Кіріспе
1973 жылы Джон Уиндхамның қысқа әңгімелер жинағы
«Марстың ұйықтағандары» – британдық жазушы Джон Уиндхамның (Джон Бейнон Харрис ретінде) бес ерте шығармасының (бір қысқа әңгіме және төрт повесть/новелла) жинағы. Бұл жинақ жазушының қайтыс болғаннан кейін 1973 жылы Coronet Books баспасында жарық көрді.
"Марстың ұйықтап жатқандары" фильмінің қысқаша мазмұны
Алдыңғы романның соңында, «Марсқа жолдама» британдық ғарыш кемесі «Глория Мунди» Марстан КСРО кемесінің сол уақытта кететінін күтіп шықты. Бірақ ол кеме шықпады. «Марсқа жолдама» кітабында британдықтардың Жерге аман-есен жеткені айтылады, бірақ бірнеше жыл өткен соң кеңес кемесінен әлі де хабар жоқ. Осы әңгіме олардың тағдырын баяндайды. Алдыңғы оқиғада кеңес және британдық экипаждар Марстың қонған жерлерінің маңындағы бөлігін зерттеді, өсімдіктерді – ежелгі каналдардың жағасында өсетін бұталар түрінде тапты, олардың ішінде әлі де су бар еді. Планетада сондай-ақ Жерден келгендерге жаулы жасанды интеллект роботтары да болды. Олар органикалық тіршілікпен бақыланбайтын, жабайы машиналар сияқты көрінді. Осы роботтармен болған қақтығыстар мен британдық экипажбен болған дұрыс емес шайқас салдарынан кеңес экипажында енді төрт адам қалды. Жерге қайтуға дайындалып, олар миссияларының тағдырын талқылайды – бастапқыда Жердегі елдер арасында Марсқа бірінші болып жету жарысы. Британия мен «Глория Мунди» жарысты жеңіп, кеңестік және американдықтардан бұрын Марсқа жетті (олардың зымыраны Марсқа жеткенде құлап, аман қалғандар жоқ). Кеңесшілер «Глория Мунди» Жерге жетсе, содан кейін кеңестіктер қайтып келіп, британдықтар емес, олар Марсқа бірінші болып қонды деп мәлімдесе, әлем қалай реакция жасайтынын болжайды. Олар: «Бізге сенбейтін жандар да болады», – дейді. Алайда, егер олар британдықтардан бұрын үйге қайта алса, онда КСРО Қызыл планетаны бірінші басып алғанын мәлімдей алады, ал британдықтарға сенбейді. Екі ғарыш кемесі де ұшып шығуға дайын, кеңесшілер өз кемелерінің жылдамдығын арттыру үшін қозғалтқыштарын күшейтуді жоспарлап отыр. Бірақ ұшып шыққанда кеңес кемесі бұзылып, Марсқа құлап түседі. Кеме салыстырмалы түрде зақымдалмаған және төрт экипаж соққыдан аман қалғанмен, кеме бүйірімен қонды және оны ұшып көтерілу үшін түзетуге мүмкіндіктері жоқ. Ең жаманы, екінші рет сынауға отын жетпейді. Марста қалып қойған, қираған кемесінің айналасын жау роботтары қоршап алған кеңесшілерді марсиан басқарған озық және қуатты роботтар құтқарады. Адамша көрінетін ол, бұрынғы оқиғада британдық экспедициясы (бірақ кеңестіктер емес) кездескен марсиандардың бірі. Оның машиналары жабайы жасанды интеллекттерді қуа жөнеп, кеңесшілерге кемеден шығуға мүмкіндік береді. Жоғары технологияны қолдана отырып, марсиан экипаж мүшелерінің бірінің санасын өзгертіп, олармен қарым-қатынас жасай алады. Марсиан кеңес экипажына олармен не істеу керектігін шешкенше, оларды өздерінің қоршалған қалаларының бірінде қауіпсіздікте ұстауды ұсынады. Кеңесшілер көп нұсқасы болмағандықтан келіседі. Оларды Марстың жақын маңдағы қаласына роботтар жеткізеді. Олар қаланың жақсы жұмыс істеп тұрғанын, толық автоматтандырылғанын және олардың қажеттіліктеріне сай келетін тұрғын үйлері бар екенін байқайды. Алайда, онда ешкім тұрмайды. Қаладағы пәтерде марсиан олармен басқа елді мекеннен бейнеэкран арқылы байланысады. Марсиан кеңесшілерге марсиандардың өздері сияқты өліп бара жатқан халық екенін түсіндіреді. Бір кезде құнарлы және өмірге толы болған Марс планетасында судың тапшылығы пайда болды. Өзендер құрғаған сайын, оның өмірі де құрып кетті. Тіпті суды көбірек алу үшін мұздықтарды ерітуге тырысқан. Бұл біршама уақыт жұмыс істесе де, ақырында тіпті осы су да сарқылып, тек бірнеше ұрпаққа ғана болмайтын жағдайды болдырмады, ал планетаның құлдырауы жалғасты. Марсиан өзінің халқының саны азайып бара жатқанын және олардың ақырында жойылып кетуін күтетінін айтады. Роботтарды сұрағанда, кеңесшілерге марсиандар жасанды интеллект түрлерін қалай тәжірибеден өткізгендерін айтады және роботтарды өздерінің мұрагерлері және эволюциялық балалары деп санайды. Романның басында кездескен бүлікші ЖЗ-лар ертедегі әрекеттер еді, олар қазір марсиандардың бақылауынан тыс өмір сүреді. Алдымен, қалада қажетті жұмыстарды орындайтын, олардың бұйрықтарына мойынсұнатын, әрі басқа да заманауи роботтар пайда болады. Марсиан жерліктердің өз әлемінен кетуін аңсап, оларға көмектесуге дайын екенін білдіреді. Ол кеңесшілерге қалада қонақ ретінде тұра алатындарын, ал роботтарға кемелерін жөндеуді және Жерге оралу үшін отын құюды тапсыратынын айтады. Британдықтармен бұрын кездескендіктен, марсиандықтар қалада адамдарға қолайлы атмосфера мен тағам дайындауға қабілетті екеніне сенімді. Жөндеу жұмыстары аяқталғанша күтіп отырып, кеңесшілер тастап кетілген қаланы зерттейді. Олар бірнеше қызықты машиналар мен құрылғыларды табады, ал инженерлері олардың еліне капиталистік елдерден артықшылық беретін бірнеше озық технологияны алып кетуге болатынына сенімді. Марсиандық өркениеттің құпиясын білу Жерге қайту жарысын ұтылудан гөрі маңыздырақ (Глория Мунди қазірге дейін соншалықты алға кеткен болар, оны қуып жете алмайсыз). Бірнеше күн зерттегеннен кейін экипаждың екеуі қаланың тереңінен үлкен сақтау бөлмесін табады. Ішінде сұйыққа толы капсулалар көп, олардың ішінде сырттай өлі марсиандар бар. Біреуін ашқанда, олардың ішіндегі адамның тірі екенін таңғалысып біледі, бірақ марсиан әйелі контейнер ашылғаннан кейін тез қайтыс болады, бұл дұрыс емес жандандырудан туған жарақаттардың салдары болуы мүмкін. Барлық капсулаларда бір түрімен ұйықтап жатқан марсиандар бар екенін түсінген соң, кеме дәрігері екінші біреуін жандандыруға тырысады. Бұл жолы кеңесшілер капсуланы өздерінің пәтеріне әкеліп, марсианды оятуға тырысқаннан бұрын медициналық жабдықтарын дайындайды. Олардың күш-жігері сәтті аяқталады, ұйықтаған адам оянып, процестен аман қалады. Жазылғаннан кейін ол өзгертілген кеңесшімен сөйлесіп, өзінің өткені туралы айта алады. Ол бұрынғыда әлем құрғап бара жатқан кезде көптеген жылдар бұрын өмір сүрген үлкен марсиан халқының бір бөлігі болған. Сол кезде мұздықты еріту жобасы олардың өркениеті үшін ең үміткер болып саналды. Бұл үлкен жұмыс көп жылдарға созылар еді, роботтардың көмегімен тек бірнеше марсиандарды бақылауға жеткілікті болды. Суды және ресурстарды сақтау үшін халқының көп бөлігі ондаған жылдарға ұйықтауға келісті. Олар әлем қайтадан құнарлы болғанда, осы жобаны басқарған ұрпақтар оятар еді. Ол қазіргі әлемді көріп қатты таң қалды – оның күнінен гөрі нашар және шөлді. Ол және басқа ұйықтағандар бастапқы көзделгеннен әлдеқайда ұзақ уақытқа ұйықтаған болуы керек. Кеңесшілер осының салдары туралы пікірталас жүргізеді, не болғанын болжайды. Олар марсиандардың алғашқы буындары жақсы ниетпен жоспарға кірген, бірақ полюстерді еріткен кейінгі буындар ата-бабаларының келісімін бұзған деген қорытындыға келді. Олар барлық жұмысты жасап, барлық пайданы өздеріне қалдырғандықтан осы ұйықтаған адамдарды оятудың қажеті жоқ деп ойлаған. Енді әлем қайтадан құрғап қалды, ал ұйықтағандар мәңгілікке үнсіз қалаларда қалып қояды. Кеңесшілер осы ашылудан және оянған марсианның реакциясынан алаңдайды. Оған, оның әйеліне және барлық халқына жасалған қиянатқа ашуланып, қазіргі Марстың билеушілерін кінәлайды. Ол роботтарды да басқара алатынын және оны ұзақ уақыт бойы ұйықтатып ұстағандардан кек алатынын мәлімдейді. Жерліктер қандай әрекет ету керектігін талқылайды. Олар кеңесшілердің Жерге қайтуы олардың жақсы ниетіне байланысты болғандықтан, ұйықтағандарға келген әділетсіздікпен салыстырғанда, ескерту жасау керек пе, әлде ештеңе болмағандай жасаған дұрыс па? Соңында олар өзгертілген экипаж мүшесін бейне байланыс арқылы негізгі марсиандық елді мекенге хабарласып, ескерту жасауға көндіреді. Ол сонымен...