларынан тұрды. Әр бригада жергілікті еріктілер корпусының мұрагерлерінен құралған төрт жаяу әскер батальонынан құралды. 1907 жылы генерал-лейтенант Роберт Баден-Пауэлл дивизияға командир болып тағайындалды және 1908 жылдың сәуірінен 1910 жылға дейін бұл қызметті атқарды. Бейбіт уақытта дивизия штабы Солтүстік Йоркширдегі Ричмонд қаласындағы Ричмонд қасаратында орналасқан еді. Территориялық күш сарбаздарының қызметі тек ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған, яғни тұрақты әскерлер шетелге кеткен кезде елді гарнизонмен қамту үшін қолданылатын. 1914 жылдың жазында дивизия Солтүстік Уэльстегі жылдық жазғы оқу лагерінде болды, 3 тамызда Солтүстік-Шығысқа қайта оралуға бұйрық алды. Келесі күні мобилизация бұйрығын алған дивизия Тине және Уэр аймағындағы жағалау қорғанысы, теміржолдар мен кемежайларындағы жауынгерлік позициясына жетті. Осы қорғаныстарды дайындағаннан және қосымша оқулар өткізгеннен кейін, Территориялықтар қыркүйек айында шетелде қызмет етуге ерікті болды. Тағы да оқудан өткеннен кейін дивизия қызметке жарамды деп танылған төртінші бөлім болды және 1915 жылдың 16-19 сәуірінде Францияға Штенворд маңында шоғырлануға бұйрықпен аттанды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Францияға келген жаңа дивизия әдетте сарбаздарға ұрық соғысы (траншеялық соғыс) туралы оқыту үшін қосымша оқу кезеңін күтер еді, бірақ 22 сәуірдегі соңғы бөлімнің келуі кешкісінде дивизияға барлық бөлімшелерді күшті дайындыққа келтіруге бұйрық берілді.

Сент-Жулиен

Бұл шайқастың алғашқы кезеңдерінде жеке бригадалар мен тіпті батальондар басқа дивизиялардың – 4-ші, 5-ші, 27-ші және 28-ші британдық дивизиялардың, сондай-ақ 1-ші канадалық дивизияның қолбасшылығына өтті. Бригадалар соғысқа бөліп-бөліп жіберілді. Йорк пен Дурхам бригадасы 24 сәуірде таңертеңгі жарықта бірінші болып отқа түсіп, GHQ желісіне кірді. Бригаданың екі батальоны (1/4 Green Howards және 1/4 East Yorkshire Regiment) дивизияның бірінші болып немістерге шабуыл жасады, түстен кейін Сент-Жулиенді алуға тырысты, бірақ соққыға ұшырап, қараңғыда Потижеге қайтып келді. Сол күні түнде Нортумбриан және DLI бригадалары Потижеге жеткізілді. 6-шы DLI GHQ желісіне жіберілді, ал 8-ші батальон 8-ші канадалық батальонды Грейвенштафель жотасындағы Ботлер фермасында ауыстыру үшін Зоннебеке арқылы жаңбырмен ұзақ жолға шықты, 25 сәуірдің таңертеңгі сағаттарында келді. Нортумбриан, Йорк және Дурхам бригадалары 25 сәуірде Сент-Жулиенге шабуылға қатысу үшін корпустың резервінде болуға тиіс еді. Йорк пен Дурхам бригадасының екі батальоны (1/5 Green Howards және 1/5 D.L.I.) және Нортумбриан бригадасының төрт батальоны 10-шы бригаданың шабуылын қолдады, бірақ байланыс нашар болғандықтан және уақытты дұрыс белгілемегендіктен, артиллериядан көп шығынға ұшырамады. 8-ші D.L.I. (Монмут ротасымен және Миддлсекс полкінің бір бөлімшесімен) Ботлер фермасында күні бойы үздіксіз оққа түсті, оның бір бөлігі оңтүстік жағынан, салдақтың оңтүстік шетінен келді, бірақ кешке неміс шабуылын тойтару үшін бекінді. Келесі күні таңертең Gravenstafel–Koorsaelaere жолының солтүстігіндегі ашық жатқан позиция қанаттан шабуылға ұшырады, батальон флангадан автоматтық оқтарға түсті және бөлімдер бойынша кері шегінуге мәжбүр болды, тіпті содан кейін мылтықпен неміс шабуылын тоқтатты, бұрын уәде етілген жаңа бекініске және күшейте беруге жетті, ол күнінің соңында келді. Батальон 146 офицер мен сарбаздан тұрды. 6-шы және 7-ші D.L.I. Zevenkote және Zonnebeke маңындағы 85-ші бригаданы қолдау үшін пайдаланылды және күні бойы оққа түсті. 26 сәуірде Нортумберленд бригадасы тағы да байланыс мәселелеріне тап болды. Вильтье маңында шоғырланған бригада 1-ші канадалық дивизияның резервінде болды. Таңертең 5-ші N.F. Фортуиннен күтілетін неміс шабуылын барлау және тоқтату үшін бұйрық алды, ауылға жетіп, артиллерия оғына ұшырады және бекінді. Түскі сағат 1:30-да бригаданың қалған бөлігіне Лахор дивизиясымен және 10-шы бригадамен бірлесіп Сент-Жулиенге шабуыл жасау туралы бұйрық берілді, бұл соғыста аумақтық бригаданың алғашқы шабуылы болды. Шабуыл басталғанға дейін дайындыққа 35 минут қалғанда, артиллериялық қолдау алынбады және GHQ желісінің сымдары арқылы жолдар белгісіз болды, нәтижесінде әскерлер баяу қозғалды және немістер үшін оңай нысана болды. Алдыңғы шепке жеткенде 10-шы бригаданы табу мүмкін болмады, оның бұйрықтары өзгертілген еді. Осы жерден алға жылжыған 6-шы N.F. немістердің қалдырған окоптарын басып алды, ал 4-ші және 7-ші батальондар алдыңғы шептен шыға алмады. Артиллерия оғы астында 6-шы батальон бекінді және түнде кері шегінді. Нортумберленд бригадасы күні бойы 1954 офицер мен сарбазды, яғни күшінің 2/3-тен астамын жоғалтты. Келесі бірнеше күн одақтастардың кері шегінуге болатын жаңа бекінісін дайындаумен және кезекпен алдыңғы шепті ұстап, көбінесе басқа бөлімшелерді рота күшімен күшейте берумен өтті, барлық уақытта оққа түсіп. Бұл жаңадан құрылған және бейімделмеген дивизияның жаяу әскері 2-3 мамыр түнінде салдақтан шығарылды, 24 сәуірден бері 3764 адам қаза тапты, жараланды және жоғалып кетті. 5 мамырда шекаралық полктің 5-ші (Кемберленд) батальоны Нортумбриан бригадасына қосылып, оны күшейте берді.

Фрезенберг қырқасы

Келесі неміс шабуылы Фрезенберг қырқасында 8 мамырда басталды және бірінші рет дивизияның артиллериясы сол аймақтағы басқа британдық дивизиялардың (4-ші, 27-ші және 28-ші) басқаруында болды. Ипрдің батысы мен солтүстігіндегі гаубицалар және Потижеден оңтүстікке қарай орналасқан далалық артиллерия 4,7 дюймдік және 15 фунттық зеңбіректердің ескілігі мен мүмкіндіктерінің шектеуін көрсетті. Жаяу әскер жұмысшы топтарды ұйымдастыру үшін пайдаланылатын болады, Дурхам жеңіл жаяу әскер бригадасы (6-шы, 7-ші және 9-шы батальондар) 11 мамырда Менин жолының бойындағы 2-ші қатар траншеяларына көшті, ал 5-ші Грин Ховардс және 5-ші Д. Л. И. компанияларға бөлініп, Санктуари және Хуг Вудс маңындағы тұрақты батальондарға қосылды. Жаяу әскердің ешқайсысы да шайқасқа қатыспады. 12 мамырда дивизия штабына енді бұл бөлімнің 50-ші (Нортумбрия) дивизиясы деп аталатыны хабарланды, ал оның жаяу әскер бригадалары 149-шы, 150-ші және 151-ші, ал артиллерия бригадалары 250-ші, 251-ші, 252-ші және 253-ші болып саналды. Артиллерия айдың соңына дейін Ипр маңындағы басқа дивизиялармен бірге қимылдарда болады.

Беллевард

Дивизияның жаяу әскері тараңдалған күйінде болды, тіпті кейбір батальондар роталарға бөлініп, басқа дивизиялардың әртүрлі батальондарына қосылды, тіпті дивизия тарихы оларды қадағалау қиын екенін мойындайды. Дивизияның бригадалары желідегі реттелген бөлімшелерді күшейту үшін қолданылды, (солтүстіктен оңтүстікке қарай) 149-бригада Верлоренхук маңында 4-дивизиямен, 151-бригада Бельвардеден батысқа қарай 28-дивизиямен, ал 150-бригада Бельварде көлі мен Менин жолының жанындағы кавалерия корпусымен бірге болды. 24 мамырдың таң атысында немістер британдық бекіністеріне қарсы ауыр артиллериялық оқ жаңбыры мен газ шабуылы жасады, тіпті алдыңғы қатарда болмаған бөлімшелер де газға ұшырады. 4-дивизияның желісінің кейбір бөліктерінде неміс окоптары бар болғаны 30 метр қашықтықта болды, мысалы, «Тышқан тұзағы» шаруашылығында, бұл британдықтарды резервтік желіге кері шегінуге мәжбүр ететін күтпеген жағдайға әкелді. Онда 5-ші шекарашылар мен 5-ші Норфолк полкі 10-шы және 12-ші бригадалар арасында шашырап кетті. 5-ші Нортумберленд фузилерлері 24 қаза тапты, 90 жараланды және 170 жоғалып кетті, ал 5-ші шекарашылар өз тарихында газға байланысты ауыр шығынға ұшырағанын, бірақ тараңдық салдарынан нақты санын анықтау қиын болғанын жазды. 85-бригаданың (28-дивизия) ұстаған окоптары ауа райының нашарлығына байланысты жарамсыз күйде болды, және осы жерде немістер Потиже-Верлоренхук жолы мен Ипр-Рулер теміржолы арасындағы бірінші қатарды бұзып өтті. 2-ші Шығыс Суррей полкіне қосылған 9-шы D.L.I. ротасының екі бөлімі өтімнің солтүстік жағында, ал 3-ші Корольдік фузилерлеріне қосылған 7-ші D.L.I. ротасының екі бөлімі оңтүстік жағында қалды, оларға қайта шабуыл жасалып, артқы қатарға шегінуге мәжбүр болды. 8-ші D.L.I. (қазір барлық шендегі 275 адамнан тұрады) оңтүстік бөлімді нығайтуға және олқылықты жабуға бұйрық берілді, және GHQ желісі арқылы жылжу кезінде артиллериялық оққа түскеннен кейін, немістерді күтпеген шабуылға алып, ешқандай шығынсыз 200 метр ашық жерді басып өтті.

Қалыпты ұстану

1 маусымда дивизия штабы 22 сәуірден бері алғаш рет толық дивизия ретінде желінің бір бөлігін қабылдау керектігін білді. Бірінші кезекте қайта жинақтау қажет болды, ол 5 маусымда Абеледе аяқталды. 7 маусымда 150-бригада Зильбекеден батысқа қарайғы окоптарда 9-бригададан (3-дивизия) істі қабылдады. Окоптар кішкентай төбе жотасында орналасқандықтан, жақсы кептірілген. Сонымен қатар, ол ыңғайлы түрде терең болды, сондықтан адамдар екі есе бүгіліп жүруге міндетті емес. Менің ойымша, бұл окопты француз әскері салған, себебі бұл жерде олардың көптеген қабірлері бар. Иісі олардың тым терең жерленбегенін көрсетеді! 10 маусымда 149-бригада оларға қосылды, солтүстікке қарай, Менин жолына дейін, ал Хоогедегі окоптар арасы бар болғаны 15 метрді құрады. Осыдан бастап, 151-бригадамен бірге, «аудандағы қаңғыбас оқтардың жартысы жиналатын орын» ретінде танымал Мейпл Копстің маңындағы резервтік желілерде окоптарды жөндеу және нығайту жұмысы басталды. Сәуір және мамыр айларында 8-ші Дурэм жеңіл жаяу әскерінің шығындарына байланысты, 8 маусымда 6-шы батальонмен біріктіріліп, 6-шы/8-шы батальон құрылды, ал 11 маусымда 1/5-ші батальон Лоял Солтүстік Ланкашир полкі бригадаға қосылды. 16 маусымда дивизияның артиллериясы Бельвардеде 3-дивизияның неміс желілеріне жасаған шабуылын қолдады, ал жаяу әскері де өз желілерінен мылтықпен от қосты. 7-ші Нортумберленд фюзельерлерінің окоптары немістерге тым жақын болғандықтан, артиллериялық қолдау көрсету мүмкін болмады, сондықтан минометтермен атқыланды. 21-24 маусым аралығында дивизия Мессен және Уайтшете маңындағы желіге көшірілді, барлық үш бригада оңтүстіктен солтүстікке қарай, алдыңғы қатарда екі батальоннан орналастырылды. 149 және 150-бригадаларының Дуве өзені маңындағы желілерінің бір бөлігі кеуде қорғаныштарынан тұрды. Бұл желі бөлігі Ипрдің шығыңқы бөлігімен салыстырғанда тыныш деп есептелді, бірақ артиллериялық дуэльдер, окоптардағы минометтер, гранаталар, снайперлер, миналар мен бейтарап аймақты қарауылдау да болды. Дивизия бұл жерді демалыс орны деп санайтын. Бір айдан кейін дивизия Арментьер секторына жіберілді, бұл да салыстырмалы түрде «тыныш» сектор болатын, және 17-18 шілде аралығында келді. 7 тамызда 6-шы/8-шы батальон Дурэм жеңіл жаяу әскері екі батальонға бөлініп, 11 тамызда жеке басқаруға өтті. Қыркүйекте дивизияның артиллериясы Лос шайқасының басталуына қолдау көрсетті, ал жаяу әскері де немістерді жаңылыстыру үшін (сәтті болмаған) алдыңғы қатарда демонстрация жасады. Қарашаның басында артиллерияның ескі 15 фунттық зеңбіректерi 18 фунттықтарымен, ал тозығы жеткен 4,7 дюймдік зеңбіректер жаңа 4,5 дюймдік гаубицалармен ауыстырылды. 12 қарашада дивизия оқудан алынып, Меррис-Ла-Креше ауданында шоғырландырылды. 16 желтоқсанда 7-ші Дурэм жеңіл жаяу әскері дивизияның пионерлік батальонына айналдырылды, ал 5-ші шекарашылар енді толықтырылған 149-шы бригададан 151-ші бригадаға көшірілді, ал 5-ші Солтүстік Ланкашир полкі желтоқсанның соңында 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясына дивизиядан кетуге тиіс болды.

Белгілісі

Желтоқсанның басында дивизия Ипр тұғырына оралып, V корпусына қосылып, Менен жолы мен 60-шы төбе арасындағы 9-шы (Шотландия) дивизиясын алмастыруға бұйрық алды. 17 желтоқсанда 9-шы дивизияның аумағына үш батальонның орналасуы газ шабуылымен бірге болды. Артиллерия Зиллебеке көлінің солтүстігінде, батысында және оңтүстігінде орналасты, ал 1-ші Нортумбриан бригадасының орналасқан жері былай сипатталды: «Адал лас пен жағымсыз жағдай үшін оны жеңу қиын. Жоғарыда 1916 немесе 1917 жылғы ұшақ ұшуының суреті болды, және біздің орналасқан жерімізді суретші шаң мен жарылған снарядтардың бұлты ретінде көрсеткенін көруге қызығушылық таныттым, бұл өмірге өте сәйкес келетін». 1916 жылды дивизияның барлық артиллериясы неміс окоптарына бес минуттық оқшашумен қарсы алды, бірақ жау жауап бермеді. Қаңтардың соңында дивизияның желісі екі бригадалық майданға дейін қысқартылды, ал 149-шы бригада бастапқыда резервке жіберілді. Арментьерде болған уақытынан бастап дивизия гранаталар мен минометтермен алмасуда соңғы сөзді айтуға тырысты, кез келген жағдайда оқтардың санын екі есеге арттырды. Бұл Салиентте сақталды, сонымен қатар патрульдеу арқылы ешкімнің жеріне үстемдік етілді. Осы кезде Салиенттегі операциялар кішкентай масштабта болды және жергілікті неміс шабуылдарын тойтарудан, кен қазу операцияларынан және көрші дивизиялардың шабуылдарына көмектесетін кездейсоқ демонстрациялардан тұрды. 1916 жылдың наурыз айының соңы мен сәуір айының арасында дивизия 1-ші канадтық дивизиямен алмастырылды, ал ол өз кезегінде 2-ші канадтық дивизияны Уитшаете аймағында алмастырды. Соңғы бригада, 151-ші бригада, Сент-Элуа кратерлері маңындағы шайқастарда немістердің оқтарына түсті. Дивизия тағы да үш бригадалық майданға орналасты, екі жақтағы артқы аймақтар әрбір желінің артындағы биік жерлерден бақылауда болды. Канадтықтар бұл секторды тыныш деп сипаттады, бірақ Сент-Элуа шахталары жарылғаннан кейін траншеялық минометтердің саны күрт өсті. Сәуірдің соңында дивизия корпустың резервіне өтті, штаб-пәтері Флетреде орналасты, осы уақытта дивизияның артиллериясы қайта ұйымдастырылып, қайта нөмірленді. Мамырдың соңында дивизия 3-ші дивизияны алмастырып, сол желінің сол бөлігіне оралды. Сол жерде болған уақытында, ешкімнің жерінде күшті патрульдеуден басқа, дивизияның алғашқы траншеялық шабуылдары орын алды. 26 маусым күні түнде 4-ші Шығыс Йоркшир және 4-ші Грин Ховард жасақтары жасаған алғашқы шабуылдар, жабу оқтарының нашар орналасуына байланысты сәтсіз аяқталды. Бірінші сәтті шабуыл, 5-ші Грин Ховард жасағы, 10 шілдеде немістердің алдыңғы желісінің бөлігі ретінде қолданған шахта кратерінде болды. Содан кейін шабуылдар жиі болды және көбінесе қайталанбады. 9-10 тамызда дивизия 19-шы (Батыс) дивизиямен алмастырылды және 17 тамызда Монтиньи-ан-Гоэль аймағына III корпустың құрамында оқуға жіберілді.

Сома өзені

Оқу-жаттығу артиллерия үшін қысқа ғана болды. 19 тамызда екі бригада – 251-ші және 253-ші бригадалар Конталмайзондағы 15-ші (Шотландия) дивизиясының шебін қорғап тұрған 34-ші дивизияның артиллериясын алмастырды. Дивизияның қалған бөлігі 9 және 10 қыркүйекте Безин-ле-Петтиден солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай 15-ші дивизияның шебінің бір бөлігін иеленді. 149-шы және 150-ші бригадалар шептің қалған бөлігінен 250-300 метрге ілгері шығыңқы бөлігінде орналасты, ал сол жақта 15-ші дивизия, оң жақта 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы болды. 11 қыркүйекте 149-шы бригаданың командирі, бригадир генерал Клиффорд снайперден қаза тапты.

Флерс-Курселет шайқасы

15 қыркүйекте дивизия Соммадағы үшінші шабуылға қатысты, бұл оның алғашқы "жасалған" шайқасы болды. Сол жақтағы 150-ші бригада мен оң жақтағы 149-шы бригадамен дивизия Мартинпуич пен Хай Вуд арасындағы неміс окоптарын (Жұлдызша және Слива деп аталады) жаулау міндеттерін алды. Сол жақтан екі танк пен шабуылдаушы батальондардың көмегімен бірінші мақсат тез арада орындалды. Екінші желінің көп бөлігі де басып алынды, бірақ Мартинпуич пен Хай Вудтан келген қанату отынан екі бригада да алға жылжу кезінде ауыр залал көріп, көптеген сарбаздарын жоғалтты. Үшінші мақсатқа қарай шабуыл жалғасты, түстен кейін аралық окоптар жауланды. Сол күні кешке 151-ші бригада майданның соңғы бөліктері үшін шайқасқа жіберілді, бірақ ешқандай прогресске жете алмады. Келесі бірнеше күнде әртүрлі нәтижелермен шабуылдар жасалды. 150-ші бригада 23-ші дивизияның 69-шы бригадасымен алмастырылғаннан кейін, 151-ші бригада күнде суықтап, ылғалды ауа райында, кейбір жерлерде екі жарым фут балшыққа толы окоптарда қалды. 21 қыркүйекте немістер шегінгеннен кейін 149-шы бригада бастапқы үшінші мақсат болған неміс желілерін басып алды. 24 қыркүйекке қарай дивизия барлық шендегі 3750 сарбазды жоғалтты, 149-шы бригада дивизиялық резервке жіберілді, 150-ші бригада майданда болды, ал 151-ші бригада қолдау көрсетті.

Морвал шайқасы

Орында қалған, бірақ қазір 1-ші және 23-ші дивизиялармен қатар тұрған 50-ші дивизия осы шайқаста шектеулі рөл атқарды. Бірінші мақсатты 5-ші Дурхам жеңіл жаяу әскерінің патрульдері 25 қыркүйектің түстен кейінгі шабуыл басталғанға дейін-ақ басып алған. Қалғандары кезең-кезеңімен шабуылдар арқылы алынды, ал ең көп шығын 26-27 қыркүйек түніндегі түнгі шабуыл кезінде болды. Сол кезде 5-ші Жасыл Говардс ғана неміс траншеясына жетті, бірақ қолдау көрсеткен жақтары жоғалып кеткендіктен, олар бомбалауға ұшырап, траншеядан шығып кетті.

Ле-Транслой шайқасы

Қыркүйектің соңына қарай 151-ші бригада желіде болды, ал 149-шы бригада қолдау көрсетіп тұрды. 5-ші шекарашылар мен 6-шы Дархам жеңіл жаяу әскерлері мөлшері жетпей, келесі шабуылда немістің Флерс желісіне қарсы күресу үшін біріктірілген батальонға біріктірілді, ал 5-ші Нортумберленд фузилерлері желіге ие болды. 1 қазанның түстен кейін, қарқынды артиллериялық атқышудың артынан шабуыл жасалды, ал бірінші неміс желісі аз шығынмен басып алынды, біріктірілген батальон неміс қолдау траншеясын жаулап алды. Тек оң жақта, 6-шы Дархам жеңіл жаяу әскері ашық жақта болған жерде, күшті шайқас болды, олар бірінші желіден ығыстырылып, кейін қайтадан басып алды. Сол күні кешке 9-шы Дархам жеңіл жаяу әскерімен күшейтіліп, бірінші желі ұсталып, 2 қазан күні сағат 1-де екінші желі басып алынды. Осы шайқас кезінде 9-шы жасақтың командирі, лейтенант-полковник Роланд Бойз Брэдфорд Виктория шарпысын жеңіп алды. 3 қазанда дивизия 23-ші дивизиямен ауыстырылып, артиллерия, инженерлер мен пионерлерді қоспағанда, Милленкортқа қарай жүріп кетті, олар 23-ші дивизияға қолдау көрсету үшін қалды. Дивизия демалып, қайта жабдықталған кезде майдан алға жылжуын жалғастырды, ал 50-ші дивизия әрекет еткен аймақта 7 қазанда Ла-Сарс қабылданып алынды. 50-ші дивизия 24 қазанда 9-шы дивизиядан желіні қабылдап, майданға оралды. Бұл кезде ауа райы нашарлап, траншеялардағы жағдай нашарлады: суық, ылғалды күн; лай жиі және көп.

Бут де Варленкур

Сызықтың алдында, бұл аймақтағы британдықтардың артында байқауға мүмкіндік беретін, басқаша ерекше емес, балшықтан жасалған Бутте де Валенкорт орналасқан. Бұл келесі шабуылдың нысанасы болды. Негізгі неміс фронты (британдықтар "Grid" деп атады) буттаның артында, ал алдыңғы жағында ("Butte") тағы бір траншеямен жалғасты. Көп жаңбырлар мен сазды жерлер бастапқыда 26 қазанда жоспарланған шабуылды 28-іне, содан кейін 1 қарашаға, содан кейін 5-іне кейінге қалдыруға мәжбүр етті. Осы уақытқа дейін неміс артиллериясы мен қиын жағдайлар майдан шебіндегі бригадаларды шаршатып жіберді, ал 4 қарашада 151-бригада 149-шыны алмастырды. 4-5 қараша түнде қайтадан қатты жаңбыр жауды, ал алға жылжу басталғанда саз оны жырқырап бара жатқан шұңқырдың артына түсіп кетуіне әкелді. Алдыңғы екі жақтағы шабуылдардағылардың екеуі де фланкілік атысқа түсті, ал оң жақта 8-ші Дурхэм жеңіл жаяу әскері британдық траншеялық минометтер мен артиллерияның "қысқа" оқтарынан да зардап шекті, "Butte" траншеясының алдында тоқтатылып, кері шегінуге мәжбүр болды. Ортада 6-шы Дурхэм жеңіл жаяу әскерінің тағдыры әртүрлі болды, оң жағы 8-шіге ұқсас жағдайда болды, ал сол жағы "Grid" траншеясында бекініс құруға қол жеткізді. Сол жақта таңертеңгі уақытта 9-шы Дурхэм жеңіл жаяу әскерлері таудың батысына қарай карьерді, шығысына қарай "Grid" траншеясының бір бөлігін, кейіннен батысына қарай тағы бір бөлігін алды. Түстен кейін немістер қарсы шабуыл жасап, британдықтардың күш-жігерін тоқтату үшін артиллерияны қолданды, ал 9-шы батальон 6-шы бригаданың бір бөлігімен және бригаданың пулемет ротасының бір бөлігімен бірге кешке дейін тұрып берді, содан кейін олар бастау сызықтарына қайта шегінді. 151-бригаданың жаяу әскер батальондары барлық дәрежедегі 967 адамды жойды, өлгендер, жараланғандар немесе жоғалғандар, ал пионерлер мен пулемет компанияларымен бірге жоғалтулар 1000-ға жақындады. 14 қарашада дивизияға буттаның маңында неміс окоптарын салуға арналған жерге шабуыл жасау тапсырылды. 149-бригада "Grid" желісінің бір бөлігін иеленіп, оны түнде ұстап тұруға қол жеткізді, бірақ келесі күні ауыр қарсы шабуылдан кейін кері қайтарылды. Бригада мен оның қолдау бөлімшелері 889 адамды жоғалтты, өлгендер, жараланғандар немесе жоғалғандар. 20 қарашаға қарай дивизия 1-ші және 48-ші (Оңтүстік Мидленд) дивизияларымен алмастырылды. Арғы аймақтарға және Альберт қаласының әкіміне жұмыс мәліметтерін жеткізгеннен кейін, 1 желтоқсанда дивизия Байзио ауданына көшіп барып, оқуды бастады. 1917 жылдың бірінші күні дивизия Соммаға оралып, алдыңғы шайқастардың оң жағындағы сызықты басып алды. Тек артиллерия ғана белсенді болды, екі жақтың жаяу әскері ауа райымен күресіп жатты: Сіздер осы алдыңғы бекеттердің маңында жердің жай-күйі туралы ешнәрсе білмейсіздер. Қайда қараса да, қара балшық пен судың бірдей шексіз көлемін көрді, барлық жерде ескі траншеялардың қалдықтарымен шомылдыру рәсімінен өтті және қайда жүрсе де, адам сансыз қабық тесіктерінің арасында сүрінді немесе сырғыды. Күн сайын британдықтар да, немістер де жолдан адасып, жаудың қатарына түседі. Түнде батпақта жүріп, көп өліктерді көруге болады, кейбіреулері жартылай батпақ болып қалған. Қыс біткенше олардың бәрін де саз жұтып кетеді. Дивизияның артиллериясы қайта ұйымдастырылды, 252-бригада бөлініп, қалған бригадаларға бөлінді. 28 қаңтарда 1-Австралиялық дивизиямен алмастырылып, қысқа уақытқа демалғаннан кейін дивизия 16 ақпанда Фукаукур маңында Сомның оңтүстігіне орналастырылды. Бұл секторда да тыныштық орнады, ал траншеялық рейдтер наурыз айында ғана басталды, өйткені басқа секторларда немістер Гинденбург желісіне шегінгенін білді. 5 наурызда дивизия 59-шы (2-ші Солтүстік Мидленд) дивизиясымен алмастырылды (артиллерия 23 наурызға дейін қалды, ал 25 наурызда Аррас шайқастары үшін бомбалауға көмектесу үшін VII корпусқа ауыстырылды) және оқу үшін Мерикуртқа ауыстырылды. 8 сәуірде дивизиялар Авесс аймағына көшіп барды.

Аррас шайқасы

Дивизияның артиллериясы 2 сәуірден бастап Аррас майданында, Боран және Агни маңында 56-шы (Лондон) дивизиясының бұйрығымен әрекетке кірісті, ал 8-9 сәуір түнінде алғаш рет газ снарядтарын қолданды.

Скарптың бірінші шайқасы

Шабуыл 9 сәуірде басталды, дивизияның 149-шы және 151-ші бригадалары алдыңғы қатарда болды, 11 сәуірде Ванкурттың шығысындағы 14-ші (жеңіл) дивизиясын ауыстырып, 56-шы (оң жақта) және 3-ші дивизиялармен қанаттас болды. 14 сәуірде 151-ші бригада Хеннельдің шығысындағы биік жерді және 13 сәуірде құлаған Ванкурт мұнарасы орналасқан биіктікті басып алу үшін шабуылға шықты. 17 сәуірде 7-ші Нортумберленд фюзельерлері оны басып алғанға дейін биіктік маңында шайқас жалғасты.

Екінші Скарп шайқасы

23 сәуірде 150-бригадаға, 151-бригаданың қолдауымен, алғашқы мақсат ретінде Ванкурттың шығысындағы қыратты басып алу, екінші мақсат ретінде – Черизи ауылына дейін жерді жаулап алу міндеті жүктелді. Шабуылды екі танк қолдады, бірақ әскерлер өздерінің қарқынды шабуылына тап болды және немістердің оқ жауына да ұшырады. Бастапқы батальондар (4-ші Шығыс Йоркшир және 4-ші Грин Ховардс, 5-ші Дурхэм жеңіл жаяу әскерінің екі ротасымен күшейтілген) алғашқы мақсатқа жетті, бірақ екі батальонның да қанаттары ашық қалды және олар тез арада қарсы шабуылға ұшырады. Бір сәтте 4-ші Шығыс Йоркшир батальоны толық қоршауға түсті, бірақ екі батальон да британдық шепке қайта оралуға қол жеткізді. Капитан Хирш жасаған ерлігі үшін Виктория кресімен марапатталды. Екі қанаттағы дивизиялар – 15-ші және 30-шы – бастапқы позицияларына қайта шегінуге мәжбүр болды. Сол күні кешке тағы бір шабуыл ұйымдастырылды, онда 150-бригада 5-ші шекарашы және 151-бригададан 9-шы Дурхэм жеңіл жаяу әскерімен күшейтілді. Бұл шабуыл сол таңғы мақсатты қайтадан басып алып, 500 метрлік майданның бойында 1600 метрге жылжыды, сондай-ақ таңертең немістердің қолында қалған британдық жаралыларын құтқарып, тұтқынға алды. Күні бойында 1466 офицер мен сарбаз қаза тапты, жараланды немесе жоғалып кетті. 14-ші дивизиямен алмастырылғаннан кейін, артиллериясы қолдау үшін қалғаннан басқа, дивизия Кутурль маңында резервке көшті. 2 мамырда дивизия Ванкурттың батысындағы Скарптың үшінші шайқасына резервке жіберілді, бірақ шайқасқа қатыспады. 149-бригаданың 33-ші дивизияны Сен-Лежер маңында алмастырып, 4 күн желіде болғаннан басқа, дивизия маусымның ортасына дейін демалып, жаттығулар жасады, содан кейін Аррас майданына оралып, Шериси маңында 18-ші (Шығыс) дивизиясын алмастырды. Дивизияның артиллериясы қайтадан оның құрамына енді, сондай-ақ бастапқыда 33-ші және 56-шы дивизиялардың әрқайсысынан бір бригада және 18-ші дивизияның барлық артиллериясы қосылды. Ауа райының және жер жағдайының жақсаруымен екі тараптан да тыңшылық және траншея шабуылдары күшейді, дейін дивизия қазан айының басында 51-ші дивизиямен алмастырылды. 23 қазанға дейін дивизия тағы да Салиентте болды, 34-ші дивизияны Ипрес-Штаден теміржолында алмастырып, 149-шы бригада алдыңғы қатарда, 150-ші бригада қолдау көрсетіп орналасты.

Үшінші Ипр шайқасы

Елу шаршы миль көлеміндегі лай мен лас, әрбір жарылған снаряд қорқынышты қалдықтарды шығарып, сипаттауға келмейтін сасық иістерді көтеріп тұрды; және бәрінің үстінен өлімге әкелетін қыша газының ауруы сезіліп тұрды. Шабуылдың алдындағы түні жаңбыр жауып, қиын болған жерді одан да қиындатты, ал 26 қазан күні таңертең 149-шы бригада өзінің жылжу оқ атуынан қалып қойды. Мақсатты бетоннан жасалған екі қатар бункерлер қорғады, оқ-дәрі сынықтарынан зардап көрмеді, және кейбір неміс окоптарына жеткенімен, шабуылға қатысқандар өлтірілді немесе бастапқы сызықтан 150 метр алға жылжытылды. Сол түні 150-ші бригадамен ауыстырылған 149-шы бригада 1118 офицер мен сарбазды өлтіріліп, жараланып немесе жоғалып кеткен күйі жоғалтты. 9 қарашада 17-ші (Солтүстік) дивизиясымен ауыстырылған дивизия 13 желтоқсанда 33-ші дивизияны Пашендейл ауылының ешқандай ерекшелігі жоқ қираған қалдықтарының шығысы мен оңтүстігінен босатып, қайтадан желіге оралды. 1918 жылдың 5 қаңтарында 33-ші дивизиямен салыстырмалы түрде тыныш болғаннан кейін дивизия жеңілдетілді.

Қайта ұйымдастыру

1918 жылдың ақпан айында, адам күшінің жетіспеуі салдарынан, бригададағы әскери бөлімдер төрт жаяу әскер батальонынан үшке дейін қайта ұйымдастырылды. Бұл, ішінара, британ үкіметінің батыс майданға жаңа сарбаздарды жіберуге тартынғандығынан туындады, олардың "босқа" жұмсалуынан қорқып еді. Дивизияның ешбір батальоны таратылмады, бірақ 7-ші Нортумберленд фузилерлері 42-ші (Шығыс Ланкашир) дивизиясына берілді, 5-ші Дурхам жеңіл жаяу әскері 150-ші бригададан 151-ші бригадаға ауыстырылды. Одан 5-ші шекарашылар мен 9-шы Дурхам жеңіл жаяу әскері дивизияны тастап, тиісінше 66-шы (2-ші Шығыс Ланкашир) дивизиясы мен 62-ші дивизиядағы ізашар батальондары болды. Ақпан айының соңында дивизия 33-ші дивизиямен қайта алмастырылды. Наурыз айының басына дейін оқу-жаттығулар Визерн аймағында жүргізілді, содан кейін дивизия Сомманың оңтүстігіне Бесінші армия резервіне жіберілді.

Көктемгі шабуыл

Ресейлік қару аяқтағаннан кейін немістердің Шығыс майданнан босатылған әскерлерін Батысқа шабуыл жасау үшін қолданатыны мәлім болды. Терең қорғанысқа дайындық жұмыстары басталды, бірақ алғашқы шабуылға дейін толық аяқталмады. Сол көктемде дивизия 19-шы, 21-ші және 25-ші дивизиялармен бірге немістердің үш шабуылына іліккендіктен, ерекше қиын жағдайға түсті.

Соммадағы алғашқы шайқастар, 1918 жыл

Дивизия 9 наурызда Харбоньер ауданына келді, жаттығулар жүргізу үшін 12 сағаттық дайындықпен. Дивизияның инженерлері мен пионерлері 15 наурызда XIX корпустың қорғаныс жұмыстарына көмектесу үшін алға жіберілді. Шабуыл, қалың тұманның көмегімен, 21 наурыз күні таңертең басталды, және дивизияға Пьерон мен Сент-Квентин арасындағы қорғаныстың артқы "Жасыл" желісіне, Поэуиллидің солтүстігіне және римдік жолға орналасу бұйрығы берілді. 22 наурыздың таңында ұзақ марштан кейін шаршап келген дивизия барлық үш бригадасын желіге жайғастырды. Сол күні таң мен түстен кейін 24-ші және 66-шы дивизиялар олардың желісі арқылы шегінді, ал сағат 16:00-де алғашқы неміс шабуылдары басталды. Шабуыл барлық бригадалық бағыттарда болды, кейбір батальондар кері шегінуге мәжбүр болды, ал резервтік батальондар үздіксіз фронтты сақтап тұру үшін қолданылды. Кешке "Жасыл" желіден шегіну бұйрығы берілді, ал ертесіне таңда одан да шегіну туралы бұйрықтар келіп түсті. Бірақ жаңа желі орнатылғанша, және артқы күзетшілер немістермен шайқасқанда, Сома өзеніне қайтаруға бұйрық берілді. Кейде қаһарлы шайқастардан кейін, шаршаған дивизияның әскерлері 8-ші дивизия арқылы Этерпиньи, Бри және Сент-Кристо Бриоста Соманы кесіп өтті. 24 наурызда дивизияның көп бөлігі Соманың батысында, Асевильерс және Эстрее Деникорт маңында қорғаныс желісін басып алды. Осы кезде дивизияның бригадалары 8-ші дивизияның (150-ші және 151-ші бригадалар мен пионерлер, 7-ші Дурхам жеңіл жаяу әскері, жаяу әскер ретінде соғысқан), 66-шы дивизияның (149-шы бригада) және кейін 20-шы дивизияның (150-ші бригада) бағынысында болды. Келесі екі күнде шабуылдаушы топтардың үнемі енуі және флангтардың ашық қалдыруы 50-ші дивизияның әскерлерін Шольнен Соммадағы Керлуға дейін шегінуге мәжбүр етті. 25 наурыздың түстен кейін, шығынға ұшырағандықтан, 150-ші бригада 540 офицер мен сарбаздан тұратын бірыңғай құрамдық батальонға қайта құрылды. Келесі күні, 26 наурызда, 149-шы бригада қайта қосылған дивизия, бұйрықтармен және немістердің тығыз шабуылымен, 150-ші және 151-ші бригадалармен бірге, әлі де 8-ші дивизияның бағынысында қалды. 27 наурызда осы желідегі неміс шабуылдары тоқтатылды, бірақ Вавиль маңындағы шатасқан бұйрықтар 149-шы және 151-ші бригадалардың бір бөлігінің кері шегінуіне себеп болды, олар кейін қарсы шабуыл жасап, жоғалған жерді қайтарып алды. Келесі бірнеше күнде тағы да шегіну туралы бұйрықтар келіп түсті, немістер үнемі тығыз ізденіп, алдымен Каикс пен Сейо арасындағы, содан кейін Мезиер мен Демуан арасындағы желіге дейін шегінді. Шаршаған әскерлер 30 наурызда қарсы шабуыл жасады, 150-ші бригаданың құрамдық батальоны немістерді (сол кезде де шаршаған) Морейл орманынан ығыстырып шықты. Неміс шабуылдарының соңғы күшпен жасалған ұрысы 50-ші дивизияның әскерлерін 31 наурызда Лусе өзенінен итерді, ал 1 сәуірде дивизия жеңілдетуге кірісті. Сомме шайқасының ең жаман жағы, ауыр шығындардан басқа, әрине, адамдардың қатты шаршауы мен ұйқысыздық болды. Адамдар қауіпке қарамастан ояу бола алмады, ал ең аз тынығу оларды терең ұйқыға жетеледі. Кез келген төсек жақсы төсек еді – жол жиегіндегі тас үйіндісі, арық, ашық дала, көлбеу жағалау. Суық пен аштық ұйқыға деген табиғаттың күшті талабына ұмытылды. Морейлден өтіп бара жатқанда, Жақсы жұма күні кешкісін адамдар есік алдында үш-төрт минут ұйықтап, бірнеше метр жүріп, тағы бір есік алдында ұйықтады. Р. В. Каллин, 50-ші дивизияның капелланы Дорие аймағына қайта жиналғанда, артиллерияны (Амиенді қорғауға қалған) есептемегенде, дивизияның барлық саптары 6000-ға жуық болды.

Лис шайқасы (1918)

Сомма шабуылынан бұрын осы аймақта неміс шабуылы мүмкін деп есептелген, бірақ шайқас басталғанда он дивизия Ипрден оңтүстікке жылжытылды. Қайтарылған дивизиялар шаршаған және әлсіреген, олардың ішінде 50-ші дивизия да болды. Дивизияның құрамын жаңа түлектер, түрлі полктердің батальондарынан келгендер, әртүрлі әскери базалардан "іріктелген" ветерандар және асығыс түрде "В санатындағы" деп жіктелген жауынгерлер толықтырды. Сомме шайқасында жоғалған тәжірибелі офицерлер мен сержанттардың көп санының орнын толтыру мүмкін болмады. 7 сәуірде дивизия Бірінші армия резервіндегі XV корпусының құрамына кірді, 151-бригада Эстаирде, ал дивизияның қалған бөлігі Португалия экспедициялық корпусының 2-ші португал дивизиясын ауыстыру жоспары бойынша Мервиллде орналасты. 9 сәуірде неміс шабуылы басталды, португалдарды кері шегіндірді, 151-бригада Ла Горг және Лестремге жылды. Түске дейін 6-Дурхам жеңіл жаяу әскері Левентиде жаумен байланыс орнатты. 150-бригада Эстаирде Лиз өзеніне, ал 149-бригада солтүстікке қарай жылжыды. Кешке қарай 6-Дурхам жеңіл жаяу әскері Лизге кері ие болды, құрамында төрт офицер мен 60 сарбаз қалды. 8-Дурхам жеңіл жаяу әскері Лестрем маңындағы Лау өзенінде компания және взвод деңгейіндегі бекіністерді ұстап тұрды, бірақ олардың бекіністері басып алынды, кешке дейін аздаған сарбаздар ғана Лизге қайтарыла алды. 149-шы және 150-ші бригадалар немістердің Лиз арқылы жылжуына кедері келтірді, сол түні дивизия ұстаған көпірлер жарылды және бүкіл желі Лизге қайтарылды. Келесі екі күнде, артиллерия мен минометтердің күшті қолдауымен, немістер дивизия әскерлеріне қарсы баяу жылды, нәтижесінде желі оқшауланған шағын топтардан тұратын болды, олар кейбір жағдайларда 30 сағат бойы шайқасты. Менің ойымша, сол түні бізді құтқарған жалғыз нәрсе – Эстаир мен Неф-Беркиннен немістер тапқан ішімдік мөлшері болды, өйткені мен өмірімде олардың сияқты шу шығарған ешкімді естімедім. 12 сәуірде дивизияның желісі Мервиллдің солтүстігінде және солтүстік-батысында жұқарып, ұйымдаспады; ол күшті шабуылға төтеп бере алмады, тек 149-бригада сол күні немістердің баяу жылжуына қарсылық көрсете алды. Түнде және келесі күні таңертең дивизия 5-дивизиямен ауыстырылды және резервтік желіге алынды. Дивизияның қолдау бөлімдерінен құралған қосымша батальондарды пайдалану дивизияның күшін (артиллерияны есептемегенде) 55 офицер мен 1100 сарбазға дейін азайтты.

Айн шайқасы

Корпус пен армия қолбасшылары (генерал сэр Х. С. Хорн) дивизияны немістерді баяулатудағы табысы үшін мақтады, бұл резервтерді жеткізуге уақыт берді. Дивизия жаңадан келген сарбаздармен күшін қайта толықтыра бастады және 23 сәуірде Амин маңындағы француз дивизияларын алмастыру үшін, тыныш деп есептелген Эйн аймағына көшуге бұйрық алған кезде Рокэтоар ауданында оқу-жаттығулар жүргізіп жатты. 50-дивизия 8-ші, 21-ші, 25-ші және кейін 19-шы дивизиялармен бірге француздың 6-шы армиясының басқаруындағы IX корпус құрамына кірді. 27-28 сәуірде келген дивизия 5 мамырда Понтаверт пен Шодардс арасындағы Шем де Дамс қыратындағы 7700 метрлік фронтқа барлық үш бригадасын орналастырды, ал Айн өзені олардың артында болды. Генерал Дюшеннің бұйрығымен олар алдыңғы қатарда аз қорғаныспен шоғырландырылды. Дивизия осы «тыныш фронтты» жаңа сарбаздарды дайындауға пайдаланды. Ешкімнің жеріне барлау тобы жіберілді, ал 25 мамырда тұтқын алынған траншеялық шабуыл жасалды. Тәжірибелі әскерлер бұрыннан шабуылға дайындық белгілерін байқаған, бұл 26 мамырда дивизияға расталды. 27 мамыр күні таңғы сағат 1-де шабуыл басталғанда, 3719 неміс зеңбірегі 24 шақырымдық фронтқа газ бен жарылғыш заттарды атты. Британдық және француз артиллериясы да үнсіз қалды, ал алдыңғы қатар мен штаб арасындағы байланыс үзілді. 28 неміс дивизиясының шабуылы кейбір жерлерде тегіс етіп жойылған алдыңғы қатарды басып алды. Алдыңғы қатардағы шоғырлану, шабуыл жасаушылардың тактикалық кіріп-шығуына көмектесті, нәтижесінде 150-бригаданың көп бөлігі қоршалып, тұтқынға алынды. Кейін 5-ші Дурхам жеңіл жаяу әскерінің және 5-ші Нортумберленд фюзельерлерінің қалдықтары, олардың бригадаларының резервтік батальондары, сондай-ақ басқа артта қалғандар – жаяу әскерлер, пионерлер мен инженерлер Чоддардесте 149/151-бригаданы құрады. Алдыңғы қатардағы батальондардың көбі қашып құтыла алмады. Дивизияның артиллерия бригадалары барлық зеңбіректерін жоғалтты және күнінің басында қоршалып, көптеген сарбаздары тұтқынға алынды. Тіпті Бориодағы дивизия штабы да көшуге мәжбүр болды және одан адамдар тұтқынға алынды. Кешке қарай дивизия 5106 офицер мен сарбазды – қаза тапқандарды, жараланғандарды және жоғалғандарды (көбінесе тұтқынға алынды) жоғалтты. Дивизияның қалдықтары кері шегінетін кезінде басқа дивизиялармен араласып кетті, лейтенант-полковник Стид басқаратын топ 30 мамырда 74-бригадаға қосылды. Дивизияның қалған бөлігі 31 мамырда Верт-ла-Гравельге көшірілді, онда олар шамамен 700 жаяу әскерін жинауға ғана қол жеткізе алды. Артта қалғандар келе берді, ал 4 маусымда 149-шы, 150-ші және 151-ші батальондардан тұратын, жалпы саны 1400 адамнан тұратын генерал Маршалдың қосымша күштері деп аталатын үш әлсіз батальоннан тұратын күш 19-шы дивизияға жіберілді және 7 маусымда Бои-д'Элизеге жасалған неміс шабуылын тоқтатуға көмектесті. 8 маусымда лейтенант-полковник Стидтің батальонымен күшейтілген бұл қосымша күш 19 маусымда дивизияға қайта қосылды.

Қайта құрастыру

Маусым айының соңында британдық аймаққа қайта оралуға дайындалып жатқанда, дивизияға бөлімшелерін кадрлық құрамға дейін қысқарту туралы бұйрық келді: жаяу әскер батальондары үшін 10 офицер және 51 қатардағы сарбаз. Осы кадрлар мен артық қызметкерлер 5 шілдеде Хэппиге келген кезде дивизияны тастап кетуі керек болды. Жаяу әскер бригадалары Салоникадан (көптеген сарбаздары безгекке шалдыққан), Палестинадан бір және 1914 жылдың тамызынан бері Францияда болған екі батальоннан қайта құрылды. Артиллерия бригадалары да қайта құрылып, пионерлер жаңа қызметкерлермен алмастырылды.

Жүз күн

Оқудан кейін, маляриямен емделіп жатқан сол әскерлер күніне төрт сағатпен шектелді. Дивизия 3-5 қазан аралығында Боревиор шайқасына қатысып, Сент-Квентин каналының Рикеваль туннелінің солтүстік жағындағы Ле Кателет және Гоу ауылдарын жаулап алды. Дивизия Сельде қайтадан шайқасқа түсті және 25 қазанға дейін Мормаль орманның батыс жиегіне жетті. Дивизия шептен алынып, Сольре-ле-Шатода демалысқа шықты, сол кезде келісім күшіне енді.

Медициналық

1-ші Нортумбриялық далалық медициналық қызмет. Бейбіт уақыттағы штаб-пәтері – Ньюкасл
2-ші Нортумбриялық далалық медициналық қызмет. Бейбіт уақыттағы штаб-пәтері – Дарлингтон
3-ші Нортумбриялық далалық медициналық қызмет. Бейбіт уақыттағы штаб-пәтері – Халл