Кіріспе

Адамның кез келген түрлендіру процесіне ұшырамаған энергия түрі. Бастапқы энергия (БЭ) – табиғатта кездесетін және адам жасаған түрлендіру процесінен өтпеген энергия. Ол шикі отын мен энергияның басқа да түрлерін, соның ішінде қалдықтарды қамтиды, олар жүйеге кіріс ретінде түседі. Бастапқы энергия жаңартылмайтын немесе жаңартылатын болуы мүмкін. Жалпы бастапқы энергиямен қамтамасыз ету (ЖБЭҚ) – өндіріс пен импорттың қосындысы, қоймалық өзгерістермен (плюс немесе минус), экспорт пен халықаралық бункерлік сақтаудан азайтылған сома. Энергия статистикасы жөніндегі халықаралық ұсынымдар (IRES) осы көрсеткішті жалпы энергиямен қамтамасыз ету (ЖЭҚ) деп атауды ұсынады. Бұл терминдер көбінесе ұлттық аумақтың жалпы энергиямен қамтамасыз етілуін сипаттау үшін қолданылады. Екіншілік энергия – электр энергиясы сияқты энергия тасымалдаушы. Олар бастапқы энергия көзінен түрлендіру арқылы өндіріледі. Бастапқы энергия энергия статистикасында энергия баланстарын құрастыруда, сондай-ақ энергетика саласында өлшем ретінде қолданылады. Энергетикада бастапқы энергия көзі (БЭК) – энергия секторына энергия тасымалдаушыларын жасау үшін қажетті энергия түрлерін білдіреді. Бастапқы энергия шикі энергияны ғана есепке алады, пайдалы энергияны емес, сонымен қатар энергия жоғалтуларын, әсіресе жылу көздеріндегі үлкен жоғалтуларды толық ескермейді. Сондықтан, көбінесе жылулық емес жаңартылатын энергия көздері жеткілікті бағаланбайды.

Пайдаланылатын энергия

Бастапқы энергия көздері энергия түрлендіру процестерінде қоғамның тікелей пайдалануына қолайлы энергия түрлеріне, мысалы электр энергиясына, тазартылған отынға немесе сутегі отыны сияқты синтетикалық отынға айналады. Энергетика саласында мұндай түрлер энергия тасымалдаушылар деп аталады және энергия статистикасындағы "екіншілік энергия" ұғымына сәйкес келеді.

Энергия тасымалдаушыларға (немесе екінші реттік энергияға) ауыстыру

Энергия тасымалдаушылар – бастапқы энергия көздерінен түрлендірілген энергия түрлері. Электр энергиясы – көмір, мұнай, табиғи газ және жел сияқты әртүрлі бастапқы энергия көздерінен өндірілетін ең көп таралған энергия тасымалдаушылардың бірі. Электр энергиясының тиімділігі жоғары, себебі оның энтропиясы төмен (күйдеуі жоғары) және оны энергияның басқа түрлеріне өте тиімді түрлендіруге болады. Аудандарда жылу беру – екінші реттік энергияның тағы бір мысалы. Термодинамика заңдарына сәйкес, бастапқы энергия көздерін жасау мүмкін емес. Олар энергия тасымалдаушыларды өндіру үшін қоғамға қолжетімді болуы керек. Солтүстік Америкадағы терминологияда бастапқы энергия көзі – нысанға энергия беру үшін жұмсалатын бастапқы энергияның мөлшері. Ол әрқашан нысан энергиясынан артық, себебі нысан энергиясының барлығын қамтиды және оған беру, жеткізу және түрлендіру кезіндегі жоғалған энергияны қосады. Бастапқы немесе энергия көзі энергия тұтыну туралы толыққанды ақпарат береді, бірақ оны тікелей өлшеуге болмайды және нысан энергиясының өлшемдерінен алынған түрлендіру коэффициенттерін пайдаланып есептеу қажет. Дегенмен, бұл көрсеткіш бастапқы энергия көзіне немесе отын түріне, электр станциясының түріне және беру инфрақұрылымына байланысты айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Energy STAR техникалық анықтамасы ретінде түрлендіру коэффициенттерінің толық жиынтығы қолжетімді. Әртүрлі нысандардың энергия пайдалануын салыстыру немесе талдау кезінде нысан немесе бастапқы энергия тиімді өлшем болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ Энергетика ақпараттық басқармасы (U.S. Energy Information Administration) өзінің энергия шолуларында бастапқы (энергия көзі) энергияны, ал коммерциялық және тұрғын үйлердің энергия тұтынуы туралы зерттеулерінде нысан энергиясын пайдаланады. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (Environmental Protection Agency) Energy STAR бағдарламасы энергия көзін пайдалануды ұсынады, ал АҚШ Энергетика министрлігі нөлдік таза энергиялы ғимараттардың анықтамасында нысан энергиясын қолданады.

Ауыстыру коэффициенті туралы конвенциялар

Егер бастапқы энергия көзі деп қазба отындарын қарастырса, онда отынның энергиясы жылу түрінде болады және электр немесе механикалық энергияға айналдыру кезінде шамамен 70% жоғалады. Су электр станциялары, жел және күн энергиясы электр энергиясын өндіргенде айнымалы шығындар өте аз, бірақ бүгінгі күні БҰҰ-ның энергетикалық статистика бойынша конвенциялары осы көздерден алынған су электр энергиясын, жел және күн энергиясын бастапқы энергия ретінде есептейді. Энергияны өлшеу үшін бастапқы энергияны пайдаланудың бір салдары – су, жел және күн энергиясының үлесі қазба отындарына қарағанда кем көрсетіледі. Сондықтан, жылу емес жаңартылатын энергия көздерінен алынған энергияны қалай есептеу туралы халықаралық дебаттар жүріп жатыр, көптеген бағалаулар бойынша олар шамамен үш есе кем көрсетіледі.