Кіріспе
Оңтүстік Африканың Конституциялық соты – Оңтүстік Африка Конституциясымен құрылған жоғарғы конституциялық сот, және Оңтүстік Африка сот жүйесіндегі ең жоғарғы сот болып табылады, сондай-ақ жалпы юрисдикцияға ие. Сот алғаш рет 1993 жылғы Уақытша Конституциямен құрылды, ал оның алғашқы отырысы 1995 жылдың ақпан айында басталды. Ол 1996 жылғы Конституция бойынша өз қызметін жалғастыруда. Сот Йоханнесбург қаласында орналасқан. Алғашқыда Браамфонтейндегі коммерциялық кеңселерде орналасқаннан кейін, қазір Конституция төбесіндегі арнайы салынған кешенде орналасқан. Жаңа кешендегі алғашқы сот отырысы 2004 жылдың ақпан айында өтті. Конституциялық мәселелер бойынша соңғы апелляциялық сот ретінде құрылған, 2013 жылы Конституцияға он жетінші түзету енгізілгеннен бері Конституциялық сот, әділеттілік мүддесіне сай болған жағдайда, кез келген мәселені қарау құқығына ие. Конституциялық сот он бір судьядан тұрады, оларды Оңтүстік Африка Республикасының Президенті Сот қызметі комиссиясы ұсынған тізім бойынша тағайындайды. Судьялар он екі жылдық мерзімге қызмет етеді. Сотты Оңтүстік Африка Республикасының Бас судьясы және Бас судьяның орынбасары басқарады. Конституция талабына сәйкес, Сотта қаралатын мәселені кем дегенде сегіз судья қарауы тиіс. Іс жүзінде, барлық он бір судья дерлік барлық істерді тыңдайды. Шешімдер көпшілік дауыспен қабылданады және жазбаша түсіндіріледі.
The Constitutional Court of South Africa is a supreme constitutional court established by the Constitution of South Africa, and is the apex court in the South African judicial system, with general jurisdiction. The Court was first established by the Interim Constitution of 1993, and its first session began in February 1995. It has continued in existence under the Constitution of 1996. The Court sits in the city of Johannesburg. After initially occupying commercial offices in Braamfontein, it now sits in a purpose built complex on Constitution Hill. The first court session in the new complex was held in February 2004. Originally the final appellate court for constitutional matters, since the enactment of the Seventeenth Amendment of the Constitution in 2013, the Constitutional Court has jurisdiction to hear any matter if it is in the interests of justice for it to do so. The Constitutional Court consists of eleven judges who are appointed by the President of South Africa from a list drawn up by the Judicial Service Commission. The judges serve for a term of twelve years. The Court is headed by the Chief Justice of South Africa and the Deputy Chief Justice. The Constitution requires that a matter before the Court be heard by at least eight judges. In practice, all eleven judges hear almost every case. Decisions are reached by a majority and written reasons are given.
Тарих
Оңтүстік Африкада конституциялық сот құруға бағытталған қозғалысты 1920 жылы Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) бастады. 1956 жылы елдің судьялары мен либералдары сот құруды қолдап, құқықтар туралы заң жобасын жасады. Соттың таңдалған мүшелерінің алғашқы отырысы 1994 жылы өтті. 1995 жылы президент Нельсон Мандела соттың ашылу салтанатында сөз сөйледі. Оңтүстік Африка тарихы онлайн сайтының мәліметінше, Мандела: "Соңғы рет сотқа өлім жазасы тағайындала ма, жоқ па, соны анықтау үшін келдім. Әйбағым, мен де, әріптестерім де одан құтылдық. Бүгін мен айыпталушы ретінде емес, Оңтүстік Африка халқының атынан, Оңтүстік Африканың бұрын болмаған сотын ашу үшін тұрмын – осы соттың болашағы демократиямыздың болашағымен байланысты" деді. Бұл жердегі жаңа ғимаратта алғашқы сот отырысы 2004 жылдың ақпан айында өтті. Сот ғимараты тыңдауларға қатысуға немесе сот атриумындағы өнер галереясын тамашалауға ниетті жұртшылыққа ашық. Сотта Конституциялық сот судьясы Альби Сакс таңдаған 200-ден астам заманауи өнер туындылары сақталған, олардың ішінде Джерард Секото, Уильям Кентридж және Сесил Скотнес сияқты суретшілердің туындылары бар. Сот есіктеріне Оңтүстік Африканың барлық 11 ресми тілінде жазылған Құқықтар туралы билльдің 27 құқығы қашалған. Ескі сот блогының бір баспалдағы, португал тілінде "A luta continua" (Күрес жалғасуда) деген сөздермен жарықтандырылып, сақталған.
Тағайындау тәртібі мен қызмет мерзімі
Конституцияның 174-178-баптары сот қызметкерлерін тағайындау тәртібін регламенттейді. Судьялар Парламент мүшесі, үкімет мүшесі немесе саяси партияға мүше бола алмайды. Судьяларды іріктеу үшін Сот қызметі жөніндегі комиссия алдымен үміткерлердің тізімін жасайды, онда бос лауазымдар санынан кем дегенде үш есім болуы керек. Комиссия бұл жұмысты кандидатураларды қабылдау және ашық әңгімелесулер өткізу арқылы жүзеге асырады. Содан кейін Президент Бас судьямен және Ұлттық Ассамблеяда өкілдік ететін саяси партиялардың жетекшілерімен кеңескеннен кейін осы тізімнен судьяларды таңдайды. Конституцияның 176(1)-бабына сәйкес Конституциялық сот судьялары 12 жыл мерзімге немесе 70 жасқа толғанға дейін, қайсысы ертерек болса, соған дейін қызмет етеді; алайда, бұл мерзім Парламент Заңымен ұзартылуы мүмкін. Судьялардың еңбекақысы және қызмет ету шарттары туралы 2001 жылғы 47-заңның 4-тармағы қызмет мерзімін, басқа соттардағы бұрынғы қызметін қоса алғанда, тиімді 15 жылға дейін ұзартты. Нәтижесінде, Конституциялық сотқа тағайындалғанға дейін 3 жылдан астам қызмет еткен судьялар 12 жылдық мерзімге дейін қызмет етеді; ал одан бұрын қызмет етпегендері ұзақ мерзімге тағайындалады. Осы тармақ зейнеткерлік жасын 75 жасқа дейін ұзартады. Дегенмен, 3(2)(b)-тармағына сәйкес, егер судья 65 жасқа толғанға дейін кез келген сотта 15 жыл судья болып қызмет еткен болса, ол өз еркімен зейнетке шығуға құқылы.
Хлофтің дау-дамайлары
2008 жылғы 30 мамырда Конституциялық сот судьялары мәлімдеме жасап, Кейп Судьясының президенті Джон Хлофе судьясын Сот қызметі комиссиясына, олардың мәлімдемесінде «бір немесе бірнеше істер бойынша осы соттың күдік тудырып отырған үкіміне әсер ету үшін» олардың біріне немесе бірнешеуіне тиіс емес әрекет жасағандығы үшін жібергендерін хабарлады. Мәлімдемеде сондай-ақ, шағым Thint (Pty) Ltd немесе вице-президент Джейкоб Зума қатысқан төрт мәселеге қатысты екені айтылды. Судья Хлофе бұл айыптауларды «жалғандық» және «өзінің беделін жоюға жасалған тағы бір әрекет» деп мәлімдеді. Судьялар Крис Джафта мен Бесс Нкабинде бастапқы шағымданушылар болып, Соттың шағымын қолдады. Алты жыл өткен соң, Хлофеге қатысты сыртқы мінез-құлықты зерттеу жүргізіліп жатқанда, Джафта мен Нкабинде сотқа шағымданып, өздерінің шағымы заңды күшіне енбегенін мәлімдеді. Бақылаушылар Джафта мен Нкабинденің «әлсіздігін» сынап, оның Конституциялық соттың беделін түсіргенін айтты. Судьялар жауап ретінде олардың Конституцияны ғана қорғап отырғанын мәлімдеді. Жоғары сот 2014 жылғы 26 қыркүйекте судьялардың өтінішін қабылдамады, бірақ олар шағымдануға тырысты. Жоғарғы сауда-экономикалық сот 2016 жылғы наурыз айында Джафта мен Нкабинденің сотқа зиян келтіретін өтінішін сынап, олардың «адалдығына» қатысты сұрақтар тудырғанын білдірді. 2016 жылғы 6 сәуірде Джафта мен Нкабинде Конституциялық сотқа, яғни өздерінің сотына шағымданып, Жоғарғы сауда-экономикалық соттың шешімін жоюды сұрады. Олар мұны, негізінен, Жоғарғы сауда-экономикалық соттың олар туралы «жағымсыз» пікір білдіргеніне байланысты жасады. Конституциялық сот 2012 жылы Хлофе ісі бойынша шағымдарды қарауға құқығы жоқ екенін және Жоғарғы сауда-экономикалық соттың шешімі соңғы екенін бұрыннан-ақ мәлімдеген еді.