Валлингбю: Стокгольмнің қалалық ауданының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Стокгольм қаласының шеткі ауданы, Швеция.

Веллингби – Швецияның Стокгольм муниципалитетінің батыс бөлігіндегі Вестерорт аймағындағы шеткі аудан.

Тарих

Қазіргі заманғы қала маңындағы жерлер бұрын ауыл шаруашылығына арналған, олардың тарихы шамамен 2000 жылға жетеді (яғни Стокгольмнен кем дегенде екі есе көне). Бұл жерде тұрған адамдар "ваэллингар" деп аталған, яғни "жағалауда тұратындар". Бұл алғаш рет 1347 жылы тарихи құжаттарда кездеседі және 16 ғасырда король Густав Ваза билігінде мұнда екі шаруашылық болғандығы белгілі. Алайда, 1922 жылғы Nordisk Familjebok басылымында бұл жер әлі де жеке мақалаға лайық деп есептелмеген. 1953 жылы тұрғындар саны 2000-нан аспаған. Стокгольм халқын орталықтандырылмай, тарату жоспарының бір бөлігі ретінде бұл ауылдық жер тез арада қазіргі заманғы қала маңына айналдырылып, 1954 жылы 75 000 адам қатысқан салтанатты шарамен ашылды. Веллингби – алғашқы ABC City (ABC stad) – "Еңбек – Тұрғын үй – Орталық" деген мағынадағы Arbete – Bostad – Centrum сөздерінің аббревиатурасы. Бұл қала маңы тұрғындарына қажеттінің бәрін ұсынуға арналған, дерлік қала сияқты құрылған. Қазіргі заманғы құрылыстың үстінде айналатын V символы жобаны картаға белгілесе, жарқыраған T символы (метро үшін) жаңа салынған Стокгольм метросының бар екенін мақтан тұтатын. Веллингбидің ашылуынан кейін тұрғындар саны тез арада 25 000-ға жетті. Бұл жаңа қала маңы 20 ғасырдың басында Стокгольмді қоршаған ауылдық жерлерді пайдалану жоспарларының нәтижесі болды. 20 ғасырдың басында жылжымайтын мүлікпен айналысудың тікелей салдары ретінде орталықтандырылған қала құрылысы тұрғын үй тапшылығын шешу үшін қажетті құрал ретінде қабылданды және Стокгольм қаласы осы мақсат үшін үлкен аумақтарды сатып алды. Веллингби салына бастағанға дейінгі онжылдықтарда бірқатар шағын қала маңындағы аудандар салынды: кейбіреулері 1900 жылдары салынған Стоксунд және Салтсёбадендегі "өз үйіңізді сатып алу аймақтары" сияқты эксклюзивті болды, ал басқалары Бромма мен Энскедедегідей, соғыс аралық кезеңде салынған бақ қалалары қозғалысының үлгісінде салынды. Сондай-ақ, 1940 жылдары Транеберг пен Абрахамсбергте салынған төмен қабатты пәтерлер де болды. Алайда, осы қала маңындағы аудандардың көпшілігі жатақшаларға айналып кетті, бұл мәселені Веллингбиде 20-25 мың тұрғынға шамамен 10 000 жұмыс орны құру арқылы шешуге тырысты, ал метро 80 000 адамға сауда орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз етуі керек еді. Веллингбидің жоспарлауы мен сәулеті Солтүстік Америкадан, әсіресе Кларенс Стайннің "Радберн идеясы" мен Ұлыбританиядағы жаңа қалалардан әсер алды. Өз кезегінде Веллингби әлемнің әртүрлі аймақтарында қала маңындағы дамудың кеңінен талқыланған және ықпалды моделіне айналды. Аймақтың бастапқы жоспарын Стокгольмдегі қала құрылысы директоры, архитектор Свен Маркелиус (1889–1972) жасады. Ол метро станцияларының жанына биік ғимараттарды, ал олардың айналасына жеке тұрғын үйлер мен жасыл аймақтарды орналастырды. Веллингби жобасын жүзеге асыруда әлеуметтік демократтар үлкен рөл атқарғанымен, басқа да саяси партиялар және, әсіресе, жеке кәсіпкерлер де жоспарлау процесіне белсенді қатысты. 1955 жылы Свен Маркелиус жасаған Фарстаның бас жоспары да қабылданды. Алайда, ABC City толыққанды жұмыс істемеді, өйткені көптеген адамдар басқа жерде жұмыс тапты. Дегенмен, Веллингби Стокгольмнің ең танымал қала маңындағы аудандарының бірі болып қала береді және оның мәдени маңызы 1960 және 1970 жылдары "Миллион бағдарламасы" аясында салынған Скархолмен және Тенста сияқты кейінгі қала маңындағы аудандардан кем емес, себебі оларға мәдени және әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға аз күш жұмсалды.

The agricultural land where the modern suburb now stands, has a history stretching some 2,000 years back (i. e. at least twice as old as Stockholm). The people who lived there were known as vaellingar, "those living on the embankment". While it first appears in historical records in 1347 and it is known that two farmyards existed here during the reign of King Gustav Vasa in the 16th century, in the 1922 edition of Nordisk Familjebok the location was still regarded as too insignificant to deserve an article. In 1953 the number of inhabitants barely exceeded 2,000. As part of a wider plan to decentralise the population of Stockholm, this rural land was quickly transformed into the present modern suburb, inaugurated in 1954 in a ceremony attracting some 75,000 people. Vällingby was the first ABC City (ABC stad) — an acronym for Arbete – Bostad – Centrum, "Labour – Housing – Centre"—a suburb that acted almost like a city, designed to offer its residents everything they needed. High above the modern structure, a rotating V symbol placed the project on the map, while the shining T symbol (for tunnelbana, metro) proudly indicated the presence of the newly built Stockholm Metro. Shortly after the inauguration of the modern suburb, the number of inhabitants had reached 25,000. The new suburb was the fruit of plans to exploit the rural areas surrounding Stockholm dating back to the early 20th century. As a direct consequence of real estate speculations around the turn of the 20th century, centralised municipal city planning was widely accepted as a necessary tool to solve the acute housing shortage and the City of Stockholm bought large areas for the purpose. During the decades preceding the construction of Vällingby, a series of small scale suburbs had been realised; some more or less exclusive—such as the egnahemsområden ("own your own home areas") at Stocksund and Saltsjöbaden built around 1900; or in the style of the Garden city movement, like in Bromma and Enskede built between the wars; and low blocks of apartments built during the 1940s, like in Traneberg and Abrahamsberg. However, many of these suburbs had turned into dormitory suburbs, a problem thought to be avoided in Vällingby by planning for approximately 10,000 work places for the 20–25,000 inhabitants, while the metro was to provide commercial centre access for some 80,000 people. The planning and architecture of Vällingby was influenced by ideas from North America notably Clarence Stein's 'Radburn Idea' and the New Towns in the United Kingdom. In turn, Vällingby become a much discussed and influential model of suburban development in different parts of the world. The original plan for the area was designed by architect Sven Markelius (1889–1972) city planning director in Stockholm, who placed high rise buildings near the metro stations with peripheral self contained houses and green areas around it. While the Social Democrats are widely acknowledged for the realisation of Vällingby, other political parties and, not the least, private entrepreneurs actively took part in the planning process. In 1955, the master plan drawn up by Sven Markelius for Farsta in Söderort was also adopted. However, the ABC City failed to work as intended as most people found work elsewhere. Nevertheless, Vällingby remains one of the most popular suburbs of Stockholm with a cultural significance unsurpassed by later suburbs built as part of the so called Million Programme during the 1960s and 1970s, such as Skärholmen and Tensta, where less efforts were spent on cultural and social infrastructure.

Жаңарту

1980 жылдардың аяғында Веллингбидің орталық бөлігін қайта жаңарту жоспары талқыланды. 2001 жылы жергілікті саяси билік осы жоспарды бекітті. Орталықтың толыққанды қайта құрылысы 2008 жылдың сәуір айында ресми түрде аяқталды және пайдалануға берілді.