Бесс, Ахеменид сатрабы және таққа таласушы

Кіріспе

Ахеменид сатрапы және таққа талапкер (б.з.д. 329 жылы қайтыс болды)

Өзін Ахеменид патшасы деп жариялаған Бесс немесе Бесс (; ), сондай-ақ тақтың атымен белгілі V Артаксеркс (;; б.з.д. 329 жылдың жазында қайтыс болды), – Бактрияның шығыс Ахеменид сатрапиясының парсы сатрапы, сонымен қатар б.з.д. 330-329 жылдар аралығында Ахеменид империясының патшаларының патшасы деп өзін жариялаған. Билеуші Ахеменид әулетінің мүшесі Бесс Ахеменидтердің заңды билеушісі Дарий III-ні өлтіргеннен кейін билікке келді, содан кейін Македония патшасы Ұлы Александрға қарсы империяның шығыс бөлігін ұстап тұруға тырысты. Оның билігі, Бактрияны қоса, тез күйрей бастады, ол негізгі орталық болған. Согдияға қашып кеткен ол өз офицерлерімен тұтқындалды, олар оны Александрға тапсырды, ол оны Эсбатанада өлімге кесті. Бесс 11 ғасырғы парсы эпосы «Шахнамеде» Янусипар/Янушяр деген атпен кездеседі.

Атауы

"Бессус" (Βήσσος) – көне парсы тіліндегі *Bayaçā ("қорқыныштан сақтайтын") есімінің грекше транслитерациясы. Артаксеркс – грекше Артаксеркс (Αρταξέρξης) атауының латынша түрі, ал ол өзі көне парсы тіліндегі Artaxšaçā (𐎠𐎼𐎧𐏁𐏂𐎠, "әкімдігі шындық арқылы жүзеге асырылатын") деген мағынаны білдіреді. Ол басқа тілдерде де белгілі: элам тілінде Ир так ик ша ша, Ир да ик ша ша ша; аккад тілінде Ар та ʾ ḫа шá ис су; орта парсы және жаңа парсы тілінде Ardašīr.

Мансап

Бесс туралы ештеңе белгісіз, тек оның Ахеменидтер әулетінен екені ғана мәлім. Патшалар патшасы Дарий III билік құрған кезде Бесс империяның шығыс бөлігіндегі маңызды сатрапия – Бактрияның сатрабы тағайындалды. Б.з.б. 545–540 жылдардан бері Ахеменидтер билігінде болған Бактрия гүлденген және халыққа толы болды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, ауыл шаруашылығы, сауда, коммерция және қолөнер осы аймақта өркен жайды. Бактрия сатрабының лауазымы кейде «шығыстың орынбасары» сияқты мәртебеге тең болып келген. Бактрия сатрабы ретінде Бесс солтүстікке қарай Соғдия және Үндістанмен шектесетін аймақтарда билік жүргізе алды. Ол Орталық Азиядағы ирандық көшпелі тайпалар – сактар, дахалар және массагеттердің адалдығын сақтап тұрды. Ирантанушы Ричард Фолцтің сөзіне қарағанда, шығыс сатрапиялары іс жүзінде Бесске тиесілі болған. Б.з.б. 333 жылы Ісс шайқасында Македония патшасы Ұлы Александрға қарсы жеңіліске ұшырағаннан кейін Дарий III Бессусты көмекке шақырды. Бесс б.з.б. 331 жылы Александрға қарсы Гавгамела шайқасына қатысып, Дарий III-ке бактриялықтардан, соғдиялықтардан, үндістерден және сак одақтастарынан құралған жасақты ұсынды. Ол парсы әскерінің сол қанатын басқарып, Александрдың сол қанатына жасаған шабуылын тоқтатуды көздеді. Персиялықтардың шайқаста жеңіліске ұшырауынан кейін Бесс Дарий III-ге еріп Мидиядағы Экбатана қаласына қашты. Онда Бесс, басқа парсы сандарымен бірге, мысалы, хилиарх Набарзан және Арахосия-Дрангиана сатрабы Барсаентпен Дарий III-ге қарсы құлық жасады. Олар б.з.б. 330 жылдың ортасында Дарий III-ті тұтқындады, ал Бесс Ахеменид тегіне байланысты Ахеменид әскерлерінің басшысы болып тағайындалды. Дарий III-ті тұтқындау Александрға одан кек алуға себеп болды. Македония әскерлерінің қуып жететінінен қашып, Бесс пен бүлікшілер Дарий III-ті алтын тізбектермен байланған жабық арбада алып жүрді. Қашу үшін уақыт ұзарту мақсатында Бесс және оның серіктестері Дарий III-ті өлтіріп, денесін жол жиегіне тастады. Бұл құлық б.з.б. 330 жылдың шілде айында Геккатомпил маңында орын алды. Дарий III-тің денесін кейін Александр тапты және оны Персепольдегі патшалық мазартасқа жерледі.

Nothing is known about the background of Bessus, except that he belonged to the ruling Achaemenid dynasty. During the reign of the King of Kings Darius III , Bessus was made the satrap of Bactria, an important satrapy in the eastern part of the empire. Bactria, which had been under Achaemenid rule since 545–540 BC, was prosperous and populous. As shown by archaeological findings, agriculture, trade, commerce and handicraft thrived in the area. The office of satrap of Bactria seems to have occasionally been equivalent to a "vice‐king of the east" type of position. As the satrap of Bactria, Bessus was able to exert his rule over Sogdia to the north, and regions that bordered India. He managed to retain the loyalty of the Iranian nomadic groups in Central Asia, the Saka, the Dahae and the Massagetae. According to the Iranologist Richard Foltz, the eastern satrapies were practically Bessus' personal domain. Following the Persian defeat at the Battle of Issus against the Macedonian king Alexander the Great in 333 BC, Darius III summoned Bessus to aid him. Bessus later took part in the Battle of Gaugamela against Alexander in 331 BC, where he supplied Darius III with a contingent composed of Bactrians, Sogdians, Indians, as well as his Saka allies. He led the cavalry on the left wing of the Persian forces, with the intention of crippling Alexander's attack on that flank. Following the Persian defeat at the battle, Bessus followed Darius III in his flight to the city of Ecbatana in Media. There Bessus conspired against Darius III with other Persian grandees, such as the chiliarch Nabarzanes, and Barsaentes, the satrap of Arachosia–Drangiana. Together they arrested Darius III in mid 330 BC, with Bessus being chosen as the leader of the Achaemenid forces, probably due to his Achaemenid descent. The arrest of Darius III gave Alexander the pretext of avenging him. Fleeing from the pursuing Macedonian forces, Bessus and the rebels carried Darius III in a covered wagon, reportedly in golden chains. In order to buy some time for their escape, Bessus and his co conspirators killed Darius III and left his body by the road. The murder took place near Hecatompylus, in July 330 BC. Darius III's body was later found by Alexander, who had him buried in the royal crypt in Persepolis.

Билік

330 жылдың күзінде Бесс Бактрияның астанасы Бактрада өзін Әшемен империясының патшаларының патшасы деп жариялады және Артаксеркс V атты патшалық есімін қабылдады. Ол империяның шығыс бөлігін Александрға қарсы ұстауға тырысты. Оның билігі Бактрияны, негізгі орталықты; Спитамен және Оксиарт сияқты офицерлер басқарған Соғдияны; Орталық Азияның көшпелі иран тайпаларын; бастапқыда Александрға бағынған сатрап Сатибарзан басқарған Арияны; Барсаент басқарған Арахосия және Дрангияны; Бесс тағайындағаннан кейін Набаразан басқарған Парфия мен Гирканияны; және Батыс Үндістанды қамтыды. Бессустың билікті басып алуы және Орталық Азиядағы жаңадан күшейген қарсылық македониялықтар үшін жаңа мәселе тудырды. Егер олар Бессусқа қарсы тұруға үлгермесе, оның билікті басып алуы үкіметтегі өзгеріс ретінде қарастырылуы мүмкін, соның салдарынан Дарий III-нің өлімі маңызсыз болып қалар еді. Алайда Бесс империясы тез ыдырап бастады; Набарзан өзінің жағдайының үмітсіз екенін түсініп, Александрға бағынды және Багоас көмегімен кешірілді. Сатибарзан б.з.б. 329 жылы македониялықтармен жеңіліп, өлтірілді, ал Бесс оған көмектесе алмады. Сол кезде Барсаент македониялық әскерден қашып, Үндістанға қашты. Б.з.б. 1 ғасырдағы грек тарихшысы Диодор Сицилий (б.з.б. 30 жылы қайтыс болған) Бессустың Бактрияны қорғау жоспары болғанын және тұрғындарын тәуелсіздік үшін күресуге шақырғанын айтады. Ол 8000 бактриялық сарбаздан тұратын сатраптық әскер жинады, бұл Гавгамела шайқасында оның басшылығымен шайқасқан әскерлердің қалдығы болған сияқты. Алайда, Александрдың Хиндукуш тауларын кесіп өткені туралы жаңалықты алғаннан кейін, сол сарбаздардың көп бөлігі тарап кетті. Бесс қарсы тұрудың орнына Окс өзенінен өтіп, Соғдияға қашып кетті, онда Соғдиялықтардан, Хорезмдіктерден және «Танайс өзенінен тыс тұратын скифтерден» көмек алуға үміттенеді. Бактриядан қашқаннан кейін, оның көптеген бактриялық қолдаушылары одан алыстады. Канадалық тарихшы Вальдемар Хеккель Бессустың шын мәнінде аса танымал болмағанын айтады және оның ең көрнекті қолдаушылары өлтірілген немесе қашқан деседі. Бактрия және Соғдияның гипархтары мен жергілікті династиялары енді оқшауланғанын түсінді, сондықтан жеңіске – кем дегенде үлкен жеңіске – үміттенудің қажеті жоқ еді. Александр Гавгамеладағы жеңісінен бастап, өзін егемен билеуші ретінде ұстады және кейін бірнеше рет «Азия патшасы» деп танылды. Оның әрекеттері Әшемен империясының әкімшілік жүйесін жалғастыруды жоспарлағанын көрсетті, яғни Орталық Азиядағы жергілікті басшыларға өз билігін сақтауға рұқсат етіледі. Сонымен қатар, Александр өзінің көптеген бұрынғы қарсыластарын кешіріп қана қоймай, оларды бұрынғы сатрапияларына қайтарды. Осылайша, жергілікті билеушілер Бессусты өздерінің қауіпсіздігіне қауіп төндіретін адам ретінде қарастырды. Наутакада (қазіргі Шахрисабз) Бессусты Спитамен, Датаферн және Катан сияқты соғдиялық офицерлері тұтқындады. Содан кейін олар оны македониялық әскерге тапсырды. Бессустың тапсырылуы Спитамен мен Датаферн оны тастап кеткен ауылда болды. Оны Александрдың нұсқауымен, Бессусты қолғап және жалаңаяқ әкелуді бұйырған македониялық қолбасшы Птолемей ұстады. Бессусты бастапқыда жұрт алдында сауаттандырды, содан кейін оның құлақтары мен мұрны кесілді, бұл дәстүрлі парсы жазасы еді. Соңында оны Эсбатанға жіберіп, македониялықтар сонда өлім жазасын орындады. Өлім жазасын Дарий III-нің інісі Оксиатр басқарды.

In the autumn of 330, at the Bactrian capital of Bactra, Bessus declared himself King of Kings of the Achaemenid Empire, assuming the royal name of Artaxerxes V. There he attempted to hold the eastern part of the empire against Alexander. His domain encompassed Bactria, the main center; Sogdia, administered by officers such as Spitamenes and Oxyartes; the nomadic Iranian tribes of Central Asia; Aria, governed by the satrap Satibarzanes, who had initially surrendered to Alexander; Arachosia Drangiana, governed by Barsaentes; Parthia and Hyrcania, governed by Nabarazanes following his appointment by Bessus; and western India. Bessus' usurpation and the invigorated resistance in Central Asia created a new problem for the Macedonians. If they failed to confront Bessus, his usurpation could be seen as change in government, thus rendering Darius III's death irrelevant. However, Bessus' empire quickly started to fall apart; Nabarzanes, accepting his hopeless position, surrendered to Alexander and was pardoned with the help of Bagoas. Satibarzanes was defeated and killed by the Macedonian forces in 329 BC, before Bessus was able to help him. Around the same time, Barsaentes fled to India to escape the Macedonian forces. According to the 1st century BC Greek historian Diodorus Siculus (died 30 BC), Bessus had plans to defend Bactria, and urged its inhabitants to fight for their independence. He was able to muster a satrapal levy of 8,000 Bactrians, seemingly the remnants of the troops that had fought under him at Gaugamela. However, many of those soldiers dispersed after receiving news that Alexander had crossed the Hindu Kush. Instead of making a stand, Bessus fled into Sogdia by crossing the Oxus, where he hoped to obtain aid from the Sogdians, the Chorasmians, and the "Scythians dwelling beyond the river Tanais". His flight from Bactria alienated many of his Bactrian supporters. The Canadian historian Waldemar Heckel suggests that Bessus may have in reality not been particularly popular, and adds that his most prominent supporters had either been killed or fled. The hyparchs and local dynasts of Bactria Sogdiana now realized that they were isolated, and so a victory – at least a great one – was unlikely. Alexander, since his victory at Gaugamela, had behaved in the same manner as a sovereign ruler, and had been on several occasions afterwards acknowledged as the "King of Asia." His actions indicated that he planned to continue the administrative system of the Achaemenid Empire, which meant that the local leaders in Central Asia would be allowed to maintain their authority. Furthermore, Alexander had not only pardoned many of his former opponents, but had also restored them to their former satrapies. Thus, the indigenous rulers now regarded Bessus as being a threat to their continued security. At Nautaca (present day Shahrisabz) Bessus was arrested by his Sogdian officers, who included Spitamenes, Dataphernes, and Catanes. They then handed him over to the following Macedonian forces. The handing over of Bessus took place in a village, where he had been left by Spitamenes and Dataphernes. He was picked up by the Macedonian general Ptolemy who following Alexander's instructions, had Bessus brought to him naked in bonds. Bessus was at first flogged in public, and then his ears and nose were cut off, a traditional Persian punishment. He was finally sent to Ecbatana, where the Macedonians had him executed. The execution was supervised by Darius III's brother Oxyathres.

Парсы әдебиетінде

Бесс 11-ғасырдағы парсы эпосында "Шахнаме" ("Патшалар кітабы") Янусипар/Янушяр деген атпен кездеседі. Егер олардың жағдайы жоққа шығарлық болса, Янусипар Маһярмен (Набарзан) бірге Дара II (Дарий III) өлтіріп, кейін Искендермен (Александр) келіссөздер жүргізуге тырысады, соңында онымен кездеседі. Дараның жаназасынан кейін Искендер Янусипар мен Маһярды өлім жазасына кеседі.

Ежелгі шығармалар

Ариан, Александрдың анабазисі.