Кіріспе

Аймақтық сауда ұйымы және еркін сауда аймағы. ЕЭКҰ тарихи тұрғыдан Батыс Еуропаның екі үлкен сауда блогының бірі болды, бірақ қазір көлемі кішірейіп, тарихи бәсекелесі Еуропалық Одақпен тығыз байланыста. Ол 1960 жылғы 3 мамырда Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) қосылуға мүмкіндігі немесе ниеті болмаған Еуропа мемлекеттері үшін балама сауда блогы ретінде құрылды. ЕЭКҰ құру туралы Стокгольм конвенциясына 1960 жылғы 4 қаңтарда Швеция астанасында жеті ел қол қойды ("сыртқы жетілік" деп аталды: Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Швеция, Швейцария және Ұлыбритания). 2001 жылғы 21 маусымда жаңартылған Вадуз конвенциясына қол қойылды және ол 2002 жылғы 1 маусымда күшіне енді. 1995 жылдан кейін құрылтайшы мүшелердің тек екеуі қалды – Норвегия мен Швейцария. Австрия, Дания, Португалия, Швеция және Ұлыбритания сол жылдар аралығында Еуропалық Одаққа қосылды. Бастапқы Стокгольм конвенциясы Вадуз конвенциясымен алмастырылды, оның мақсаты ұйымға мүше мемлекеттер арасында да, әлемнің қалған бөлігімен де сауданы кеңейту және либерализациялау үшін сәтті аяқталған жағдай жасау болды. ЕЭКҰ кедендік одақ емес және мүше мемлекеттердің үшінші елдермен екіжақты сауда келісімдерін жасауға толық құқығы бар, бірақ біртұтас сауда саясаты бар. Бұл өнеркәсіптік өнімдерге кедендік баждарды кезең-кезеңмен жоюды қамтамасыз етті, бірақ ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы өнімдеріне әсер етпеді. ЕЭҚ пен ЕЭКҰ арасындағы басты айырмашылық – бұрынғысынан айырмашылығы, соңғысы ортақ сыртқы кедендік тарифтерді қолданбады: әрбір ЕЭКҰ мүшесі ЕЭКҰ емес елдерге қатысты жеке кедендік баждарды немесе еркін сауда келісімдерін белгілеуге еркін болды. ЕЭКҰ-ның құрылтайшы мүшелері: Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Швеция, Швейцария және Ұлыбритания. 1960 жылдары бұл елдерді "сыртқы жетілік" деп атады, ол кезде Еуропалық экономикалық қауымдастықтың (ЕЭҚ) "ішкі алтылығына" қарсы қойылды. Финляндия 1961 жылы серіктес мүше, ал 1986 жылы толыққанды мүше болды, ал Исландия 1970 жылы қосылды. 1973 жылы Ұлыбритания мен Дания ЕЭҚ-қа қосылды және осылайша ЕЭКҰ мүшелігінен бас тартты. Португалия да 1986 жылы Еуропалық қауымдастыққа ЕЭКҰ-дан өтті. Лихтенштейн 1991 жылы ЕЭКҰ-ға қосылды (бұрын оның мүдделерін Швейцария қорғады). 1995 жылы Австрия, Швеция және Финляндия Еуропалық Одаққа қосылды және осылайша ЕЭКҰ мүшелігінен бас тартты. Норвегия үкіметі 1972 және 1994 жылдары екі рет Еуропалық Одаққа (1973 жылы әлі ЕЭҚ) қосылуға тырысты, осылайша ЕЭКҰ-дан шығуға ниеттенді. Алайда, екі рет те халықтың референдумында Еуропалық Одаққа мүшелік мақұлданбады, Норвегия ЕЭКҰ-да қалды. Исландия 2009 жылы 2008-2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысының салдарынан Еуропалық Одаққа мүшелікке үміткер болды, бірақ кейіннен өтінішін кері алды.

Норвегия

Норвегиялық сайлаушылар екі референдумда Еуроодаққа (EU) қосылу туралы келісімдерді қабылдамады. 1972 жылғы алғашқы референдум кезінде олардың көршісі Дания қосылды. 1994 жылғы екінші референдумнан бері тағы екі скандинавиялық көрші ел – Швеция және Финляндия Еуроодаққа қосылды. Норвегияның соңғы екі үкіметі бұл мәселені көтерген жоқ, себебі олардың екеуі де Еуроодаққа мүше болуды жақтаушылар мен қарсыластардан құралған коалициялық үкіметтер болды.

Швейцария

1992 жылы Швейцария халық референдумы арқылы ЕЭА-ға кіруден бас тартқаннан бері, Еуроодаққа мүшелік туралы бірнеше референдум ұйымдастырылды, соңғысы 2001 жылы болды. Олардың бәрі де қабылданбады. Швейцария 1924 жылдан бері ЕАСТ мүшесі және көршілес Лихтенштейнмен кедендік одақта болып келеді.

Исландия

2009 жылдың 16 шілдесінде Исландия үкіметі Еуроодаққа мүшелікке ресми түрде өтініш жолдады, бірақ келіссөздер процесі 2013 жылдың ортасында тоқтап, 2015 жылы сыртқы істер министрлері өтінішті кері қайтарып алу туралы хат жазды.

Фарер аралдары (Дания Корольдігі)

Дания 1960 жылы ЕЭҚТА-ның негізін қалаушы мүшесі болды, бірақ 1973 жылы Еуропалық қауымдастықтарға қосылғанда мүшелігі аяқталды. Дания Корольдігінің автономиялық аумақтары Данияның ЕЭҚТА мүшелігіне енді: 1961 жылдан бастап Гренландия және 1968 жылдан бастап Фарер аралдары. 2005 жылдың ортасында Фарер аралдарының өкілдері аймақтарының ЕЭҚТА-ға қайта қосылу мүмкіндігін көтерді. ЕЭҚТА конвенциясының 56-бабы тек тәуелсіз мемлекеттерге ЕЭҚТА-ға мүше болуға рұқсат беретіндіктен, Фарер аралдары «Фарер аралдары үшін Дания Корольдігі» ЕЭҚТА-ға өздерінің атынан қосылу мүмкіндігін қарастырды. Дания үкіметі бұл механизм Фарер аралдарына ЕЭА-ға мүше болуға мүмкіндік бермейтінін мәлімдеді, себебі Дания ЕЭА келісіміне қатысушы мемлекет болып табылады. Фарер аралдарының Исландиямен кең ауқымды екіжақты еркін сауда келісімі бар, ол Hoyvík келісімі деп белгілі.

Ұлыбритания

Ұлыбритания 1960 жылы ЕЭКҰ-ның негізін қалаушы елдерінің бірі болды, бірақ Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қосылғаннан кейін мүшеліктен бас тартты. 2016 жылы елде ЕО-дан шығу туралы референдум өтті (бұл референдум "Brexit" деп аталады), нәтижесінде дауыс берушілердің 51,9 пайызы шығуды қолдады. 2013 жылы Ұлыбритания Парламентіне ұсынылған зерттеу жұмысында ЕО-ға мүшеліктің бірнеше баламалары ұсынылды, олар ЕЭА-ға мүше мемлекет ретінде қалуға немесе бірыңғай нарықтың талаптарын қамтитын екіжақты келісімдердің швейцариялық моделіне қол жеткізуге мүмкіндік берер еді. Brexit бойынша өткен дауыс беруден кейінгі алғашқы кездесуде ЕЭКҰ Ұлыбританияның қайта оралуға дайын екенін және оған шешілуі тиіс көптеген мәселелер бар екенін мәлімдеді. Швейцария президенті Иоганн Шнайдер Амманн оның оралуы қауымдастықты нығайтатынын айтты. Дегенмен, 2016 жылдың тамызында Норвегия үкіметі күдік білдірді. Норвегияның еуропалық істер министрі Элизабет Вик Аспакер "Aftenposten" газетіне: "Бұл ұйымға ірі елдің кіруі жақсы идея болатыны белгісіз. Бұл тепе-теңдікті өзгертеді, бұл Норвегияның мүддесіне сай келмейді" деді. 2016 жылдың соңында Шотландияның бірінші министрі өзінің басымдығы – Ұлыбританияны Еуропаның бірыңғай нарығында ұстап тұру екенін, бірақ Шотландияны жеке ЕЭА-ға қабылдау мүмкіндігі қарастырылып жатқанын айтты. Алайда, басқа ЕЭКҰ мемлекеттері тек тәуелсіз мемлекеттер ғана мүшелікке қабілетті екенін мәлімдеді, сондықтан ол Ұлыбританиядан тәуелсіз болса ғана қосыла алады, егер 2005 жылы Фарер аралдары үшін қарастырылған шешім қабылданбаса (жоғарыда қараңыз). 2018 жылдың басында британдық парламентарийлер Антуанетт Сандбах, Стивен Киннок және Стивен Хаммонд Ұлыбританияның ЕЭКҰ-ға қайта қосылуын қалады.

ЕЭА және Норвегия гранттары

ЕЭА және Норвегия гранттары – Исландия, Лихтенштейн және Норвегияның Еуропадағы әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктерді төмендетуге жасаған қаржылық үлесі. Олар 2004 жылғы Еуропалық экономикалық аймақтың (ЕЭА) кеңейтілуімен бірге құрылды, нәтижесінде Еуроодақ, Исландия, Лихтенштейн және Норвегия ішкі нарықта бірікті. 2004 жылдан 2009 жылға дейін Орталық және Оңтүстік Еуропадағы 15 пайсы алушы елде жобаларды қаржыландыру үшін 1,3 миллиард еуро қаражат бөлінді. ЕЭА және Норвегия гранттарын Брюссельдегі ЕЭҚТ хатшылығына бағынышты Қаржылық механизмдер жөніндегі кеңсе басқарады.

Халықаралық конвенциялар

ЕЭҚТА Хэллмаркинг конвенциясын және Фармацевтикалық инспекция конвенциясын құрушы болды, екеуі де ЕЭҚТА-ға мүше емес мемлекеттерге ашық.

Халықаралық сауда қатынастары

ЕЭҚТА Еуроодаққа мүше емес елдермен 29 еркін сауда келісіміне және сауданы жақсартуға бағытталған ынтымақтастық декларацияларына, сондай-ақ бірлескен жұмыс топтарына ие. Қазіргі таңда ЕЭҚТА мемлекеттері Еуропалық Одақтың 27 мүше мемлекетінен өзге 40 мемлекет пен аумақпен артықшылықты сауда қатынастарын орнатқан. ЕЭҚТА-ның интерактивті еркін сауда картасы әлемдік серіктестер туралы толық мәлімет береді.

Еркін сауда келісімдері

Мемлекеттер саны Өкілдік еткен елдер саныКездесуге қол қойылған күніҚұқысқа енген күніҚамту аймағы Сілтеме Албания117 желтоқсан 20091 қараша 2010Тауарлар Босния және Герцеговина124 маусым 20131 қаңтар 2015Тауарлар Канада126 қаңтар 20081 шілде 2009Тауарлар Орталық Америка Коста-Рика Панама224 маусым 201319 тамыз 2014Тауарлар және қызметтер Чили126 маусым 20031 желтоқсан 2004Тауарлар және қызметтер Колумбия125 қараша 20081 шілде 2011Тауарлар және қызметтер Эквадор125 маусым 20181 қараша 2020Тауарлар және қызметтер Египет127 қаңтар 20071 тамыз 2007Тауарлар Грузия127 маусым 20161 қыркүйек 2017Тауарлар және қызметтер Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесі622 маусым 20091 шілде 2014Тауарлар және қызметтер Гонконг121 маусым 20111 қазан 2012Тауарлар және қызметтер Индонезия116 желтоқсан 20181 қараша 2021Тауарлар және қызметтер Израиль117 қыркүйек 19921 қаңтар 1993Тауарлар Иордания121 маусым 20011 қыркүйек 2002Тауарлар Ливан124 маусым 20041 шілде 2007Тауарлар Мексика127 қараша 20001 шілде 2001Тауарлар Черногория114 қараша 20111 қыркүйек 2012Тауарлар Марокко119 маусым 19971 желтоқсан 1999Тауарлар Солтүстік Македония119 маусым 20001 мамыр 2002Тауарлар Палестиналық билік130 қараша 19981 шілде 1999Тауарлар Перу124 маусым 20101 шілде 2011Тауарлар Филиппин128 сәуір 20161 маусым 2018Тауарлар және қызметтер Сербия117 желтоқсан 20091 қазан 2010Тауарлар Сингапур126 маусым 20021 қаңтар 2003Тауарлар және қызметтер Оңтүстік Корея115 желтоқсан 20051 қыркүйек 2006Тауарлар және қызметтер Оңтүстік Африка кедендік одағы526 маусым 20061 мамыр 2008Тауарлар Тунис117 желтоқсан 20041 тамыз 2005Тауарлар Түркия125 маусым 20181 қазан 2021Тауарлар және қызметтер Украина124 маусым 20101 маусым 2012Тауарлар және қызметтер

ЕЭҚТ және ЕО/ЕЭА аумағында адамдардың еркін қозғалысы

ЕЭҚТА мүше мемлекеттерінің азаматтары ЕЭҚТА конвенциясына сәйкес бір-бірінің аумақтарында еркін қозғалу құқығына ие. ЕЭҚТА және ЕЭА елдерінің азаматтары Еуропалық Одақта (ЕО) да еркін қозғалу құқығына ие. ЕЭҚТА азаматтары мен ЕО азаматтары визасыз ғана емес, сонымен қатар бір-бірінің елдеріне кіруге және тұруға заңды түрде құқылы. Азаматтардың құқықтары туралы директива (кейде «еркін қозғалыс туралы директива» деп те аталады) Еуропалық экономикалық аймақ (ЕЭА) азаматтарының еркін қозғалу құқығын анықтайды, оған үш ЕЭҚТА мүшесі – Исландия, Норвегия және Лихтенштейн, сондай-ақ ЕО мүше мемлекеттері кіреді. ЕЭА-ға мүше емес, бірақ ЕЭҚТА мүшесі Швейцария бұл директиваға бағынбайды, керісінше, ЕО және оның мүше мемлекеттерімен еркін қозғалыс бойынша жеке көпжақты келісімге ие. Осының нәтижесінде, ЕЭҚТА елінің азаматы барлық басқа ЕЭҚТА елдерінде және барлық ЕО елдерінде тұрып, жұмыс істей алады, ал ЕО елінің азаматы барлық ЕЭҚТА елдерінде тұрып, жұмыс істей алады (бірақ дауыс беру және үкімет, полиция, әскери сияқты сезімтал салаларда жұмыс істеу үшін азаматтық жиі қажет, ал азамат емес адамдар азаматтармен салыстырылатын әлеуметтік жәрдемақы мен жұмыссыздыққа байланысты төлемдерге толық құқық иеленбеуі мүмкін).

Бас хатшылар

#МемлекетАтыЖылы1Фрэнк Фиггерс1960–19652Джон Каулсон1965–19723Бенгт Рабаус1972–19754Шарль Мюллер1976–19815Пер Клеппе1981–19886Георг Райш1988–19947Кьяртан Йоханнссон1994–20008Уильям Россиер2000–20069Каре Брин2006–201210Кристинн Ф. Арнасон2012–201811Анри Жетаз2018–қазіргі уақытқа дейін

Португалия қоры

Португалия қоры 1977 жылдың ақпан айында Португалия ЕЭҚТА мүшесі болып қалып жүргенде құрылды. Оның мақсаты – Гвоздика революциясынан кейін Португалияның дамуына, демократияның қайта орнатуына және елдің теңізасты колонияларының деколонизациясына қаржы жәрдем көрсету болды. Бұл, халықаралық қауымдастықтың көп бөлігі Португалияға экономикалық санкциялар салғаннан кейін болды, нәтижесінде Португалия Батыс Еуропаның басқа елдерімен салыстырғанда экономикалық тұрғыдан артта қалды. 1985 жылы Португалия ЕЭК-ке қосылу үшін ЕЭҚТА-дан шыққанда, қалған ЕЭҚТА мүшелері Португалия қорының жұмысын жалғастыруға келісті, осылайша Португалия одан әрі үлкен пайда көретін болады. Қор бастапқыда ЕЭҚТА мүше мемлекеттерінен 100 миллион АҚШ доллары көлемінде жеңілдетілген несие түрінде берілді. Несиені қайтару 1988 жылы басталуы тиіс еді, бірақ ЕЭҚТА қайтару мерзімін 1998 жылға дейін ықшамдау туралы шешім қабылдады. Португалия қоры 2002 жылдың қаңтар айында таратылды.