Кіріспе

Қара тесіктердің кванттық сипаттамасы

Фузболл – жалпы салыстырмалылық теориясы болжаған қара тесіктердің толық кванттық сипаттамасын беруге бағытталған суперструна теориясындағы гипотетикалық нысандар. Фузболл гипотезасы қара тесіктің ортасындағы сингулярлықтан құтылуға мүмкіндік береді, өйткені қара тесіктің оқиға көкжиегінің ішіндегі барлық аймақ кеңейтілген нысан болып табылады: материя мен жарықтың негізгі құрылыс блоктары саналатын, жіптердің жиынтығы. Сызықтық теория бойынша, жіптер – бұл кеңістіктің үш өлшемінде де, қосымша өлшемдерде де күрделі түрде дірілдейтін энергия жиынтығы. Фузболлдар қара тесік физикасындағы екі маңызды ашық мәселені шешеді. Біріншіден, олар қара тесіктің оқиғалар көкжиегіндегі гравитациялық сингулярлықтан қашады. Жалпы салыстырмалылық теориясы сингулярлықта кеңістік-уақыттың қисықтығы шексіз болады деп болжайды және оған түсетін материя мен энергияның тағдырын анықтай алмайды. Физиктер сингулярлықтың нақты құбылыс емес деп санайды және кванттық гравитация теориялары, мысалы суперструна теориясы, оның нағыз табиғатын түсіндіруі күтілуде. Екіншіден, олар қара тесік ақпарат парадоксын шешеді: қара тесікке түскен материяның кванттық ақпараты оқиғалар көкжиегінің артында қалып, Хокинг сәулеленуі салдарынан қара тесік буланып кеткенде ғаламнан толығымен жоғалып кетеді. Бұл кванттық ақпараттың сақталуын қажет ететін кванттық механиканың негізгі заңын бұзуға әкеледі. Қазірге дейін тікелей эксперименттік деректер жалпы алғанда сызықтық теорияны немесе әсіресе фузболлдарды қолдамайды, сондықтан екеуі де таза есептеулер мен теориялық зерттеулердің нәтижесі болып табылады. Дегенмен, фузболлдың болуы гравитациялық толқын астрономиясы арқылы тексерілуі мүмкін.

Сызық теориясы және композиция

Огайо штатының университетінің профессоры Самир Д. Матур 2001-2012 жылдар аралығында, докторантурадан кейінгі зерттеуші Олег Луниннің көмегімен сегіз ғылыми мақала жариялады, ол алғашқы екі мақаланың авторы болды. Мақалаларда қара тесіктердің шар тәрізді, кеңейтілген нысандар екендігі, белгілі бір көлемге ие екендігі және жіптерден тұратыны айтылады. Бұл қара тесіктерге қатысты классикалық көзқараспен қарама-қарсы келеді, онда олардың ортасында сингулярлық бар, ол нөлдік өлшемді, нөлдік көлемді нүкте болып есептеледі, онда қара тесіктің барлық массасы шексіз тығыздықпен шоғырланған, ал оны көптеген шақырым қашықтықта жарықтан шыға алмайтын оқиғалар көкжиегі қоршап тұрады. Сызықтық теорияның барлық түрлеріндегі атомдық емес бөлшектердің негізгі құрамдас бөліктері, соның ішінде күш тасымалдаушылар (мысалы, фотондар мен глюондар) – энергияның жіптері болып табылады, олар әртүрлі режимдер мен жиіліктерде дірілдеу арқылы өзінің ерекшеліктерін және сәйкес массаларын алады. Фузболл тұжырымы IIB типі деп аталатын суперсызықтық теорияның нақты бір түріне негізделген (сондай-ақ, Сызықтық дуалдылығын қараңыз), онда жіптер «ашық» (екі ұшы бар) және «жабық» (ілмектелген) болып келеді, сонымен қатар 9+1 кеңістік-уақыт өлшемдері бар, онда алты қосымша кеңістіктік өлшемнің бесеуі «жинақыланған». Қара тесіктерді сингулярлық ретінде қарастырудан өзгеше, кішкентай фузболл тығыз нейтронды жұлдыз ретінде қарастырылуы мүмкін, онда нейтрондар фазалық өтуден өтіп, ыдырайды, оларды құрайтын кварктарды босатады. Осыған сәйкес, фузболлдар дегенерацияланған материяның соңғы фазасы деп есептеледі. Матур фузболлдың физикалық бетінің радиусы классикалық қара тесіктердің оқиғалар көкжиегінің радиусына тең екенін есептеді; демек, 6,8 күн массасы бар жұлдыздық массасы бар қара тесіктің (немесе фузболлдың) Шварцшильд радиусы спиннің әсерін ескермегенде 20 шақырымды құрайды. Ол сондай-ақ фузболлдың оқиғалар көкжиегінің өте кішкентай масштабта (вероятно, бірнеше Планк ұзындығының шамасында) тұманға ұқсайтынын анықтады: бұлдыр, сондықтан «фузболл» деп аталды. Классикалық модельдегі қара тесіктерде оқиғалар көкжиегінен өтіп, сингулярлыққа қарай қозғалған объектілердің қисық кеңістік-уақыттағы қашықтық жылдамдығы жарық жылдамдығынан асып түсетін аймаққа енетіні есептеледі – мұндай аймақта ешқандай құрылым болмайды. Сонымен қатар, дәл сингулярлықта – классикалық қара тесіктің ядросында – кеңістік-уақыттың өзі катастрофалық түрде бұзылады деп есептеледі, өйткені шексіз тығыздық шексіз қашықтық жылдамдығын талап етеді; мұндай жағдайлар белгілі физикамен үйлеспейді. Алайда, фузболл тұжырымы бойынша материя мен фотондарды құрайтын жіптер фузболлдың бетіне түсіп, сіңіріледі деп есептеледі, ол оқиғалар көкжиегінде орналасқан – қашықтық жылдамдығы жарық жылдамдығына жететін шек. Фузболл – қара тесік; кеңістік-уақыт, фотондар және фузболлдың бетіне өте жақын емес барлық нәрсе классикалық қара тесіктердің моделіне ұқсас әсер етеді, олардың ортасында сингулярлық бар. Екі теория тек кванттық деңгейде ғана ерекшеленеді; яғни классикалық қара тесіктер мен фузболлдар тек ішкі құрамымен және олардың оқиғалар көкжиегіне жақын қалыптасатын виртуалды бөлшектерге тигізетін әсерімен ерекшеленеді (төменде қараңыз). Фузболлдың жақтастары оның қара тесіктердің нақты кванттық сипаттамасы екенін санайды.

Тығыздықтары

Фузболдың тығыздығы бөлшек кернеудің әсерінен массасының артуымен төмендейді. Материя немесе энергия (сымдар) фузболға түскен кезде, оған жай ғана сымдар қосылмайды; сымдар бірігіп немесе қосылады. Осылайша, түскен сымдардың барлық кванттық ақпараты үлкен, күрделі сымдардың құрамына енеді. Бөлшек кернеуге байланысты, сымдардың кернеуі олардың көбірек тербеліс режимдерімен күрделенген сайын экспоненциалды түрде төмендейді, сондай-ақ айтарлықтай ұзындыққа дейін босаңсайды. Матур мен Луниннің сап теориясы формулалары Шварцшильд радиусына дәл тең келетін фузболдың беттік радиусын береді, оны Карл Шварцшильд 87 жыл бұрын мүлдем басқа математикалық тәсілмен есептеген. Фузболдың көлемі Шварцшильд радиусының функциясы болғандықтан (айналмайтын қара тесік үшін 2953 метр), фузболдың айнымалы тығыздығы олардың массасының кері квадратына пропорционалды түрде төмендейді (масса екі еселенсе, диаметрі екі еселенеді, көлемі сегіз есе артады, ал тығыздық төрттен біреуге азаяды). Типикалық фузболдың орташа тығыздығы 4,0-қа тең болады. Бұл орташа көлемдік тығыздық; нейтрон жұлдыздары, Күн және оның планеталары сияқты, фузболдың тығыздығы бетінде (тығыздығы аз) және ортасында (тығыздығы жоғары) өзгереді. Айналмайтын, су тамшысының көлемімен тең фузболдың бөлігінің орташа массасы жиырма миллион метрикалық тоннаға жетеді, бұл диаметрі 243 метр болатын гранит шардың массасына тең. Мұндай тығыздықтар көзге көрінбейтіндей болса да, математикалық тұрғыдан алғанда, олар шексіз тығыздықтан өте алыс. Типикалық жұлдыздық массалы фузболдардың тығыздығы жоғары болғанымен (нейтрон жұлдыздарымен шамалас), олардың тығыздығы Планк тығыздығынан (5.155) әлдеқайда төмен, бұл бір атом ядросының көлеміне сыйымды ғаламның массасына тең. Фузболдың орташа тығыздығы (және классикалық қара тесіктердің тиімді тығыздығы) массасының кері квадратына пропорционалды түрде төмендейтіндіктен, одан да үлкен фузболдар ең төмен тығыздыққа ие нейтрон жұлдыздарынан да жеңіл болады. Масса тығыздығының кері квадраттық заңына сәйкес, фузболдың көзге көрінбейтін тығыздыққа ие болуы міндетті емес. Барлық галактикалардың ортасында кездесетін супермассивті қара тесіктердің тығыздығы шамалы болуы мүмкін. Мысалы, біздің Галактикамыздың ортасындағы Сақиналы А* қара тесігінің массасы 4,3 миллион күн массасына тең. Бұдан қатар, 3,9 миллиард күн массасына ие айналмайтын супермассивті фузболдың радиусы 77 астрономиялық бірлікке жетеді – шамамен Күн жүйесінің гелиосферасының аяқталу шоғымен тең, ал орташа тығыздығы теңіз деңгейіндегі Жер атмосферасының тығыздығымен (1,2 кг/м3) шамалас.

Нейтрон жұлдызының ыдырауы

Қара тесіктер (немесе фузболлдар) әр түрлі жолдармен пайда болады, олардың көпшілігі суперновалар, килоновалар және гиперновалар сияқты өте күшті масса шығару оқиғалары болып табылады. Дегенмен, аккрециялық нейтрон жұлдызы (серік жұлдыздан массаны баяу сіңіріп алу) Mmax деп белгіленген шекті массаны асып кеткен жағдайда, кенеттен және салыстырмалы түрде тыныш құлдырап, қара тесікке немесе фузболлға айналады. Мұндай құлдырау нейтрон жұлдыздары мен фузболлдардың физикалық қасиеттерінің айырмашылықтарын зерттеуде пайдалы оқу материалы болып табылады. Нейтрон жұлдыздарының максималды мүмкін массасы бар, ол Толман-Оппенгеймер-Волкофф шегі деп аталады; бұл шек нақты белгілі емес, бірақ ол шамамен 2 мен 3 аралығында деп есептеледі. Егер нейтрон жұлдызы бұл массадан асып кетсе, нейтронның дегенерациялық қысымы гравитация күшіне қарсы тұра алмайды және жаңа физикалық процесс басталарға дейін ол жылдам құлдырайды. Классикалық жалпы салыстырмалылық теориясында құлдыраған нейтрон жұлдызы шекті тығыздыққа жетеді және оқиға көкжиегін қалыптастырады; сыртқы әлемге қарағанда ол қара тесікке айналады, ал құлдырау гравитациялық сингулярлыққа қарай жалғасады. Фузболл моделі бойынша, оның ядросындағы адрондар (нейтрондар және, мүмкін, протондар мен мезондардың шамалы мөлшері) дегенерациялық материяның соңғы сатысы деп есептелетін нәрсеге ыдырайды: фузболл моделі болжағандай, жіптерден тұратын шар – бұл қара тесіктердің ғана емес, сонымен қатар кварк материясынан құралған теориялық кварк жұлдыздарының да нақты кванттық сипаттамасы.

Ақпарат парадоксы

Классикалық қара тесіктер физика үшін қара тесіктің ақпараттық парадоксы деп аталатын мәселе тудырады; фузболл гипотезасы бойынша мұндай парадокс жоқ. Парадоксты алғаш рет 1972 жылы Джейкоб Бекенштейн көтерген, кейіннен Стивен Хокинг танымал еткен. Ақпарат парадоксы кванттық механиканың кванттық ақпарат сақталуы керек деген қағидасынан туындайды, бұл жалпы салыстырмалылық теориясының талабымен қайшы келеді, егер қара тесіктердің орталықтарында сингулярлық болса, кванттық ақпарат кеңістік-уақыттан жойылуы керек. Бұл парадокс екі өте әртүрлі теорияның арасындағы қайшылық ретінде қарастырылуы мүмкін: ғаламдағы ең үлкен гравитациялық құбылыстарды сипаттайтын жалпы салыстырмалылық теориясы және ең кішкентай құбылыстарды сипаттайтын кванттық механика. Фузболл теориясы бұл кернеуді шешуге тырысады, өйткені ол негізделген IIB типті суперструна теориясы – гравитацияның кванттық сипаттамасы, супергравитация болып табылады. Жақын маңындағы серік жұлдыздың жұлдыздық атмосферасымен (протон, нейтрон және электрон) қоректенген қара тесік, егер ол кванттық механиканың белгілі заңдарына бағынса, тек көрші жұлдыздардың жарығымен (фотон) және ғарыштық микротолқындық фонмен қоректенген басқа қара тесікке қарағанда әртүрлі кванттық құрамы болуы керек. Бұл классикалық және кванттық физиканың негізгі қағидасына сәйкес келеді, яғни жүйенің бір уақыттағы күйі оның кез келген уақыттағы күйін анықтауы керек. Дегенмен, жалпы салыстырмалылық теориясының классикалық қара тесіктерге қатысты салдары сөзсіз: екі қара тесік материя мен жарықтың түсуіне байланысты үлкендейтінінен басқа, олардың кванттық құрамында ешқандай айырмашылық болмайды, өйткені егер сингулярлықтардың көлемі нөл болса, қара тесіктердің кванттық құрамы болмайды. Сонымен қатар, кванттық ақпарат сингулярлықтарда жойылмаса да, ол шексіз гравитациялық күшке қарсы көтеріліп, оқиғалар көкжиегіне дейін және одан да асып түсе алмайды, онда ол қалыпты кеңістікте өзін көрсете алады. Бұл «шаш жоқ теоремасы» деп аталады, ол қара тесіктер сыртқы бақылаушыларға массасынан, бұрыштық импульсінен және электр зарядынан басқа ештеңе көрсете алмайды дейді, соңғы екеуі теориялық түрде суперрадианс деп аталатын құбылыс арқылы анықталуы мүмкін. Стивен Хокинг кванттық эффектілер қара тесіктерді қара тесіктің массасына кері пропорционалды тиімді температурасы бар қара дене сәулелендіргіштер ретінде көрсетеді деп көрсетті. Бұл сәулелену, қазір Хокинг сәулеленуі деп аталады, шаш жоқ теоремасын айналып өте алмайды, өйткені ол тек қара тесіктің массасын ғана көрсете алады. Барлық практикалық мақсаттар үшін Хокинг сәулеленуі анықталмайды (төмендегі §Теорияның тексеру мүмкіндігі). Теориялық тұрғыдан алғанда, Матур мен Лунин ұсынған фузболл теориясы Хокинг формуласынан асып түседі, ол Хокинг сәулеленуінің қара дене температурасы мен оны шығаратын қара тесіктің массасы арасындағы байланысты анықтайды. Фузболл теориясы кванттық ақпарат сақталуы керек деген талапты қанағаттандырады, өйткені ол, ішінара, фузболға түскен струналардың кванттық ақпараты, бұл струналар фузболдың кванттық құрамына сіңген кезде сақталады деп санайды. Теорияда бұдан әрі, фузболдың кванттық ақпараты оның бетінде ғана емес, сонымен қатар оқиғалар көкжиегінің туннельдік бұрмалануы арқылы өрбіп, Хокинг сәулеленуіне түсірілуі мүмкін, бұл ақпаратты өте баяу түрде тұрақты кеңістікке шығарады, шығатын кванттардың нәзік корреляциялары түрінде.

Теорияның сыналуы

Тікелей эксперименттік дәлелдер Жіп теориясын немесе Фузбол теориясын қолдамайтындықтан, екеуі де таза есептеулер мен теориялық зерттеулердің нәтижесі болып табылады. Ғылыми әдіспен толық сәйкес болу үшін және бір күні, Эйнштейннің арнайы және жалпы салыстырмалылық теориялары сияқты, кеңінен шындық деп қабылдану үшін, табиғатқа қатысты теориялар табиғатты бақылау арқылы үнемі расталатын болжамдар жасауы керек. Супертізбе теориясы табу қиын бөлшектердің бар екенін болжайды, олар белсенді түрде ізделсе де, әлі анықталған жоқ. Сонымен қатар, Фузбол теориясы Хокинг сәулеленуіне қатысты болжамдарын байқау арқылы растау мүмкін емес, өйткені сәулеленудің өзі практикалық тұрғыдан анықталмайды. Дегенмен, Фузбол теориясын гравитациялық толқын астрономиясы арқылы тексеруге болады. Барлық бозондар (мысалы, фотондар) және бозонға ұқсас сфермиондар тығыз жиналғанда бір-бірімен оңай жабысады, ал фермиондар мен массасы бар гаугиноларға ұқсас фермиондар (мысалы, электрондар, протондар және кварктер) – жабыспайды. Осы себепті, егер суперсеріктер бар болса, олардың қасиеттері Стандартты модельдегі әріптестерінен ерекше болады. Мысалы, фотон – бұл 1-ге тең бүтін спині бар, массасыз бозон және Стандартты модельде электромагнетизмнің тасымалдаушысы. Оның суперсерігі – фотоно деп аталатын, 1/2-ге тең жартылай бүтін спині бар, массаны тасымалдайтын фермион болады деп болжанады. Керісінше, электрон (спин 1/2) – массаны тасымалдайтын фермион, ал оның суперсерігі – спин 0-ге тең селектрон, бұл массасыз бозон, бірақ негізгі күш тасымалдаушысы емес. Суперсеріктердің эксперименталды түрде табылуы Супертізбе теориясын нығайтады және қазіргі бөлшектер физикасындағы олқылықтарды толтыруға көмектеседі, мысалы, қара материяның ықтимал құрамы және мюонның аномальды магниттік моменті (ол дәл 2-ге тең болуы керек, бірақ 2.00233184-ке жуық, бұл жасырын өзара әрекеттесулерді көрсетеді). Сондықтан бөлшектер физиктері осы суперсеріктерді іздестіруде. Космологиялық әсерлерге сүйенсек, қандай да бір қара материяның бар екеніне күшті дәлелдер бар (қара материя: байқау дәлелдері), бірақ егер ол субатомдық бөлшектерден тұрса, онда бұл бөлшектерді 1986 жылдан бері қолданылып келе жатқан түрлі анықтау әдістеріне қарамастан табу өте қиын болып келеді. Суперсимметриялық бөлшектерді анықтаудағы бұл қиындық бөлшектер физиктері үшін күтпеген нәрсе емес, өйткені ең жеңілдері тұрақты, электрлік бейтарап және Стандартты модель бөлшектерімен әлсіз өзара әрекеттеседі деп есептеледі. Фузбол теориясы жалпы салыстырмалылық теориясы мен кванттық механика арасындағы ұзаққа созылған қайшылықты шешеді, кванттық ақпарат Фузболдарда сақталады және Фузболдың бетінен жоғары орналасқан Планк шкаласының кванттық көбігінен шыққан Хокинг сәулесі бұл ақпаратпен нәзік кодталады деп санайды. Бірақ, практикалық тұрғыдан алғанда, Хокинг сәулесін анықтау мүмкін емес, өйткені қара тесіктер оны астрономиялық түрде төмен қуат деңгейінде шығарады және Хокинг сәулесін құрайтын жеке фотондардың энергиясы өте аз. 2015 жылы GW150914 деп аталатын, жұлдыздық массалы қара тесіктердің жұптарының бірігуінен туған гравитациялық толқындардың алғашқы тікелей анықталуынан бері, гравитациялық толқын сигналдары классикалық қара тесіктерге қатысты жалпы салыстырмалылық теориясының болжамдарымен сәйкес келеді, олардың орталықтарында сингулярлық бар. Алайда, 2021 жылы компьютерлік симуляциялар жүргізген итальяндық ғалымдар тобы қазіргі гравитациялық толқын обсерваториялары бинарлық қара тесіктердің бірігуінен (және сақиналарға тигізетін әсерінен) туған сигналдардағы Фузбол теориясын қолдайтын дәлелдерді анықтай алады деп ұсынды, себебі Фузболдар физикалық құрылымы бар кеңейтілген нысандар. Команданың симуляциялары кейбір тербеліс режимдерінің күтілгеннен баяу ыдырауын болжады, сондай-ақ бұрынғы сақина тербелістерінен туған "эхолардың" үстемдігін көрсетті.