Кіріспе
Ирландияның көзі, ежелгіде Птоломей «Адрос», Плиний «Адреа Десерта» деп, ал басқа ерте теңізшілер «Андрос» және «Эдриа» деп атаған, Ирландияның Дублин графтығының жағалауында орналасқан кішкентай, ұзақ уақыттан бері адам тұрмайтын арал. Хаут ауылы мен портының солтүстігінде тікелей орналасқан аралға, оны айналып өтетін және күндізгі саяхатшыларды түсіретін, маусымдық туристік қайықтармен үнемі жетеді. Солтүстігінде яхталардың тоқтау орны бар, сондай-ақ каякшылар да жағаға түседі. Арал кварцит, сұр тау жыныстары және құмтастан құралған, ал топырағы мұздық дрейфіне негізделген. Бұл жерде ұлттық маңызы бар құстар мекендейді, олардың ішінде гильмоттар, бритвенділер, киттивактар және корморанттар, сонымен қатар, гагарлар, аз сандағы пуффиндер мен саябақ соколдары бар. Сұр иттіктердің колониясы да бар, ал айналасындағы суларда порт иттіктер мен порт дельфиндері, ал құрлықта егеуқырлар мен қояндар кездеседі. Аралда өсімдіктердің алуан түрлілігі өседі, оның ішінде сирек кездесетін түрлер және жартастарға тән өсімдіктер бар. Арал ғасырлар бойы адам тұрмаған, бірақ ертедегі шіркеудің қираған қалдықтары мен Мартелло мұнарасы сақталған. Көз – арнайы қорғау аймағы және ерекше қорғалатын аумақтың негізі болып табылады, сондай-ақ Хоуттың ерекше жайлы аймағы мен Дублин шығанағының биосферасына кіреді. Әкімшілік тұрғысынан арал Фингалдың бөлігі болып табылады, ол Хаут, Саттон, Балдойл және Килбарракпен бірге Дублин округіне Дублиннің құзыретінен ауыстырылды. Арал ғасырлар бойы Дублин архиепископиясының меншігінде болды, содан кейін Хоут естігінің құрамдас бөлігіне айналды. 2019 жылы жасалған келісімнің аясында ол Tetrarch инвестициялық тобына сатылды.
Ireland's Eye Anciently called 'Adros' by Ptolomy, 'Adrea Deserta' by Pliny, and 'Andros' and 'Edria' by other early navigators. is a small long uninhabited island off the coast of County Dublin, Ireland. Situated directly north of Howth village and harbour, the island is easily reached by regular seasonal tourist boats, which both circumnavigate it and drop off day trippers. There is a yacht anchorage to the north of it, and kayakers also land. The island is formed from quartzite and greywackes, and some sandstone, and has soils based on glacial drift. It is home to nationally significant bird populations, notably of guillemots, razorbills, kittiwakes and cormorants, as well as gulls, and also including modest numbers of puffins and peregrine falcons. There is a colony of grey seals, and surrounding waters also host harbour seals and harbour porpoise, while on land there are rats and rabbits. There is a range of plants, including some rare species and some specific to vegetated cliffs. The island has been essentially uninhabited for centuries but holds the ruins of an early church, and a Martello tower. The Eye is the basis for both a Special Area of Conservation and a Special Protection Area, and is incorporated within the Howth Special Amenity Area, and the Dublin Bay Biosphere, among other designations. It is part of Fingal for administrative purposes, having been moved to County Dublin along with Howth, Sutton, Baldoyle and Kilbarrack, from the jurisdiction of Dublin. The island was for centuries a possession of the archdiocese of Dublin, and then a component of the Howth Estate. It was sold to the Tetrarch investment group as part of a deal finalised in 2019.
Этимология
Аралдың атауы көбінесе көзге байланысты деп есептеледі, бірақ оның шығу тегі мүлдем басқа. Патрик Уэстон Джойстың "Ирландияның жергілікті атаулары түсіндірілді" (1870) еңбегінде жазылғандай, арал бастапқыда Инис Эрен ("Эйре аралы") деп аталды. Éire – әйел есімі және Ирландияның ирланд тіліндегі атауы. Джойс викингтер бұл атауды Ирландияның "Эй" деп аударғанын айтады, "эй" – көне скандинав тілінде "арал" деген мағына береді. Аралдың дәстүрлі ирландша атауы Inis mac Nessan, қазір Inis Mac Neasáin, "Неасан ұлдарының аралы". Бұл тарихи түрде 'Inishmacnessan' деп ағылшыншаланды және латын тілінде Insula Filiorum Nessani деп аталды. Сонымен қатар, бұл арал бұрын Inis Faithlenn, "шөпті арал" деп те белгілі болған.
Орналасуы мен құрылымы
Ирландияның көзі Хоут мүйісінен көрнекті орында орналасқан және Хоут ауылы мен портының ерекшелігі болып табылады. Ол негізгі аралдан, теңіздің тік жарлары мен тастарынан және шөптесін аралдан (Тулла) тұрады. The Eye Хоут портынан 1200–1500 метр және Дублин қаласының орталығынан шамамен 13 км қашықтықта жатыр. Негізгі аралдың пішіні үшбұрышқа жуық, бұрыштары солтүстік-батысқа, солтүстік-шығысқа және оңтүстікке қараған, ал қабырғаларының ұзындығы шамамен 600–700 метрді құрайды. Солтүстік жағалаудағы "Стирге" (Steer) қарағанда "Бұғыларға" (Stags) жақын орналасқан "Фельгалар үңгірі" (Seal's Cave) бірнеше теңіз үңгірлерінің бірі. Аралдың оңтүстік-батыс бетінде құмды жағажайы бар Карриген шығанағы және одан жоғары – ұсақ тасты жағажай орналасқан. Құмтас та кездеседі, ал теңіз тік жарлары негізінен кварциттен және құмтастан тұрады. Жарларға жақын жартасты аймақтарда және жар беттерінде көптеген жартасты қалампыр мен ағылшын қалампыры өседі. Жағажайдың жанында тікенді тұзқұрт және сирек кездесетін, "қауіп төмен" санатындағы ханбана, ал жағалау шөптесін аймағында Портленд шұрабы мен көктемгі саңыраукүл өсімдіктері табады. Кем дегенде бір ұсақ тасты аймақта лайм шөбі өседі, ал ұсақ тасты аймақтарда теңіз майшығы, жабайы панси және теңіз құмшаңы да кездеседі. Ұсақ тасты аймақтар теңіз балдырларының жиналуы арқасында толықтырылады, сонымен қатар топырақтағы тұздың концентрациясы жоғары. Құмдық дөңгелектің кішкентай ауданында, бекітетін маррам шөбінен басқа, теңіз ракетасы, теңіз шұңқыры, теңіз редисі, иілген доқ және қарапайым торғайдың құйрығы, сондай-ақ қышқылдықты көрсететін тышқан құлағының шұңқыры сияқты өсімдіктер өседі. Құм мен ұсақ тасты аймақтардың ішкі шекарасында өте сирек кездесетін Кампион гибриді өсімдігі табады.
Құстар
Жалпы аралда, әсіресе Стир теңіз тірегінде, көптеген теңіз құстары қоныстанады, олардың кейбіреулері ұлттық маңызы бар популяцияларды құрайды. Соңғы жарияланған зерттеуге сәйкес, он түрлі теңіз құсы және кем дегенде он екі басқа түр көбейді, ал тағы оншақты түр байқалды. Арал қорғалатын аумақ болып табылады және маусымдық келушілердің саны шамалы, сондықтан құстарға көп бұзылмайды. 2016 жыл мен алдыңғы ірі зерттеу аралығында үш теңіз құсы түрінің саны күрт өсті, ал басқалары біраз көбейді, бір жұп сақталды, екеуінің саны аздап кеміді. 2016 жылы жүргізілген соңғы көп айлық зерттеуде 4000-нан астам гагарка мен 1000-нан астам тоқылдақ, сондай-ақ жүздеген жұп киттивак, баклан және еуропалық шағатайлар табылды. Сондай-ақ, фулмарлардың, шағдардың және қара арқалы шағатайдың аз саны, сондай-ақ қара арқалы шағатайлар да кездеседі. Қара гагарка мен мэн шегіршігінің байқалулары болды, бірақ бұл түрлердің аралда көбейгені анықталған жоқ. Ирландияның бесінші баклан колониясы шамамен 1989 жылы тіректе пайда болды, содан кейін әр жылы онда 100-ден астам жұп көбейді. Бұрын көп кездесетін оншақты жұп пуфиктер де бар; Көз Дублинде осы құстарды көруге ең қолайлы орын болып қала береді, бірақ олар Ирландия Көзіне қатысты заманауи құс зерттеулерінде тізімде жоқ. Ояу және Ламбай аралында 270-ге дейін, шамамен 350-ге жуық ителгілердің колониясы бар деп есептеледі. Порттық ителгілер де кездеседі, бірақ олардың саны әлдеқайда аз. Дублин округіндегі ғылыми қызығушылық тудыратын аумақтарды зерттеу Ирландияның батысындағы Ай және Хоутхедтегі Қызыл Таста елеулі құмырсқа популяцияларының бар екенін көрсетті. Осы популяциялардың ішінде ондаған жылдар бойы кем дегенде бір түрдің аберрантты қызыл құмырсқаларының ғылыми тұрғыдан маңызды саны болды, кейіннен Myrmica sabrinodis деп аталды, ал басқа бір түршесі қазіргі таксономияда Myrmica rubra-ға жатқызылды. Аберрация дене мүшелерінің шатасуын, еркек құмырсқаларда әйел атрибуттарының және керісінше болуын қамтыды. Батыс Еуропадағы жалғыз тұрақты аберрантты оқиға болғандықтан, жергілікті билік органдары үшін жұмыс істейтін ғалымдар қосымша зерттеулер жүргізуді ұсынды, бірақ 1973 және 1988 жылдар аралығында мұндай зерттеулер жүргізілген жоқ. Аберрантты құмырсқалар, оқшауланған емес, бірақ бірнеше санда кездесетін, су қоймасының жанынан табылды және радиоактивтілік белгілеріне қатысты зерттелді, бірақ мәселенің себебі анықталған жоқ.
Тарих
Арал соңғы 1400 жыл ішінде тек шектеулі мерзімге ғана, негізінен бірнеше ғасыр бойы діни тұлғалармен мекенделген. Егіншілік белгілері табылды, сондай-ақ Рим монеталары да табылды, бірақ онда тұрақты шаруашылық болғандығы туралы ешқандай жазба жоқ. 19 ғасырда аралда аз ғана жылқы болғаны анықталды. Кейбір ғалымдар шіркеудің төңірегінде монастырь құрылған болуы мүмкін деп санайды, ол аралды және Хауттың бір бөлігін өңдеген. Ғибадатхана 12 ғасырға дейін кем дегенде жартылай қайта салынған. Кейбір деректерде ол "St Nessan" құрған деп айтылады, бірақ кейінірек ғалымдар бұл қате түсінік пен осы аттас екі адамды шатастырудың нәтижесі екенін көрсетті, St Nessan – Ирландияның басқа аймағынан шыққан, Ирландия Көзімен ешқандай байланысы жоқ тұлға. Соңында ол Ирландияға жасалған шапқыштардан бері Сент-Лоуренс отбасының меншігіне өткен Хаут иелігінің бір бөлігіне айналды. 1833 жылы аралда кем дегенде бір су күзетшісі болды және түлкілер көптеп мекендеді; ол жергілікті біреуге егін шаруашылығы үшін жалға берілген, бірақ өсіру қиын болғандықтан тастап кетті. 1834 жылы аралда кең жайылымдар бар екені айтылды, ал 1846 жылы аралда көптеген қояндар және дәрілік өсімдіктер өсті. Матиас МакДоннелл Бодкин "Танымал ирланд соттарында" кісі өлтіру болмағанын, ал Сара Кирванның ұстама салдарынан жағдайы нашарлап, суға батып кеткенін мәлімдеді.
20 және 21 ғасырлар
1975 жылы жазда ірі өрт болды, ол екі күн бойы жанып, аралдың экожүйесіне ауыр зиян келтірді, оның шамамен 80% -ы зардап шекті. Ирландияның ұлттық мұра қоры – An Taisce экологиялық тобы аралды зерттеді және түзету шараларын ұсынды. 20 ғасырдың соңында, 1990 жылдарға дейін арал An Taisce ұйымына жалға беріліп, басқарылды. 21 ғасырда жүргізілген археологиялық зерттеулерде тағы да жартас үстіндегі бекініс болу мүмкіндігі анықталды. 2018 жылдың қазан айында Хауф лордтарының мұрагерлері – Гаисфорд Сент-Лоуренс отбасы, көп миллиондық келісімнің бір бөлігі ретінде Хауф қамалын және оған қарасты жерлерді, соның ішінде Ирландия Көзін Tetrarch инвестициялық тобына сатуға келісті. 2019 жылдың 28 мамырында ғасырлар бойы алғаш рет аралдың меншік құқығы отбасының қолынан шықты. Tetrarch аралдың келушілерге ашық болатынын растады және оның әсемдігі мен қолжетімділігін сақтауға міндеттенді.
Ғимараттар
8-ғасырдағы шіркеудің қираған қалдықтары (Нессанның үш ұлының шіркеуі) және Мартелло мұнарасы – бұрынғы адамдардың болғанының жалғыз белгілері.
Силл Мак Нессан
1837 жылы Нессан ұлдарының шіркеуінің қиратылысы аралдың оңтүстік-батыс бөлігінде анық байқалды.
Мартелло мұнарасы
1803 немесе 1804 жылы салынған Мартелло мұнарасы Хоут аймағындағы үш мұнараның және Дублин графлығының солтүстігіндегі 26 мұнараның бірі болды. Ол Наполеонның күшті шабуылына қарсы тұру мақсатымен Йорк және Олбани герцогы, Принц Фредериктің бұйрығымен салынды. Бұл мұнара Мартелло мұнараларының ішінде салыстырмалы түрде үлкені саналды. Ол аралдың солтүстік-батыс бұрышындағы тасты далаға орналасқан, бұл Хоут портына кіруді шектеуге, сондай-ақ Көздің солтүстік-батысындағы тұрақ орнын бақылауға және ішінара басқаруға мүмкіндік берді. Мұнараның құрылысында сылақ жағылған қиыршық тас, әсіресе күмбезді шатыр бөлігінде кірпіш және бірнеше кесілген әк тас қолданылған. Онда тұғыр, махиколяция, оңтүстік жағында бір кіреберіс және тағы үш кішкентай терезе бар. Ішкі жағы әкпен жуылған және көбінесе солай қалпында сақталған. Бірінші қабатта ағаш еден болған, оған көтерілген есік арқылы кіруге болады, бірақ ол кейіннен алынып тасталды. Қазандық бөлігі қиыршық тас қабырғалармен үш бөлікке бөлінген, онда темір сақтау жәшігі орналасқан. Бастапқыда мұнара аралдың белгілі бір бөлігін алып, шекара белгілерімен қоршалған және аралдың бұлағына жақын салынған. Бұл Хоут, Саттон, Балдойл және Килбаррак аудандарын, сондай-ақ Ireland's Eye аймағын қамтитын аудандарды берудің бір бөлігі болды, бұл аудандар бұрын округтік басқаруда болған. Бұл өз алдына жекеленген елді мекен, тіркелген ауданы , Хоут азаматтық приходы және Кулок барониясының құрамында.
Статустар мен атаулар
Арал, оның тау жыныстары мен Тулла аралы және оны қоршаған сулар екі маңызды критерийге (Атлант және Балтық жағалауларының тасты жартастары мен вегетациялық теңіз жартастарының көпжылдық өсімдіктері) негізделген ерекше қорғау аймағын (EQA) құрайды, сондай-ақ ерекше қорғалатын аумақ (SPA) болып табылады. Ирландияның көзі және оны қоршаған тау жыныстары мен теңіз Хоуттың ерекше жайлы аймағының құрамына кіреді, бұл жобаланған құрылысқа белгілі бір шектеулер қояды және жергілікті билік пен қоғамдық өкілдерінен тұратын басқару комитетінің бақылауында болады. Ирландия көзі сонымен қатар Дублин шығанағының биосфералық қорығының ішінде орналасқан. Нессан ұлдарының қираған шіркеуі мен Мартелло мұнарасы Ұлттық ескерткіштер тізіміне енгізілген, сондай-ақ Island Ferries де сондай мәртебеге ие. Қызметтер көбінесе жаз айларында күндіз жүзеге асырылады, бірақ кешкі рейстер де ұсынылады. 2018 жылдың мәліметі бойынша, аталған екі компания Howth Estate-тен жолаушыларды тасымалдауға эксклюзивті лицензия алған және олардың арасында төрт кеме жұмыс істеген. Навигациялық құралдарға Ирландия көзінің шығыс жағындағы Рован тастарындағы екі теңіз белгісі, сондай-ақ Хоут теңіз белгісі және қазір пайдаланылмайтын Хоут маягының орнына салынған жаңа Хоут маяғы кіреді. Аралдан 0,1 километр қашықтықтағы сулардың тереңдігі солтүстік және шығыс жақтарда 8 метрден асады, ал Хоут шығанағында тіпті бірнеше жүз метрге дейін 2,5 метрден аспайды. 1940 жылдан бері кем дегенде 28 маршрут тіркелген, бірақ альпинистер 1910 жылдардың басынан немесе одан ертерек уақыттан бері аралда белсенділік көрсеткендіктен, кейбір маршруттар – қырқа және Steer-ге қарап тұрған "ішкі үйме" – Конор О'Брайен мен өнер клубының басқа да мүшелері жасаған деп саналады. 1942-1944 жылдары, "ескі" Ирландия тау шаңғы клубы (IMC) және 1948 жылдан бастап "жаңа" IMC, сондай-ақ 1978 жылдан бастап белсенділік күшейген. Ең көп таралған маршруттар Steer-де ("сыртқы үйме"), оған қарап тұрған "ішкі үйме", Steer-дің оңтүстік-батысындағы оқшауланған шың және негізгі жартас аймағында жасалған. Кейбір маршруттар тау жыныстарының жылжуы, гуано жиналуы және құстар популяциясының өсуіне байланысты қол жетімсіз болды, әсіресе Steer-де. Сәуірден шілдеге дейінгі құстардың көктемгі ұялау кезеңінде тауға шығуға кеңес берілмейді.