Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Якон (Smallanthus sonchifolius) – бұл маргаритка тұқымдасының өкілі, дәстүрлі түрде Колумбиядан Солтүстік Аргентинаға дейінгі Солтүстік және Орталық Анд тауларында оның кепшін, тәтті, түйіршікті тамырлары үшін өсіріледі. Олардың текстурасы мен дәмі жикамаға өте ұқсас, бірақ яконның дәмінде сәл тәтті, шайырлы және гүлді (күлгінге ұқсас) ноталар бар, бұл, мүмкін, инулиннің болуынан туындайды. Инулин элакампан тамырларының тәтті дәмін де қамтамасыз етеді. Яконның тағы бір атауы – перуандық жер асты алмасы, бұл атау картоптың француз тіліндегі атауынан – pomme de terre (жер асты алмасы) алынған болуы мүмкін. Түйіршектің құрамында негізінен су және әртүрлі полисахаридтер бар. Дәстүрлі түрде якон тамырларын фермерлер Амазонкаға қарай төмендейтін Анд тауларының шығыс беткейлерінде, орта биіктікте өсіреді. Оны кейде егістік жиектерінде де өсіреді, онда шырынды түбірлер егіс жұмыстары кезінде қуатты сергітуге көмектеседі. 2000 жылдардың басына дейін якон өзінің шектеулі туған жерінен тыс жерде көп танылмаған және қалалық базарларда қолжетімді болмаған. Алайда, Жапонияда оның гипергликемияға қарсы қасиеттері туралы баспасөз хабарлары Лима және Перудің басқа қалаларында оны кеңінен танымал етті.
The yacón (Smallanthus sonchifolius) is a species of daisy traditionally grown in the northern and central Andes from Colombia to northern Argentina for its crisp, sweet tasting, tuberous roots. Their texture and flavour are very similar to jícama, mainly differing in that yacón has some slightly sweet, resinous, and floral (similar to violet) undertones to its flavour, probably due to the presence of inulin, which produces the sweet taste of the roots of elecampane, as well. Another name for yacón is Peruvian ground apple, possibly from the French name of potato, pomme de terre (ground apple). The tuber is composed mostly of water and various polysaccharides. Traditionally, yacón roots are grown by farmers at mid elevations on the eastern slopes of the Andes descending toward the Amazon. It is grown occasionally along field borders where the juicy tubers provide a welcome source of refreshment during field work. Until as recently as the early 2000s, yacón was hardly known outside of its limited native range, and was not available from urban markets. However, press reports of its use in Japan for its purported antihyperglycemic properties made the crop more widely known in Lima and other Peruvian cities.
Биология
Яконды кейде туыс емес джикама (Pachyrhizus erosus) өсімдігімен шатастырады, ол бұршақ тұқымдасы, себебі Яконды Эквадорда джикама деп атайды. Ал якон – күнбағыс пен жер артишогының жақын туысы. Анд тауларының жергілікті халықтары өсірген көптеген басқа тамыржемістерден (улуко, ока және машуа) айырмашылығы, якон фотопериодқа сезімтал емес және субтропиктік аймақтарда, сондай-ақ таулы жерлерде коммерциялық өнім бере алады.
Yacón is sometimes confused with the unrelated plant jícama (Pachyrhizus erosus), which is a legume, as yacón is commonly called jícama in Ecuador. Yacón, in contrast, is a close relative of the sunflower and Jerusalem artichoke. Unlike many other root vegetables domesticated by the indigenous peoples of the Andes (ulluco, oca and mashua), yacón is not photoperiod sensitive and can produce a commercial yield in the subtropics, as well as in mountainous regions.
Вегетативтік сипаттамалары
Якон - биіктігі 2,5 метрге дейін жететін көпжылдық өсімдік. Өсімдік піскенде сабағы цилиндр немесе бұрышты болып келіп, іші қуыс болады. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан және үшбұрышты (дельтоидты) пішіндес. Жапырақтарының үстіңгі жағы түкті. Жер астындағы түбірлері тармақталған тамырсабақтардан (ризомалардан) және 20-ға дейін түйінді тамырлардан тұрады. Тамырсабақтардан жапырақты жаңа өскіндер үздіріліссіз шығады, ал түйінді тамырлар – өсімдіктің басты экономикалық өнімі. Түйінді тамырлардың ұзындығы 25 см (10 дюйм), ені 10 см (4 дюйм), салмағы 0,2 кг – 2,0 кг аралығында болады және қабығының түсі әртүрлі келеді. Түсі сортқа қарай ақтан қызғылт, қоңырға дейін өзгереді. Күшті суық температура жер үстіндегі бөліктердің қурауына себеп болады, бірақ қолайлы температура мен ылғал болғанда өсімдік тамырсабақтан қайта өсіп шығады. Өсу үшін ең қолайлы температура 18–25 °C.
Yacón is a perennial herb which grows up to 2.5 meters in height. The stem is cylindrical to angular and hollow when the plant is mature. Leaves are opposite and deltoid. Their upper surface is hairy. Underground tubers consist of branching rhizomes and up to 20 tuberous storage roots. The rhizomes continually produce leafy shoots, while the storage roots are the principal economic product of the plant. The storage roots are up to 25 cm (10 inches) long, 10 cm (4 inches) wide, achieving a weight of 0.2 kg – 2.0 kg, and have varying skin colours. The colour depends on the variety, and ranges from white to pink to brown. Freezing temperatures cause the above ground parts to die back; the plant will re sprout from the rhizome under favourable temperature and moisture conditions. The optimal growing temperature range is 18–25 °C.
Арнайы қосылыстар
Якон түбірінде жапырақтарында да, тамырларында да табиғи түрде кездесетін биоактивті қосылыстар көп. Осы түйіршікті өсімдікті тұтынудан күтілетін пайдалы әсерлердің көп бөлігі осындай қосылыстардың болуымен байланысты. Яконның негізгі антиоксиданттық қосылыстары – хлороген қышқылы және L-триптофан. Яконның құрамында түрлі фенолды қосылыстар да бар. Фенолды қосылыстар патогендердің зиян келтіруіне қарсы тұратын, ерекше метаболизмі бар эпифиттік бактериялардың өсуіне жағдай жасайды. Якон жапырақтары мен қабығындағы полифенолдар ащы және құрғақ дәмді, сондай-ақ ерекше иіс береді. Полифенолдар якон тамырындағы зақымдалған тіндердің ферменттік қоңырлануына қатысады, нәтижесінде полифенол қосылыстарының аминқышқылдарымен конденсациялануы және полифенолдардың ферменттік полимерленуі салдарынан тамыр жасыл немесе қара түске боялады.
Yacon tubers are rich in bioactive compounds, which occur naturally in both the leaves and the roots. Most of the beneficial effects reported from consumption of this tuberous plant result from the presence of such compounds. The major antioxidative compounds in yacon are chlorogenic acid and L tryptophan. Yacon contains also different phenolic compounds. The phenolic compounds enable epiphytic bacterial growth with very specific metabolic properties, inhibiting the attack of pathogens. Polyphenols found in yacon leaves and bark produce an acrid and astringent flavour, as well as impart a typical odour. Polyphenols are also substrates for the enzymatic browning of damaged tissues in yacon root, giving it a greenish or black colour due to a condensation reaction of polyphenol compounds with amino acids and the enzymatic polymerization of polyphenols.
Тамақ және сақтау
Түбірлі өсімдіктерді шикі күйінде, қайнатып, кептіріп, қуырып жеуге болады, сондай-ақ олардан сусындар, джем, сироп, сірке суы, ұн, чипсы және шырын дайындауға болады.
The tubers can be eaten raw, boiled, dehydrated, roasted or processed into beverages, jams, syrup, vinegar, flour, chips and juice.
Дәрілік мақсатта қолдану
Якон денсаулықты жақсартуға септесетін әртүрлі әсерлерге ие деп есептеледі. Түбіртегіштері фитоалексиндер, фенолдық қосылыстар және адам денсаулығына пайдалы биоактивті заттар саналатын жоғары концентрациядағы фруктандарды қамтиды. Әдетте, якон өнімдері оның қант диабетіне қарсы және гипогликемиялық әсеріне байланысты медициналық қолдану үшін қарқынды зерттеледі. Анд тауларының халық медицинасында якон бауыр және бүйрек ауруларына қарсы қолданылады, ал Боливияда қант диабеті мен ас қорыту проблемаларына қарсы қолданылады.
Yacón is assumed to show different health promoting effects. The tubers contain phytoalexines, phenolic compounds and high concentrations of fructanes which are considered as bioactive compounds which are beneficial for human health. Generally, products of yacón are intensively investigated for medicinal usage because of its antidiabetic and hypoglycaemic effect. In the Andean folk medicine, yacón is used against liver and kidney disease whereas it is used against diabetes and digestions problems in Bolivia.
Аурулар мен оларды бақылау стратегиясы
Якон өсімдігіне нематодтар, бактериялар, саңырауқұлақтар, вирустар және жәндіктер сияқты әртүрлі түрлер шағылады. Тамыр түйінді нематодасы (Meloidogyne incognita) нашар өсімділік және тамырлардағы ерекшеліктер сияқты түрлі симптомдарға байланысты егін шығынына әкеледі. Осыдан кейін, якон өндірісін арттыру үшін аурудан таза көбелек материалдары қажет. Қауіпсіз процедура – сабақ қолтығындағы бүршіктерді идеалды эксплант ретінде алу және натрий гипохлоритінің сулы ерітіндісімен дезинфекциялау. Сонымен қатар, күнбағыс құртшасы (Chlosyne lacinia saundersii) сияқты жәндіктер якон жапырақтарымен қоректеніп, зақым келтіруі мүмкін. Табиғи жаулар мен тұзақ өсімдіктерінің болуы – якон егіндегі шөпқоректілердің зиянын азайту стратегиясы. Мысалы, күнбағыс сияқты тұзақ өсімдіктерін якон өсімдіктерінің арасына отырғызуға болады. Олар жәндіктер үшін тартымдырақ болғандықтан, якон өсімдіктерімен азықтанатындары аз болады. Бұдан өзге, якон өсімдігіне әртүрлі баднавирустар жұғады. Яконның некроздық дақты вирусы яконды (Smallanthus sonchifolius) жұқтырады және некрозға, хлорозға, өсімдіктің тоқтауына және жапырақтардың деформациясына себеп болады. Юкка бациллиформ вирусы жапырақтардағы хлоротикалық зақымдануларға әкеледі. Зақымданулар жапырақ тамырлары бойымен таралып, ұштарына қарай қарқындылығы артады, осылайша зақымданулар біртіндеп некроздыққа айналады.
The yacón plant gets infected by different species such as nematodes, bacteria, fungi, viruses and insects. The root knot nematode (Meloidogyne incognita) leads to crop loss due to the various symptoms as poor growth and roots with characteristic galls. Following, disease free propagation material is necessary to intensify the yacon production. A safe procedure is to take shoot axillary buds as ideal explants and a disinfection treatment with a sodium hypochlorite aqueous solution. Also, insects like the sunflower caterpillar (Chlosyne lacinia saundersii) can cause damage by feeding on yacón leaves. The presence of natural enemies and trap plants are control strategies to reduce herbivore damage in yacón cultivation. Trap plants, for example sunflowers, can be planted between yacón plants. As they are more attractive to insects, less insects will feed on the yacón plants. Furthermore, different Badnaviruses infect the yacón plant. The Yacon necrotic mottle virus infects yacón (Smallanthus sonchifolius) and causes necrosis, chlorosis, stunting and malformation of leaves. Yucca bacilliform virus leads to damage as chlorotic lesions on the leaves. The lesions disperse along the leave veins and increase in intensity towards the tips whereby the lesions gradually turn necrotic.