Кіріспе

Көмір және болат нарықтарын реттеуші, 1952–67

Еуропалық Көмір және Болат Қоғамдастығы (ЕКБҚ) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропаның көмір және болат өнеркәсібін бірыңғай ортақ нарыққа интеграциялау мақсатымен құрылған еуропалық ұйым. Бұл интеграция жоғары билік принципіне негізделген, яғни мүше мемлекеттерден тағайындалған өкілдер ұлттық мүдделерін емес, Қоғамдастықтың жалпы мүдделерін қорғайтын және шешім қабылдайтын болады. Ұйым 1951 жылы Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Нидерланды және Батыс Германия қол қойған Париж шарты арқылы ресми түрде құрылды және Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін еуропалық интеграция процесінің алғашқы қадамы ретінде қарастырылды. Ұйымның мүшелері мен міндеттерінің кейіннен кеңеюі Еуропалық Одақтың құрылуына әкелді. ЕКБҚ Франция мен Германия арасындағы жаңа соғыстың алдын алу мақсатымен 1950 жылдың 9 мамырында (Еуропалық Одақта Еуропа күні ретінде атап өтіледі) Франция сыртқы істер министрі Роберт Шуманның Шуман декларациясы арқылы алғаш рет ұсынылды. Ол "көмір және болат өндірісін" біріктіру арқылы "өндірістегі ынтымақтықты" орнатудың екі ел арасындағы соғысты "ғана емес, ойлап табу мүмкін емес, сонымен қатар материалдық тұрғыдан да мүмкін емес" ететінін мәлімдеді. Шарты мүше мемлекеттер арасында тауарлардың еркін қозғалысын (кедендік баждар мен салықтарсыз) көздейді және мемлекеттерге бәсекелестіктің теңсіздігіне немесе кемсітушілікке әкелетін іс-әрекеттерді тыйым салды. Оның ережелерін сақтауды қамтамасыз ету үшін төрт институт құрылды: тәуелсіз тағайындалғандардан тұратын Жоғары Билік, ұлттық парламент мүшелерінен тұратын Ортақ Ассамблея, ұлттық министрлерден тұратын Арнайы Кеңес және Сот. Бұл институттар аталмыш Еуропалық Комиссияның, Еуропалық Парламенттің, Еуропалық Одақ Кеңесінің және Еуропалық Одақ Сотінің қалыптасуына негіз болды. ЕКБҚ 1957 жылы Рим шарты арқылы құрылған жалпы еуропалық ұйымдар – Еуропалық экономикалық қоғамдастық және Еуропалық атом энергиясы қоғамдастығы үшін үлгі болды, олармен ол мүшелігін және кейбір институттарын бөлісті. 1967 жылғы Брюссель шарты ЕКБҚ институттарын Еуропалық экономикалық қоғамдастыққа біріктірді, бірақ бұл ұйым Париж шартының 2002 жылы тоқтағанға дейін өзінің жеке заңды тұлғасын сақтап, Амстердам және Ницца шарты аясындағы Еуропалық қоғамдастыққа толыққандай сіңді.

Тарих

Премьер-министр және Сыртқы істер министрі ретінде Шуман француз саясатын Рур немесе Саар сияқты Германия аумағының бөліктерін тұрақты түрде оккупациялау немесе бақылауда ұстауды көздеген голлистік бағыттан бұруға зор үлес қосты. Қатал ұлтшыл, голлист және коммунисттік оппозицияға қарамастан, Франция Ассамблеясы Германияны біріккен қауымдастыққа интеграциялау жөніндегі оның жаңа саясатын қолдап бірнеше қаулы қабылдады. Осының нәтижесінде Рур аймағы үшін халықаралық орган өзгерді.

Келіссөздер

1950 жылдың мамыр айында Шуман декларациясынан кейін, 1950 жылдың 20 маусымында Париж келісіміне (1951) айналған келіссөздер басталды. Келісімнің мақсаты – мүше мемлекеттердің көмір және болат өнеркәсібінде бірыңғай нарық құру еді. Кедендік баж салығы, субсидиялар, кемсітушілік және шектеуші шаралардың барлығы жойылуға тиіс болды. Немістер көмір мен болат өндірісін шоғырландыруды экономикалық тиімділігінің негізі және өздерінің құқығы деп есептеді. Болат өнеркәсібінің магнаттары ұлттық дәстүрді бейнелейтіндіктен, күшті лоббилік топ болды. Партияның жас мүшелері, Карло Шмид сияқты, қауымдастықты қолдады және ұлттан тыс идеяға социалистердің ұзақ жылдар бойы қолдау көрсеткенін атап өтті. Францияда Шуман ұлттың барлық топтарынан және көптеген коммунистік емес партиялардан күшті саяси және интеллектуалдық қолдау алды. Олардың арасында министрлік әріптесі Андре Филип, Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы Эдуард Боннефус және бұрынғы премьер-министр Пол Рейно болды. Көмір және болат жөніндегі орган және басқа да ұлтаралық қауымдастықтардың жобалары Франция үкіметінің саясатына айналуға дейін Еуропа Кеңесінің мамандандырылған комиссияларында жасалды. Ол кезде биліктен тыс қалған Шарль де Голль экономикалар арасындағы «байланыстарды» француз талаптары бойынша ерте қолдаған және 1945 жылы Рур аймағының ресурстарын пайдаланатын «Еуропа конфедерациясы» туралы айтқан. Алайда, ол ЕҚШҚ-ға қарсы болды, оны «жалған біріккендік» («le pool, ce faux semblant») деп атады, себебі ол оны еуропалық бірлікке жеткіліксіз «бөліктенген тәсіл» деп санайтын және француз үкіметінің ЕҚШҚ-ны басқаруға «әлсіз» екенін ойлағандықтан. Де Голль сондай-ақ ЕҚШҚ-ның жеткіліксіз мемлекетаралық өкілеттікке ие екенін санады, өйткені оның Ассамблеясы еуропалық референдумда бекітілмеді және ол Рэймонд Аронның ЕҚШҚ-ның АҚШ үстемдігінен қашып кетуге бағытталған қозғалыс екенін қабылдамады. Осылайша, де Голль және оның РПФ-тағы жақтастары француз парламентінің төменгі палатасында ратификацияға қарсы дауыс берді.

Келісім

ЕҚШҚ-ны құрған 100 бапты Париж шартына 1951 жылғы 18 сәуірде «ішкі алтылық» мемлекеттері – Франция, Батыс Германия, Италия, Бельгия, Нидерланды және Люксембург қол қойды. ЕҚШҚ жоғары ұлттық принциптерге негізделген.

1952 жылғы 11 тамызда АҚШ ЕҚШҚ мүшесі емес алғашқы мемлекет ретінде Қоғамдастықты мойындады және енді көмір мен болат мәселелері бойынша ЕҚШҚ-мен келіссөздер жүргізетінін мәлімдеді, сондай-ақ Брюссельде өзінің өкілдігін құрды. Моне жауабында ЕҚШҚ-ның алғашқы сыртқы өкілдігінің орны ретінде Вашингтон қаласын таңдады. Өкілдіктің алғашқы бюллетенінің тақырыбы «Еуропаның федералды үкіметіне қарай» болды. Париж шартына қол қойылғанына алты жыл өткен соң, алты ЕҚШҚ мүшелері Рим шарттарына қол қойып, Еуропалық экономикалық қауымдастығын (ЕЭҚ) және Еуропалық атом энергиясы қауымдастығын (ЕАЭҚ немесе Эвратом) құрды. Бұл қауымдастықтар, кейбір түзетулермен, ЕҚШҚ-ға негізделген. Рим шарттарының күші шексіз болды, Париж шартынан айырмашылығы, ол жаңаруға болатын 50 жылға дейін күшінде болады деп белгіленген. Бұл екі жаңа қауымдастық тиісінше кедендік одақ және ядролық энергетика қауымдастығын құру бойынша жұмыс істеді. Сол күні Брюссельдегі Еуропалық комиссия алдында ЕҚШҚ туы соңғы рет түсіріліп, оның орнына Еуропалық Одақтың туы көтерілді.

Мекемелер

ЕҚШҚ институттары – Жоғары билік, Ортақ Ассамблея, Министрлердің арнайы кеңесі және Әділет сарайы болды. Өндірушілер, жұмысшылар, тұтынушылар және делдалдарды ұсыну үшін Жоғары биліктің жанында Консультативтік комитет бесінші институт ретінде құрылды (18-бап). Бұл институттар 1967 жылы Еуропалық қауымдастық институттарымен біріктірілді, бірақ Консультативтік комитет Париж шарты 2002 жылы тоқталғанға дейін тәуелсіздігін сақтап қалды.

Жоғары билік

Жоғары орган (Еуропалық комиссияның алдыңғысы) – ЕҚШҚ-ны басқарған тоғыз мүшелі атқарушы орган болды. Органға кіретін тоғыз мүше алты қол қойған елдердің үкіметтері тағайындаған, алты жылдық мерзімге ие болды. Франция, Германия және Италиядан екі мүшеден, ал Бельгия, Люксембург және Нидерландыдан бір мүшеден кірді. Бұл мүшелер өздерінен біреуін Жоғары органның президенті етіп тағайындады.

Басқа мекемелер

Жалпы Ассамблея (Еуропа Парламентіне дейінгісі) 78 өкілден тұрды: Франция, Германия және Италиядан әрқайсысынан 18 өкіл; Бельгия мен Нидерландыдан 10 өкіл; Люксембургтен 4 өкіл (21-бап). Ол атқарушы билікті қадағалау құқығына ие болды (20-бап). Жалпы Ассамблея өкілдері жыл сайын өз парламенттерінен Ассамблеяға жіберілген немесе «жалпы сайлау құқығымен» тікелей сайланған (21-бап) ұлттық депутаттардан болуы тиіс еді, бірақ іс жүзінде бұл біріншісі іске асы, өйткені Рим шартына дейін сайлау талап етілмеді және 1979 жылға дейін нақты сайлау өткізілмеді, себебі Рим алдымен кеңесте сайлау жүйесі бойынша келісімге қол жеткізуді талап етті. Алайда, палатаның ұлттық үкіметтер өкілдерінен құралған дәстүрлі халықаралық ұйым емес екенін көрсету үшін Париж шартында «халықтардың өкілдері» термині қолданылды. ЕҚСЖ Ассамблеясы Жоғары Органға демократиялық қарсы салмақ және бақылау ретінде қарастырылды, кеңес берумен қатар Органды қызметтен босату өкілеттігіне де ие болды (24-бап). Бірінші Президент (спикерге ұқсас) Пол Анри Спаак болды. Министрлердің арнайы кеңесі (Еуропа Одағы Кеңесінің алғысы) ұлттық үкіметтердің өкілдерінен құралды. Президенттік әр мемлекет үшін үш айға ауысып, әліпбилік тәртіппен жүзеге асырылды. Оның маңызды аспектілерінің бірі – Жоғары Органның және ұлттық үкіметтердің жұмысын үйлестіру болды. Сондай-ақ, кеңес Жоғары Орган жұмысының белгілі бір салалары бойынша пікір білдіруге міндетті болды. Сот Жоғары Орган заңдарын сақтауды, сондай-ақ Шартты түсіндіру мен қолдануды қамтамасыз етуге тиіс еді. Сот жеті судьядан тұрды, олар ұлттық үкіметтердің ортақ келісімімен алты жылға тағайындалды. Судьялардың нақты ұлттық азаматтыққа ие болуы талап етілмеді, тек олардың біліктілігіне және тәуелсіздігіне күмән болмауы керек еді. Сотқа екі бас прокурор көмек көрсетті.

Негізгі мақсат: мүше мемлекеттер арасындағы соғысты тоқтату

Шуман мақсатты "соғысты ғана емес, сонымен бірге материалдық тұрғыдан да мүмкін емес ету" деп сипаттады. Бұл туралы шарттың кіріспе бөлімінде жазылған. Ол Франция үкіметінің Шуман ұсынысын цитаталаудан басталады:

"Әлемдік бейбітшілікті оны қауіпке тілген қатерлерге лайықты, шығармашылық шараларсыз сақтап қалу мүмкін емес." Еуропа әлемдік соғыстардың орталығында болды. Осы себепті, Қоғамдастық әлемдегі алғашқы халықаралық картельге қарсы агенттікті құрды. Шарттың VI тарауы "Келісімдер мен шоғырланулар" және VII тарауы "Еркін нарық" картельдер мен трестерге қарсы бірлескен әрекеттерді, сондай-ақ дүниежүзілік соғысқа қарулануды ынталандырған және еркін нарықты бұзған іс-әрекеттерді сипаттайды. Алты құрылтайшы мемлекет тарихтарындағы 2000 жылдан астам уақыттың ішіндегі ең ұзақ бейбіт кезеңді басынан өткізуде.

Экономикалық

ЕҚШҚ-ның экономикалық миссиясы (2-бап) «қатысушы елдердің экономикалық өсуіне, жұмыспен қамтуды дамытуға және тұрмыс деңгейін жақсартуға үлес қосу» болды. 1970 жылы Le Monde газетінде жазған Гилберт Матье Қоғамдастықтың көмір және болат өндірісіне тигізген әсері шамалы екенін, оған әлемдік тенденциялардың ықпалы зор болғанын айтты. 1952 жылдан бастап мұнай, газ және электр энергиясы көмірге басты бәсекелес айналды, сондықтан «Алтылықта» өндірілген көмірдің 28%-ға азайғаны Париж шартымен тікелей байланысты емес. Матьеге сәйкес, ЕҚШҚ-ның ең маңызды жетістіктері әлеуметтік мәселелермен байланысты. Бұл континенттегі алғашқы еуропалық салық болды. Ол өндіріс көлеміне салынатын, ең жоғасы 1% құрайтын бірыңғай салық еді. Еуропалық қауымдастық елдері жетпіс жылдан астам уақыттан бері ең ұзақ бейбітшілік кезеңін басынан өткеріп жатқанын ескеретін болсақ, бұл тарихтағы бейбітшілікке жұмсалған ең төмен құн салық деп есептеледі. 1949 жылы Шуман бұл қатерді «дүниежүзілік өзіне-өзі қастық» деп атаған, яғни тағы бір дүниежүзілік соғыстың алдын алуға мүмкіндік болды.