Еуропаның кішкентай мемлекеттері

Кіріспе

Еуропалық микромемлекет немесе Еуропалық минимемлекет – Еуропадағы өте кішкентай егемен мемлекет. Қазіргі қолданыста бұл термин көбінесе Еуропадағы ең кішкентай алты мемлекетті білдіреді: Андорра, Лихтенштейн, Мальта, Монако, Сан-Марино және Ватикан қаласы (Қасиетті Тақ). Мальта мен Сан-Маринодан басқасы монархиялар (Ватикан қаласы – Папа басқаратын сайлаулы монархия). Бұл мемлекеттердің мәртебесі бірінші мыңжылдыққа немесе екінші мыңжылдықтың басына дейін жетеді, Лихтенштейн 17 ғасырда құрылғаннан басқа. Микромемлекеттер – үлкен мемлекеттер мойындаған шағын тәуелсіз мемлекеттер. Збигнев Думиенскидің (2014) ұсынған сапалық анықтамасына сәйкес, микромемлекеттерді «қазіргі заманғы қорғауға алынған мемлекеттер, яғни географиялық немесе демографиялық шектеулеріне қарсы саяси және экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін егемендіктің белгілі бір атрибуттарын үлкен державаларға біржақты түрде жүктеуге қабілетті егемен мемлекеттер» деп қарастыруға болады. Осы анықтамаға сәйкес, тек Андорра, Лихтенштейн, Монако және Сан-Марино ғана «микромемлекеттер» ретінде саналады, себебі тек осы мемлекеттер ғана үлкен көршілерімен тығыз, бірақ ерікті байланыста жұмыс істейтін егемендіктер болып табылады. Люксембург пен Кипр, барлық еуропалық микромемлекеттерден әлдеқайда үлкен болғанымен, олардың да кейбір ерекшеліктері бар.

Микромемлекеттер деп жиі аталатын мемлекеттер тізімі

Қару-жарақ Туысы Кішкентай мемлекет Астанасы Аумағы Ескертулер Андорра Андорра-ла-Велла Андорра княздығы Пиреней тауларының биік бөлігінде орналасқан феодалдық қалдық болды. Бұл Испаниядағы Ургел епискобы мен Франциядағы Фуа графының бірлесіп иеленген феодалдық жері болды. Фуа графлығы 1607 жылы Франция тажына қосылды және осылайша Франция королі, содан кейін Франция президенті Фуа графының орнын алды. 1993 жылдан бастап Андорра парламенттік демократия болып табылады, бірақ екі князь бар, біреуі Францияның сайланған мемлекет басшысы, екіншісі Ургел епискобы. Ол 1278 жылдан бері тәуелсіз. Каталон тілі оның жалғыз ресми тілі болып табылады. Лихтенштейн Вадуц Лихтенштейн княздығы - 1719 жылы Вадуц пен Шелленберг графтықтарынан бай австриялық Лихтенштейн үйінің егемендік аймағы ретінде құрылған Киелі Рим империясының қалған жалғыз мемлекеті. Оның халқы 35 000-нан асады. Швейцария мен Австрия арасындағы географиялық орналасуына байланысты ол Франция төңкерісінен кейін Германияның қайта ұйымдастырылуы кезінде жұтылмады және 19 ғасырдың соңында Германия империясына қосылудан аулақ болды. Мальта Валлетта Мальта Республикасы - Жерорта теңізінің орталығында орналасқан жеті аралдан тұратын архипелаг. Оның халқы шамамен 446 000 (2013 жылғы бағалау) құрайды, яғни оның халқы бірнеше кішкентай мемлекеттерден, атап айтқанда, 325 000 (2014 жылғы бағалау) халқы бар Исландиядан көп. Адамдар алғаш рет б.з.д. 5200 жылы Сицилия аралынан келді. Ол 1964 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды, ал 1974 жылы республика болды. Мальта - Ұлттар Достастығының мүшесі және Еуропалық Одақтың толыққанды мүшесі болып табылатын жалғыз кішкентай мемлекет. Рим католиктік діні мемлекеттік дін болып табылады. Монако Монако княздығы, 13 ғасырдан бері Гримальди әулеті басқарады, 1860 жылы Ницца аймағын Пьемонттан Францияға бергеннен кейін ғана толық тәуелсіздікке қол жеткізді. Монако Жерорта теңізінде, теңіз Альпі тауларына тығылып орналасқан және 35 000-ға жуық халқы бар. Оның конституциялық монархиясын ханзада Альберт II басқарады. Халықтың 95% -ы рим католиктері. Француз, ағылшын, итальян және монегаск тілдері ең көп таралған тілдер болып табылады. Оның экономикасы жеңіл өндіріске, банк және қаржы қызметтеріне, кеме қатынасы мен саудаға, биотехнология, теңіз ортасы және туризм саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарына негізделген. Сан-Марино Сан-Марино қаласы Сан-Марино Республикасы, сондай-ақ Сан-Мариноның ең тыныш Республикасы деп аталады, бұл 301 жылы құрылған монастырь қауымының жалғасы және Орта ғасырлардағы көптеген өзін-өзі басқарушы итальяндық коммуналардың соңғы тірі қалған бөлігі, Италияның 15 ғасырда орта көлемді аумақтық мемлекеттерге бірігуінен және Италияның 19 ғасырда бірігуінен аман қалды, негізінен Апеннин тауларының аңғарындағы шалғай орналасқан жеріне және бірігу қозғалысының басшыларына баспана ұсынуға шешім қабылдауына байланысты. Оның халқы шамамен 30 000 адам. Ватикан қаласы 1929 жылы Папа мен Бенито Муссолини үкіметі арасында жасалған Латеран келісімінде Италия мемлекетінің мойындауымен, Рим католик дінін мемлекеттік дін ретінде бекітуімен және Рим қаласымен толықтай қоршалған кішкентай мемлекет үстінен Папаның құқығын мойындауымен Ватикан мемлекеті құрылды. Оның тұрғындарының саны 800-ге жуық, оның 450-і оның аумағында тұрады. Қасиетті Орын - бұл Ватикан қаласынан бөлек халықаралық құқық бойынша ерекше егемендікке ие тұлға, папа екеуінің де басшысы болып табылады, 170-тен астам мемлекет пен ұйыммен дипломатиялық және ресми қарым-қатынас жасайды және әртүрлі халықаралық ұйымдарға өз атынан немесе Ватикан қаласының атынан қатысады.

Arms Flag Microstate Capital city Area Notes AndorraAndorra la Vella The Principality of Andorra used to be a feudal remnant high in the Pyrenees, a fiefdom held jointly by the Bishop of Urgell in Spain and the Count of Foix in France, with a population of approximately 89,000. The County of Foix merged into the French Crown in 1607 and thus the King of France and then the President of France took the place of the Count of Foix. Since 1993 Andorra has been a parliamentary democracy, but it maintains two Co Princes, one being France's elected head of state and the other being the Bishop of Urgell. It has been independent since 1278. Catalan is its sole official language. LiechtensteinVaduz The Principality of Liechtenstein is the sole remaining polity of the Holy Roman Empire, having been created out of the counties of Vaduz and Schellenberg in 1719 as a sovereign fief for the wealthy Austrian House of Liechtenstein. Its population is over 35,000. Owing to its geographic position between Switzerland and Austria, it was not swallowed up during the reorganisation of Germany following the French Revolution, and avoided incorporation into the German Empire later in the 19th century. MaltaValletta The Republic of Malta is an archipelago of seven islands in the central Mediterranean Sea and has a population of around 446,000 (2013 estimate), meaning it has a larger population than several non microstates, notably Iceland which has a population of around 325,000 (2014 estimate). People first arrived about 5200 BC from the nearby island of Sicily. It gained independence from the United Kingdom as a Commonwealth realm in 1964, and became a republic in 1974. Malta is a member of the Commonwealth of Nations and the only microstate to be a full member of the European Union. Roman Catholicism is the official state religion. Monaco The Principality of Monaco on the French Riviera, ruled by the House of Grimaldi since the 13th century, achieved full independence only following the cession of the surrounding Nice region from Piedmont to France in 1860. Monaco is located on the Mediterranean Sea, tucked into the Maritime Alps and has a population of around 35,000. Its constitutional monarchy is led by Prince Albert II. The population is 95% Roman Catholic. French, English, Italian, and Monégasque are the most widely spoken languages. Its economy is based on light manufacturing, banking and financial services, shipping and trade, R&D in biotechnology, marine environments, and tourism. San MarinoCittà di San Marino The Republic of San Marino, also known as the Most Serene Republic of San Marino, It is the continuation of a monastic community founded in 301 A. D. and is the last survivor of a large number of self governing Italian communes from the Middle Ages, having survived the consolidation of Italy into medium sized territorial states in the 15th century and the unification of Italy in the 19th century, largely owing to its remote location in a valley of the Apennines and its decision to offer sanctuary to leaders of the unification movement. It has a population of approximately 30,000. Vatican City A sovereign Vatican state was established by the Lateran Treaty of 1929 between the Pope and the government of Benito Mussolini, in which the Pope recognised the Italian state in exchange for establishing Roman Catholicism as the state religion, and recognition of the Pope's sovereignty over a tiny state entirely surrounded by the city of Rome. Its population is about 800, of whom about 450 reside in its territory. The Holy See is a unique sovereign entity under international law distinct from Vatican City with the pope as the head of both, maintaining diplomatic and official relations with over 170 states and entities and participating in various international organisations either in its own capacity or on behalf of Vatican City.

Экономикалық саясат және Еуропалық Одақпен қарым-қатынас

Еуропалық шағын мемлекеттердің мөлшері мен халқы шектеулі. Сондай-ақ, олардың табиғи ресурстары да шектеулі. Осының салдарынан, олар ерекше экономикалық саясатты қабылдады, әдетте төмен салық ставкалары мен сыртқы қаржылық инвестицияларға аз шектеулерді қамтиды. Мальта Еуропалық Одақтың толық құқықты мүшесі, ал қалған бес еуропалық шағын мемлекет Еуропалық Одақпен арнайы қарым-қатынас орнатқан. Көптеген шағын мемлекеттер экономикалық жағдайларын жақсарту үшін ірі көршілерімен кедендік одақ құрды (Ватикан қаласы мен Сан-Марино Италиямен, Лихтенштейн – Швейцариямен, Монако – Франциямен). Олардың көпшілігінде нақты белгіленген шекаралар жоқ; мысалы, Монако көршілес француз коммуналарымен (ең ірісі – Босоле) біртұтас қалалық аймақ құрайды және шекара арқылы немесе бойымен өтетін көптеген көшелері бар.

Мальтаның егемендік әскери ордені

Мальтаның Егеменді Әскери Ордені – мемлекет емес, халықаралық құқық бойынша егемендіктің дәстүрлі мысалы болып табылатын католиктік мирян ордені. Ватикан қаласы үстінен билік ететін Қасиетті Тақтан айырмашылығы, Орденнің өзіне қарасты территориясы жоқ. Дегенмен, Италия оның Палаццо Мальта мен Вилла Мальтада орналасқан штаб-пәтерлеріне территориялық ережеден тыс мәртебе берген, ал Мальта да өзінің тарихи штаб-пәтері – Форт Сент-Анджелоға қатысты осы мәртебені мойындайды. Орден – ортағасырлық Госпитальдық рыцарлардың, сондай-ақ Мальта рыцарлары деп белгілі болған тікелей жалғасы болып табылады және қазіргі күні көбінесе қайырымдастық және рәсімдік ұйым ретінде жұмыс істейді. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымында тұрақты мемлекет емес бақылаушы статусына ие, 100 мемлекетпен толық дипломатиялық қарым-қатынас, оның ішінде елшіліктермен байланыс орнатып, тағы бес мемлекетпен бейресми қарым-қатынаста. Ол өз маркаларын, монеталарын, паспорттарын және нөмірлік белгілерін шығарады, сондай-ақ өз әскери медициналық корпусына ие.

Тарихи шағын аумақтар

Француз революциясы мен Наполеон соғыстары Еуропа картасының бірнеше рет қайта суреттелуіне себеп болды. Бірнеше қысқа өмір сүрген клиенттік республикалар құрылды, ал Киелі Рим империясының құлдырауы оның көптеген қалған Клейнштайтендерінің әрқайсысына егемендік берді. 1815 жылы Вена конгресі өткенге дейін жағдай тұрақтанбады. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін бірқатар аумақтар халықаралық аймақтар, протектораттар немесе оккупацияланған аумақтар ретінде уақытша мәртебеге ие болды. Олардың бірнешеуі төменде көрсетілген:

+ Тарихи шағын аумақтар Атауы Басталу күні Аяқталу күні Қазіргі заманғы мемлекет(тер) Ескертулер
Couto Misto 10 ғасыр 1868 Испания/Португалия Испания мен Португалия шекарасындағы тәуелсіз микромемлекет
Неаполь герцогтігі 840 1137 Италия Герцогтік Византия империясының ыдырауынан аман қалды және 1137 жылы Сицилия патшалығына қосылғанға дейін тәуелсіз болды.
Лукка Республикасы 1160 1805 Италия Республика 1805 және 1815 жылдар аралығында Лукка және Пьомбино князьдығына (Бірінші француз империясының клиенттік мемлекеті) қосылды және 1815 және 1847 жылдар аралығында Вена конгресінің салдарынан Лукка герцогтігін құрды.
Санта-Фиора графы 1274 1633 Италия
Сенарика 1343 1797 Италия Осы мәртебені ұзақ уақыт бойы сақтап қалған ең кішкентай тәуелсіз мемлекет.
Герсау 1433 1798 Швейцария
Мульхауз Республикасы 1347 1798 Франция
Рагуза Республикасы 1358 1808 Дубровник, Хорватия
Коспайя Республикасы 1440 1826 Италия Рим папасы Евгений IV Флоренция Республикасына аумақ сатқан кезде қателік жасағаннан кейін құрылды. Сату шартында жердің шағын бөлігі көрсетілмеген, ал оның тұрғындары өздерін тәуелсіз деп жариялады.
Сен-Мало Республикасы 1590 1594 Иль-э-Вилен, Франция
Паулава Республикасы 1769 1795 Литва Литвалық ақсүйек Павель Ксавери Бжостовский құрған, өзінің президенті, парламенті, заңдары мен әскері бар толығымен тәуелсіз республика. Мемлекетті Ұлы князь және король Станислав Август Понятовский мойындады.
Гозо 1798 1800 Гозо, Мальта
Краков еркін қаласы 1815 1846 Краков, Польша
Нейтральді Моресет 1816 1920 Келмис, Бельгия Нейтральді Моресет Нидерланды мен Пруссия арасындағы даулы мырыш кеніші үшін кондоминиум болды.
Ментон және Рокбрун еркін қалалары 1848 1849 Франция Ментон және Рокбрун еркін қалалары 1848 жылы Монакодан бөлініп шықты. 1849 жылдың қарашасында оларды Сардиния, ал 1861 жылы Франция қосып алды.
Крушево Республикасы Крушево муниципалитеті, Солтүстік Македония
Швентен еркін мемлекеті Святно, Польша
Боттлнек еркін мемлекеті Гессен, Германия
Данциг еркін қаласы 1920 1939 Гданьск, Польша
Клайпеда аймағы 1920 1923 Литва 1920 жылы Версаль шарты бойынша аумақ француз бақылауына алынды, бірақ 1923 жылы Литва Клайпеда көтерілісінде басып алды.
Файум еркін мемлекеті 1920 1924 Риека, Хорватия
Саар бассейнінің аумағы 1920 1935 Саар, Германия Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Саар Франция бақылауындағы Ұлттар Лигасының мандаты болды, 1935 жылы референдумда сайлаушылардың 90% -дан астамы Германияға оралуға дауыс берді.
Саар протектораты 1945 1956 Саар, Германия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Франция Саарды тікелей протекторат ретінде басқарды, батысында Франциямен және шығысында Германияның француздық оккупациялық аймағымен қоршалған.
Триест еркін аумағы 1947 1954 Италия, Словения және Хорватия арасында бөлінді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Триест Италияның билігіне кірді және екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін одақтастар мен югославтардың бақылауындағы аймақтар арасында бөлінген кезде, идеялық түрде еркін аумақ ретінде қайта құрылды. 1954 жылы одақтастардың бөлігі Италияға қайтарылды.

+ Historical small territories Name Start date End date Modern day state(s) NotesCouto Misto 10th century 1868 Spain/Portugal Independent microstate on the border between Spain and PortugalDuchy of Naples 840 1137 Italy The Duchy survived the withdrawal of the Byzantine Empire and remained independent until subsumed by the Kingdom of Sicily in 1137Republic of Lucca 1160 1805 Italy The Republic was absorbed into the Principality of Lucca and Piombino (a client state of the First French Empire) between 1805 and 1815, and formed the independent Duchy of Lucca between 1815 and 1847, as a consequence of the Congress of Vienna County of Santa Fiora 1274 1633 Italy Senarica 1343 1797 Italy Smallest independent state to hold that distinction for so longGersau 1433 1798 Switzerland Republic of Mulhouse 1347 1798 France Republic of Ragusa 1358 1808 Dubrovnik, Croatia Republic of Cospaia 1440 1826 Italy Created after an error by Pope Eugene IV during the sale of territory to the Republic of Florence. A small strip of land went unmentioned in the sale treaty and its inhabitants promptly declared themselves independent. Republic of Saint Malo 1590 1594 Ille et Vilaine, France Republic of Paulava 1769 1795 Lithuania A completely independent republic founded by a Lithuanian noble Paweł Ksawery Brzostowski with its own President, parliament, laws and army. The state was recognised by the Grand Duke and King Stanisław August Poniatowski. Gozo 1798 1800 Gozo, Malta Free City of Kraków 1815 1846 Kraków Poland Neutral Moresnet 1816 1920Kelmis, Belgium Neutral Moresnet was a condominium between the Netherlands and Prussia over a disputed zinc mine. Free Cities of Menton and Roquebrune 1848 1849 France The Free Cities of Menton and Roquebrune seceded from Monaco in 1848. In November 1849 they were annexed by Sardinia, and in 1861 were annexed by France. Republic of Kruševo Municipality of Kruševo, North Macedonia Free State of Schwenten Świętno, Poland Free State of BottleneckHesse, GermanyFree City of Danzig 1920 1939 Gdańsk, Poland Klaipeda Region 1920 1923 Lithuania The territory was placed under French control under the Treaty of Versailles in 1920, but was occupied by Lithuania in 1923 in the Klaipėda RevoltFree State of Fiume 1920 1924 Rijeka, Croatia Territory of the Saar Basin 1920 1935 Saarland, Germany Following World War I, the Saar was a League of Nations mandate under French control, until a referendum in 1935 saw over 90% of voters opt to return to Germany. Saar Protectorate 1945 1956 Saarland, Germany Following World War II, France governed the Saar directly as a protectorate, surrounded by France proper to the west and the French Zone of Occupation of Germany to the east. Free Territory of Trieste 1947 1954 Divided between Italy, Slovenia and Croatia Trieste had been occupied by Italy following the end of World War I, and was notionally recreated as a Free Territory following the end of World War II, when it was divided between areas of Allied and Yugoslav control, formalised in 1954 with the Allied part being returned to Italy.

Халықтық мәдениет және спорт

Монакодағы AS Monaco футбол клубы, Монакода орналасқанына қарамастан, француз футбол лигасы жүйесінде ойнайды. Ал Мальта өз лигасы жүйесін сақтайды, онда 14 командадан тұратын жоғары дивизион бар. Еуропаның шағын мемлекеттерінің кейбіреулері Еуропаның шағын мемлекеттерінің ойындарына (ЕЕҰО) мүше; бірнеше арал тәуелділіктері әлемнің басқа жерлеріндегі басқа арал тәуелділіктерімен бірге Арал ойындарында бақ сынасады. Еуропаның шағын мемлекеттерінің ойындарына қатысатын елдер: Андорра, Кипр, Исландия, Лихтенштейн, Люксембург, Мальта, Монако, Черногория және Сан-Марино. Монако (1959 жылдан 1979 жылға дейін және 2004 жылдан 2006 жылға дейін), Мальта (1971 жылдан бері), Андорра (2004 жылдан 2009 жылға дейін) және Сан-Марино (2008 жылы тұңғыш рет қатысып, содан кейін 2011 жылдан бастап) – «Евровидение» ән байқауына қатысқан елдер.