Кіріспе

Гравитацияны таратушы гипотетикалық элементарлық бөлшек – гипотетикалық бөлшек.

Кванттық гравитация теорияларында гравитон – гравитацияның гипотетикалық кванты, гравитациялық өзара әсер күшін таратушы элементарлық бөлшек. Жалпы салыстырмалылық теориясындағы қайта нормалаумен байланысты математикалық мәселе кезінде гравитонның толық кванттық өріс теориясы әлі құрылмаған. Кванттық гравитацияның біртұтас теориясы деп саналатын ішектік теориясында гравитон – негізгі ішектің массасыз күйі. Егер ол бар болса, гравитонның массасыз болуы күтіледі, себебі гравитация күші өте ұзаққа созылады және жарық жылдамдығымен таралады. Гравитон спин 2 бозоны болуы керек, өйткені гравитацияның көзі – екінші реттік тензор (электромагнетизмнің спин 1 фотонымен салыстырғанда, оның көзі – төрттік ток, бірінші реттік тензор). Сонымен қатар, кез келген массасыз спин 2 өрісі гравитациядан ажыратылмайтын күшті тудырады, себебі массасыз спин 2 өрісі гравитациялық өзара әрекеттесулер сияқты стресс-энергия тензорымен байланысады. Осы нәтижеге сәйкес, егер массасыз спин 2 бөлшегі табылатын болса, ол гравитон болуы керек.

Теория

Гравитациялық өзара әрекеттесулер әлі ашылмаған, гравитон деп аталатын элементар бөлшектің арқасында жүзеге асады деп болжанады. Табиғаттың тағы үш белгілі күші элементар бөлшектермен көмектеседі: электромагнетизм фотон арқылы, күшті өзара әрекеттесу глюондар арқылы және әлсіз өзара әрекеттесу W және Z бозондары арқылы. Бұл үш күштің барлығы да бөлшектер физикасының Стандартты моделімен дәл сипатталғандай көрінеді. Классикалық лимитте, гравитонның сәтті теориясы жалпы салыстырмалылыққа дейін келеді, ал ол әлсіз өріс лимитінде Ньютонның гравитация заңына дейін келеді.

Тарих

Альберт Эйнштейн 1916 жылы, жалпы салыстырмалылық теориясын жариялағаннан кейінгі жылы квантталған гравитациялық сәулелену туралы талқылады. Пауль Дирак 1959 жылы бірнеше лекциясында бұл терминді қайта енгізіп, гравитациялық өрістің энергиясы кванттар түрінде болуы керек екенін айтты. Гравитациялық өзара әрекеттесуді бөлшектер арқылы жүзеге асыру мүмкіндігін Пьер Симон Лаплас алдын ала болжаған. Ньютон фотондарды болжағандай, Лапластың болжаған "гравитондары" вакуумдағы жарық жылдамдығынан жоғары жылдамдыққа ие болды – қазіргі теорияларда күтілетін гравитон жылдамдығы, және кванттық механикамен немесе арнайы салыстырмалылық теориясымен байланысты емес, себебі бұл теориялар Лапластың өмірінде әлі тумаған еді.

Гравитондар мен қайта қалыпқа келтіру

Гравитондық өзара әрекеттесулерді сипаттағанда, Фейнман диаграммаларының классикалық теориясы және бір циклдық диаграммалар сияқты жартылай классикалық түзетулер әдеттегідей жұмыс істейді. Дегенмен, ең болмағанда екі циклдық Фейнман диаграммалары ультракөк сәулелік дивергенцияларға алып келеді. Бұл шексіз нәтижелерді жою мүмкін емес, себебі квантталған жалпы салыстырмалылық теориясы, кванттық электродинамика және Янг-Миллс теориясы сияқты модельдерден өзгеше, бұрыстыру арқылы қайта нормалдануға жатпайды. Сондықтан, физиктер бөлшектің гравитонды шығаруы немесе сіңіруінің ықтималдығын есептеу үшін қолданатын бұрыстыру әдісімен есептеуге келмейтін нәтижелер алынады, және теорияның болжамдық дұрыстығы төмендейді. Осы мәселелер және толықтыратын жуықтау жүйесі Планк масштабына жақын құбылыстарды сипаттау үшін квантталған жалпы салыстырмалылық теориясынан гөрі біріктірілген теорияның қажеттігін көрсетуге негіз болады.

Басқа күштермен салыстыру

Басқа күштердің күш тасымалдаушылары сияқты (мысалы, фотон, глюон, W және Z бозондары), гравитон жалпы салыстырмалылық теориясында оқиғалар өтетін кеңістік-уақытты анықтауда маңызды рөл атқарады. Кейбір түсіндірулерде энергияның өзі кеңістік-уақыттың "түрін" өзгертеді, ал гравитация осы түрдің салдары болып табылады. Бұл идея, көз тартарлықтай, бөлшектер арасында әрекет ететін күш тұжырымымен үйлесуі қиын көрінеді. Теорияның диффеоморфизм инварианттығы кез келген нақты кеңістік-уақыт фонды "шынайы" фон ретінде бөліп көрсетуге жол бермейді, сондықтан жалпы салыстырмалылық теориясы фонға тәуелсіз деп есептеледі. Ал, Стандартты модель фонға тәуелді, Минковский кеңістігі тұрақты фондық кеңістік-уақыт ретінде ерекше статусқа ие. Бұл қарама-қайшылықтарды шешу үшін кванттық гравитация теориясы қажет. Осы теорияның фонға тәуелсіз болуы керек пе, жоқ па деген мәселе әлі де ашық. Осы сұраққа берілген жауап ғаламның болашағында гравитацияның қандай рөл атқаратынын түсінуге бағыт береді.

Энергия және толқын ұзындығы

Гравитондар массасыз деп есептелгенімен, олар кез келген кванттық бөлшек сияқты энергия тасымалдайды. Фотон энергиясы және глюон энергиясы да массасыз бөлшектермен тасымалданады. Гравитон энергиясын анықтайтын, яғни бір гравитонның тасымалдайтын энергия мөлшерін анықтайтын факторлар белгісіз. Егер гравитондардың массасы болса, гравитациялық толқындарды зерттеу гравитон массасының жоғарғы шегін жаңадан анықтады. Гравитонның Комптон толқын ұзындығы кем дегенде 1,6, шамамен 1,6 жарық жылына тең, бұл гравитон массасы 7,7-ден аспайды дегенді білдіреді. Бұл толқын ұзындығы мен масса-энергия арасындағы байланыс Планк-Эйнштейн қатынасы арқылы есептеледі – дәл осы формула электромагниттік толқын ұзындығын фотон энергиясымен байланыстырады.

Эксперименттік байқау

Жеке гравитондарды нақты анықтау, ешқандай негізгі заңмен тыйым салынбағанымен, физикалық тұрғыдан ақылға қонымды кез келген детектормен мүмкін емес. Бұның себебі – гравитонның материямен өзара әрекеттесу қимасының өте төмен болуы. Мысалы, Юпитер массасымен және 100% тиімділікпен, нейтронды жұлдыздың жанындағы орбитаға орналастырылған детектор, ең қолайлы жағдайларда да, 10 жылда бір гравитонды ғана байқай алады деп күтіледі. Мұндай оқиғаларды нейтринолардың фонынан ажырату мүмкін емес, себебі қажетті нейтрино қалқанының мөлшері қара тесікке құлауға себеп болар еді. Басқалар гравитонның шашырауы бөлшектердің өзара әрекеттесуі сияқты, когерентті күйлерді тудыратын гравитациялық толқындарды жасайды деп болжайды. Бұл эксперименттер жеке гравитондарды анықтамаса да, гравитонның кейбір қасиеттері туралы ақпарат бере алады. Мысалы, егер гравитациялық толқындар вакуумдағы жарық жылдамдығынан (c) баяу жылдамдықпен таралатыны байқалса, онда гравитонның массасы бар деген қорытындыға келуге болады (бірақ гравитациялық толқындар, оларды анықтау үшін, нөлдік емес массалық тығыздық аймағында c-ден баяу таралуы керек). Жақында гравитациялық толқындарды бақылау нәтижесінде гравитон массасының жоғарғы шегі 1,2-ге тең деп белгіленді.

Қиындықтар мен шешілмеген мәселелер

Гравитонды қамтитын теориялардың көпшілігі ауыр проблемаларға тап болады. Стандартты модельді немесе басқа кванттық өріс теорияларын гравитондарды қосу арқылы кеңейту әрекеттері Планк шкаласына жақын немесе одан жоғары энергиялардағы күрделі теориялық қиындықтарға соқтырады. Бұл кванттық эффектілерден туындаған шексіздіктерге байланысты; техникалық тұрғыдан алғанда, гравитация нормализацияланбайды. Классикалық жалпы салыстырмалылық теориясы мен кванттық механика мұндай энергияларда қақтығысатындықтан, теориялық тұрғыдан алғанда, бұл жағдай қабылдауға келмейді. Мүмкін болатын бір шешім – бөлшектерді ішектермен алмастыру. Ішек теориялары – бұл гравитацияның кванттық теориялары, олар төмен энергияда классикалық жалпы салыстырмалылық теориясы мен өріс теориясына дейін тоғады, бірақ толыққанды кванттық механикалық болып табылады, гравитонды қамтиды және математикалық тұрғыдан дұрыс деп есептеледі.