Кіріспе

Никос Захариадис (Νίκος Ζαχαριάδης; 27 сәуір 1903 – 1 тамыз 1973) – 1931 жылдан 1956 жылға дейін Грекия Коммунистік партиясының (ГКП) Бас хатшысы. 1935 жылы Сталин мен Коминтерннің бұйрығымен ГКП Бас хатшысы болып тағайындалды. Келесі жылы ол оңшыл Метаксас диктатурасы тарапынан тұтқындалды. Түрмеде ол өзінің саяси ықпалын Италияның Грекияға 1940 жылы 28 қазанда шабуыл жасағаннан кейін біріккен антифашистік фронт құруға жұмсады. Фашистік агрессияға қарсы тұрып, бірлік пен қарсылықты нығайтуға күш салғанға қарамастан, Захариадис түрмеде қалды. 1941 жылы нацистер Грекияны басып алып, оккупациялағаннан кейін, Захариадис Дахау концлагеріне ауыстырылды, ол 1945 жылдың мамыр айында АҚШ армиясы лагерді азат еткенге дейін сол жерде болды. Маркос Вафиадиспен бірге Захариадис 1946-1949 жылдардағы Грекия Азамат соғысы кезінде ГКП басшылығындағы Грек Демократиялық Армиясының (ГДА) құрылуы мен операцияларында маңызды рөл атқарды. 1949 жылы әскери күш-жігердің сәтсіз аяқталуынан кейін Захариадис және ГДА басшылары Өзбекстан КСР-інің астанасы Ташкентке көшті. Ол 1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болғанға дейін ГКП-ның "сыртқы" бөлімшесінің Бас хатшысы ретінде қолдау ала берді. Захариадис 1955 жылы ГКП Ташкент бөлімшесінің арасында беделін жоғалтты және ішкі қайшылықтардан кейін 1956 жылдың мамырында Никита Хрущевтің қолдауымен және мақұлдауымен лауазымынан алынды. Захариадис келесі жылы ГКП-ден қуылды. Захариадис өмірінің қалған бөлігін Сібірде, бастапқыда Якутияда, кейіннен Сургутта сүргінде өткізді, онда КГБ-ның ресми деректеріне сәйкес ол 1973 жылы өз-өзіне қол жұмсады. Оның денесі 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Грекияға қайтарылды.

Ерте өмір

Никос Захариадис 1903 жылы Осман империясының Адрианополь вилайеті Эдирне қаласында грек отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Панагиотис Захариадис шағын буржуазиялық отбасынан шыққан және Түркиядағы темекі монополиясын ұстаған француз фирмасы – «Режи» компаниясында сарапшы болып жұмыс істеді. 1919 жылы Никос Захариадис Константинопольге көшіп, түрлі жұмыстар істеді, оның ішінде әскерде де қызмет етті. Дәл сол жерде ол жұмысшы қозғалысындағы алғашқы ұйымдасқан жұмысын бастады. Грек-түрік соғысында Грекия жеңілгеннен кейін және екі ел арасындағы халық алмасу нәтижесінде Захариадис отбасы Грекияға күштеп көшіріліп, кедейлікке түсті. 1922-1923 жылдары ол Кеңес Одағына сапар шегіп, комсомолға мүше болды. Ол Кеңес үкіметінің және Коммунистік Интернационалдың түрлі саяси және әскери оқу орындарында, соның ішінде Халықаралық Ленин мектебінде білім алды.

Грекиядағы саяси қызмет

1923 жылы ол Грекияға қайта оралып, Грекияның Жас Коммунистер лигасының (ОКНЕ) ұйымдастыруымен айналысты. Түрмеге қамалғаннан кейін, ол Кеңес Одағына қашып кетті. 1931 жылы ол Грекияға қайта жіберілді, өте жіктелген ККЕ-де тәртіп орнату үшін. Сол жылы ол ККЕ-нің бас хатшысы болып сайланды. 1935 жылы Коммунистік Интернационалдың 7-ші съезінде оның атқару комитетіне сайланды. 1936 жылға дейінгі жылдары Захариадис ККЕ-нің табысты басшысы болды, партия мүшелерінің санын үш есеге арттырып, Грекия Парламентінде орындар жеңіп алды және тіпті кейбір кәсіподақтарды бақылауына алды. 1936 жылдың тамызында Иоаннис Метаксас режимі оны мемлекеттік қауіпсіздік қызметі арқылы тұтқындап, түрмеге қамады. Түрмеден ол барлық грек халқына 1940 жылдың қазан айында Италияның басқындығына қарсы тұруға және соғысты фашизмге қарсы күреске айналдыруға шақыратын хат жолдады. Бірақ, әлемдік аренада Кеңес Одағының болуынан кейін, ағымдағы империалистік державалар арасындағы соғыс Бірінші дүниежүзілік соғыстан ешқандай айырмашылығы жоқ деп санаған ККЕ-нің кейбір кадрлары, бұл хатты Метаксас режимі жасады деп есептеді. Зәкәриядис Константинос Маниадакистің құрметін алу және түрмеден босату үшін осы хатты жариялаған деп айыпталды. Захариадис хаты, фашистік басқыншыларға қарсы Ұлттық қарсылық қозғалысына (1941-1944 жж.) ККЕ-нің маңызды үлесінің таяныш тасы болып қалады. 1941 жылы Германия Грекияны басып алғаннан кейін, нацистік Германия оны Дахау концлагеріне аударды, ол 1945 жылдың мамырында босатылды. Грекияға оралғаннан кейін, ол 1942 жылдың қаңтарынан бері ККЕ бас хатшысының міндетін атқарушы Георгиос Сиантостан ККЕ басшылығын қайта алды. Қанды Декемвриана коммунистердің жеңілісімен аяқталды. Захариадис енді сайлау арқылы халық демократиясы үшін күресуді ККЕ-нің саяси мақсаты деп жариялады.

Азаматтық соғыс

Захариадис Грекияда социалистік халықтық демократия орнату мақсатымен құрылған Грекия Коммунистік Демократиялық Армиясының әскери операцияларын басқарды. Ол ELAS командирі Маркос Вафиадиске партизандық соғыс тактикасын тоқтатып, конвенциялық соғыс стратегиясын қабылдауды бұйырды. Вафиадис айтуынша, бұл ELAS-қа өте теріс әсер етті. Вафиадис Захариадиске наразылық білдіргені үшін ККЕ-ден қуылды және британ шпионы деп айыпталып, Албанияда үй қамауында ұсталды. Жосип Броз Титоның Югославиясы бастапқыда ККЕ-ні қолдағанмен, 1948 жылы Тито мен Сталин арасындағы жарысқаннан кейін қолдауын кері алды. Ұлыбритания мен АҚШ-тың әскери араласуы, сондай-ақ Сталин мен Титодан сыртқы қолдаудың болмауы 1949 жылы Грекия Демократиялық Армиясының жеңілісіне алып келді. ККЕ жетекшілігі мен Демократиялық Армияның қалдықтары КСРО-ға және басқа коммунистік елдерге эмиграцияға кетті.

Соғыстан кейінгі кезең

Коммунистік партияның басшылығы Ташкентте пана тапты. Алайда, 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, Захариадис жаңа советтік басшылықпен келіспеді, себебі ол Никита Хрущев басшылығымен Советтік Коммунистік партиясының жаңа бағытына қарсы болды. 1956 жылдың мамырында, KKE Орталық Комитетінің VI пленумында Советтік Коммунистік партиясы Захариадисті Бас хатшы лауазымынан қуғынға салды. 1957 жылдың ақпанында Захариадис, сондай-ақ оның көптеген жақтастары KKE-ден шығарылды. Захариадис өмірінің қалған бөлігін Сібірде, бастапқыда Якутияда, кейін Ресейлік КСР-дің Сургут қаласында жер аударылып өткізді. 1962 жылы, жер аударылудың қатал жағдайларына шыдамы жетпей, ол Мәскеуге жетуге тырысты. Ол Грекия елшілігіне барып, Грекияға қайтарылып, өз ісі үшін сотталуын сұрады. Оның өтініші қарастырылған-қарастырылмағаны белгісіз. Грекия елшілігінен шыққаннан кейін, ол советтік билік тарапынан тұтқындалып, Сургутқа қайтарылды. Ол 1973 жылы 70 жасында өзіне-өзі қол жұмсады. Бірқатар ізбасарларының айтуынша, ол атылып өлтірілген. Ресей Ішкі істер министрлігінің архивінен жарияланған құжаттарға сүйене отырып, Захариадис өзіне-өзі қол жұмсағаны расталды. 1991 жылдың желтоқсанында, Совет Одағының құлауынан кейін бірнеше күн өткен соң, Захариадистің мәйіті туған жері Грекияға қайтарылды, оған қоштасу рәсімі өткізілді, бұл оның жақтастарына оны құрметтеуге мүмкіндік берді. Ол Афинаның Бірінші зиратында жерленген. 2011 жылы Грекия Коммунистік партиясының Ұлттық конференциясы Захариадисті KKE Бас хатшысы лауазымына толыққанды қайта орналастырды. Бұл Совет Одағының ыдырауынан бері KKE-нің жалпы саяси бағытын өзгертуімен сәйкес келді; партия Советтік Коммунистік партиясы Сталиннің өлімінен және Хрущевтің билікке келуінен кейін ревизионистік бағытқа бет бұрды деген тұжырымға келді.